Harivaṃśa · Adhyāya 9

Verse 1

मनोर् वैवस्वतस्यासन् पुत्रा वै नव तत्समाः इक्ष्वाकुश् चैव नाभागश् च धृष्णुः शर्यातिर् एव च

manor vaivasvatasyāsan putrā vai nava tatsamāḥ ikṣvākuś caiva nābhāgaś ca dhṛṣṇuḥ śaryātir eva ca

Manu Vaivasvata had nine sons, his equals: Ikṣvāku, Nābhāga, Dhṛṣṇu, Śaryāti...

Verse 2

नरिष्यन्तस् तथा प्रांशूर् नाभानेदिष्ठसप्तमः करूषश् च पृषध्रश् च नवैते पुरुषर्षभ

nariṣyantas tathā prāṃśūr nābhānediṣṭhasaptamaḥ karūṣaś ca pṛṣadhraś ca navaite puruṣarṣabha

Verse 3

अकरोत् पुत्रकामस् तु मनुर् इष्टिं प्रजापतिः मित्रावरुणयोस् तात पूर्वम् एव विशां पते अनुत्पन्नेषु नवसु पुत्रेष्व् एतेषु भारत

akarot putrakāmas tu manur iṣṭiṃ prajāpatiḥ mitrāvaruṇayos tāta pūrvam eva viśāṃ pate anutpanneṣu navasu putreṣv eteṣu bhārata

Verse 4

तस्यां तु वर्तमानायाम् इष्ट्यां भरतसत्तम मित्रावरुणयोर् अंशे मनुर् आहुतिम् आजुहोत्

tasyāṃ tu vartamānāyām iṣṭyāṃ bharatasattama mitrāvaruṇayor aṃśe manur āhutim ājuhot

Verse 5

आहुत्यां हूयमानायां देवगन्धर्वमानुषाः तुष्टिं तु परमां जग्मुर् मुनयश् च तपोधनाः अहो ऽस्य तपसो वीर्यम् अहो श्रुतम् अहो धनम् तत्र दिव्याम्बरधरा दिव्याभरणभूषिता दिव्यसंहनना चैव इडा जज्ञ इति श्रुतिः

āhutyāṃ hūyamānāyāṃ devagandharvamānuṣāḥ tuṣṭiṃ tu paramāṃ jagmur munayaś ca tapodhanāḥ aho 'sya tapaso vīryam aho śrutam aho dhanam tatra divyāmbaradharā divyābharaṇabhūṣitā divyasaṃhananā caiva iḍā jajña iti śrutiḥ

Verse 6

ताम् इडेत्य् एव होवाच मनुर् दण्डधरस् तदा अनुगच्छस्व मां भद्रे तम् इडा प्रत्युवाच ह

tām iḍety eva hovāca manur daṇḍadharas tadā anugacchasva māṃ bhadre tam iḍā pratyuvāca ha

Verse 7

धर्मयुक्तमिदं वाक्यं पुत्रकामं प्रजापतिम् मित्रावरुणयोर् अंशे जातास्मि वदतां वर तयोः सकाशं यास्यामि न मां धर्मो हतो ऽहनत्

dharmayuktamidaṃ vākyaṃ putrakāmaṃ prajāpatim mitrāvaruṇayor aṃśe jātāsmi vadatāṃ vara tayoḥ sakāśaṃ yāsyāmi na māṃ dharmo hato 'hanat

Verse 8

सैवम् उक्त्वा मनुं देवं मित्रावरुणयोर् इडा गत्वान्तिकं वरारोहा प्राञ्जलिर् वाक्यम् अब्रवीत् अंशे ऽस्मि युवयोर् जाता देवौ किं करवाणि वाम्

saivam uktvā manuṃ devaṃ mitrāvaruṇayor iḍā gatvāntikaṃ varārohā prāñjalir vākyam abravīt aṃśe 'smi yuvayor jātā devau kiṃ karavāṇi vām

Verse 9

मनुना चाहम् उक्ता वै अनुगच्छस्वमाम् इति तां तथावादिनीं साध्वीम् इडां धर्मपरायणाम् मित्रश् च वरुणश् चोभाव् ऊचतुर् यन् निबोध तत्

manunā cāham uktā vai anugacchasvamām iti tāṃ tathāvādinīṃ sādhvīm iḍāṃ dharmaparāyaṇām mitraś ca varuṇaś cobhāv ūcatur yan nibodha tat

Verse 10

अनेन तव धर्मेण प्रश्रयेण दमेन च सत्येन चैव सुश्रोणि प्रीतौ स्वो वरवर्णिनि

anena tava dharmeṇa praśrayeṇa damena ca satyena caiva suśroṇi prītau svo varavarṇini

Verse 11

आवयोस् त्वं महाभागे ख्यातिं कन्येति यास्यसि मनोर् वंशकरः पुत्रस् त्वम् एव च भविष्यसि

āvayos tvaṃ mahābhāge khyātiṃ kanyeti yāsyasi manor vaṃśakaraḥ putras tvam eva ca bhaviṣyasi

Verse 12

सुद्युम्न इति विख्यातस् त्रिषु लोकेषु शोभने जगत्प्रियो धर्मशीलो मनोर् वंशविवर्धनः

sudyumna iti vikhyātas triṣu lokeṣu śobhane jagatpriyo dharmaśīlo manor vaṃśavivardhanaḥ

Verse 13

निवृत्ता सा तु तच् छ्रुत्वा गच्छन्ती पितुर् अन्तिकाम् बुधेनान्तरम् आसाद्य मैथुनायोपवर्तिता

nivṛttā sā tu tac chrutvā gacchantī pitur antikām budhenāntaram āsādya maithunāyopavartitā

Verse 14

सोमपुत्राद् बुधाद् राजंस् तस्यां जज्ञे पुरूरवाः जनयित्वा ततः सा तम् इडा सुद्युम्नतां गता

somaputrād budhād rājaṃs tasyāṃ jajñe purūravāḥ janayitvā tataḥ sā tam iḍā sudyumnatāṃ gatā

Verse 15

सुद्युम्नस्य तु दायादास् त्रयः परमधार्मिकाः उत्कलश् च गयश् चैव विनताश्वश् च भारत

sudyumnasya tu dāyādās trayaḥ paramadhārmikāḥ utkalaś ca gayaś caiva vinatāśvaś ca bhārata

Verse 16

उत्कलस्योत्तरा राजन् विनताश्वस्य पश्चिमा दिक् पूर्वा भरतश्रेष्ठ गयस्य तु गया स्मृता

utkalasyottarā rājan vinatāśvasya paścimā dik pūrvā bharataśreṣṭha gayasya tu gayā smṛtā

Verse 17

प्रविष्टे तु मनौ तात दिवाकरम् अरिंदम दशधा तद्गतं क्षत्रम् अकरोत् पृथिवीम् इमाम्

praviṣṭe tu manau tāta divākaram ariṃdama daśadhā tadgataṃ kṣatram akarot pṛthivīm imām

Verse 18

यूपाङ्किता वसुमती यस्येयं सवनाकरा इक्ष्वाकुर् ज्येष्ठदायादो मध्यदेशम् अवाप्तवान् कन्याभावाच् च सुद्युम्नो नैनं गुणम् अवाप्तवान्

yūpāṅkitā vasumatī yasyeyaṃ savanākarā ikṣvākur jyeṣṭhadāyādo madhyadeśam avāptavān kanyābhāvāc ca sudyumno nainaṃ guṇam avāptavān

Verse 19

वसिष्ठवचनाच् चासीत् प्रतिष्ठानं महात्मनः प्रतिष्ठा धर्मराजस्य सुद्युम्नस्य कुरूद्वह

vasiṣṭhavacanāc cāsīt pratiṣṭhānaṃ mahātmanaḥ pratiṣṭhā dharmarājasya sudyumnasya kurūdvaha

Verse 20

तत् पुरूरवसे प्रादाद् राज्यं प्राप्य महायशाः चक्रवर्ती महाराज बभूव जनमेजय सुद्युम्नः कारयाम् आस प्रतिष्ठाने नृपक्रियाम् धृष्णुकश् चाम्बरीषश् च दण्डश् चेतीह ते त्रयः यश् चकार महात्मा वै दण्डकारण्यम् उत्तमम् वनं तल् लोकविख्यातं तापसानाम् अनुत्तमम् तत्र प्रविष्टमात्रस् तु नरः पापात् प्रमुच्यते सुद्युम्नश् च दिवं यात एडम् उत्पाद्य भारत उत्कलस्य त्रयः पुत्रास् त्रिषु लोकेषु विश्रुताः मानवेयो महाराज स्त्रीपुंसोर् लक्षणैर् युतः

tat purūravase prādād rājyaṃ prāpya mahāyaśāḥ cakravartī mahārāja babhūva janamejaya sudyumnaḥ kārayām āsa pratiṣṭhāne nṛpakriyām dhṛṣṇukaś cāmbarīṣaś ca daṇḍaś cetīha te trayaḥ yaś cakāra mahātmā vai daṇḍakāraṇyam uttamam vanaṃ tal lokavikhyātaṃ tāpasānām anuttamam tatra praviṣṭamātras tu naraḥ pāpāt pramucyate sudyumnaś ca divaṃ yāta eḍam utpādya bhārata utkalasya trayaḥ putrās triṣu lokeṣu viśrutāḥ mānaveyo mahārāja strīpuṃsor lakṣaṇair yutaḥ

Verse 21

धृतवांस् तम् इडेत्य् एवं सुद्युम्नश् चेतिविश्रुतः पृषध्रो हिवद्धित्वा तु गुरोर् गां जनमेजय शापाच् छूद्रत्वम् आपन्नः पुत्रस् तस्य महात्मनः नारिष्यन्ताः शकाः पुत्रा नाभागस्य तु भारत अम्बरीषो ऽभवत् पुत्रः पार्थिवर्षभसत्तम

dhṛtavāṃs tam iḍety evaṃ sudyumnaś cetiviśrutaḥ pṛṣadhro hivaddhitvā tu guror gāṃ janamejaya śāpāc chūdratvam āpannaḥ putras tasya mahātmanaḥ nāriṣyantāḥ śakāḥ putrā nābhāgasya tu bhārata ambarīṣo 'bhavat putraḥ pārthivarṣabhasattama

Verse 22

धृष्णोस् तु धार्ष्णिकं क्षत्रं रणदृष्टं बभूव ह करूषस्य तु कारूषाः क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः सहस्रं क्षत्रियगणो विक्रान्तः संबभूव ह नाभागारिष्टपुत्राश् च क्षत्रिया वैश्यतां गताः प्रांशोर् एको ऽभवत् पुत्रः प्रजापतिर् इति श्रुतः नरिष्यन्तस्य दायादो राजा दण्डधरो दमः शर्यातेर् मिथुनं चासीद् आनर्तो नाम विश्रुतः पुत्रः कन्या सुकन्या च या पत्नी च्यवनस्य ह

dhṛṣṇos tu dhārṣṇikaṃ kṣatraṃ raṇadṛṣṭaṃ babhūva ha karūṣasya tu kārūṣāḥ kṣatriyā yuddhadurmadāḥ sahasraṃ kṣatriyagaṇo vikrāntaḥ saṃbabhūva ha nābhāgāriṣṭaputrāś ca kṣatriyā vaiśyatāṃ gatāḥ prāṃśor eko 'bhavat putraḥ prajāpatir iti śrutaḥ nariṣyantasya dāyādo rājā daṇḍadharo damaḥ śaryāter mithunaṃ cāsīd ānarto nāma viśrutaḥ putraḥ kanyā sukanyā ca yā patnī cyavanasya ha

Verse 23

आनर्तस्य तु दायादो रेवो नाम महाद्युतिः आनर्तविषयश् चासीत् पुरी चासीत् कुशस्थली

ānartasya tu dāyādo revo nāma mahādyutiḥ ānartaviṣayaś cāsīt purī cāsīt kuśasthalī

Verse 24

रेवस्य रैवतः पुत्रः ककुद्मी नाम धार्मिकः ज्येष्ठः पुत्रशतस्यासीद् राज्यं प्राप्य कुशस्थलीम्

revasya raivataḥ putraḥ kakudmī nāma dhārmikaḥ jyeṣṭhaḥ putraśatasyāsīd rājyaṃ prāpya kuśasthalīm

Verse 25

तस्य पुत्रशतं त्व् आसीत् कन्या चापिकुरूद्वह स कन्यासहितः श्रुत्वा गान्धर्वं ब्रह्मणो ऽन्तिके मुहूर्तभूतं देवस्य मर्त्यं बहुयुगं प्रभो

tasya putraśataṃ tv āsīt kanyā cāpikurūdvaha sa kanyāsahitaḥ śrutvā gāndharvaṃ brahmaṇo 'ntike muhūrtabhūtaṃ devasya martyaṃ bahuyugaṃ prabho

Verse 26

आजगाम युवैवाथ स्वां पुरीं यादवैर् वृताम् कृतां द्वारवतीं नाम्ना बहुद्वारां मनोरमाम् भोजवृष्ण्यन्धकैर् गुप्तां वासुदेवपुरोगमैः

ājagāma yuvaivātha svāṃ purīṃ yādavair vṛtām kṛtāṃ dvāravatīṃ nāmnā bahudvārāṃ manoramām bhojavṛṣṇyandhakair guptāṃ vāsudevapurogamaiḥ

Verse 27

ततस् तद् रैवतो ज्ञात्वा यथातत्त्वम् अरिंदम कन्यां तां बलदेवाय सुव्रतां नाम रेवतीम्

tatas tad raivato jñātvā yathātattvam ariṃdama kanyāṃ tāṃ baladevāya suvratāṃ nāma revatīm

Verse 28

दत्त्वा जगाम शिखरं मेरोस् तपसि संश्रितः रोहिण्या सहितश् चन्द्रो यथा शच्या शचीपतिः रेमे रामो ऽपि धर्मात्मा रेवत्या सहितः सुखी

dattvā jagāma śikharaṃ meros tapasi saṃśritaḥ rohiṇyā sahitaś candro yathā śacyā śacīpatiḥ reme rāmo 'pi dharmātmā revatyā sahitaḥ sukhī

Verse 29

कथं बहुयुगे काले समतीते द्विजर्षभ न जरा रेवतीं प्राप्ता रैवतं च ककुद्मिनम्

kathaṃ bahuyuge kāle samatīte dvijarṣabha na jarā revatīṃ prāptā raivataṃ ca kakudminam

Verse 29

प्रद्युम्नश् चापि नो बाल्ये शम्बरेण हृतो ह्य् अभूत् स तं निहत्य समरे प्राप्तो रुक्मिणिनन्दनः

pradyumnaś cāpi no bālye śambareṇa hṛto hy abhūt sa taṃ nihatya samare prāpto rukmiṇinandanaḥ

Verse 30

मेरुं गतस्य वा तस्य शार्यातेः संततिः कथम् स्थिता पृथिव्याम् अद्यापि श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः

meruṃ gatasya vā tasya śāryāteḥ saṃtatiḥ katham sthitā pṛthivyām adyāpi śrotum icchāmi tattvataḥ

Verse 31

न जरा क्षुत्पिपासे वा न मृत्युर् भरतर्षभ ऋतुचक्रं प्रभवति ब्रह्मलोके सदानघा

na jarā kṣutpipāse vā na mṛtyur bharatarṣabha ṛtucakraṃ prabhavati brahmaloke sadānaghā

Verse 32

ककुद्मिनस् तु तं लोकं रैवतस्य गतस्य ह हता पुण्यजनैस् तात राक्षसैः सा कुशस्थली

kakudminas tu taṃ lokaṃ raivatasya gatasya ha hatā puṇyajanais tāta rākṣasaiḥ sā kuśasthalī

Verse 33

तस्य भ्रातृशतं त्व् आसीद् धार्मिकस्य महात्मनः तद् वध्यमानं रक्षोभिर् दिशः प्राक्रमद् अच्युता

tasya bhrātṛśataṃ tv āsīd dhārmikasya mahātmanaḥ tad vadhyamānaṃ rakṣobhir diśaḥ prākramad acyutā

Verse 34

विद्रुतस्यच राजेन्द्र तस्य भ्रातृशतस्य वै तेषां तु ते भयाक्रान्तः क्षत्रियास् तत्र तत्र ह अन्ववायस् तु सुमहांस् तत्र तत्र विशां पते तेषां ये ते महाराज शार्याता इति विश्रुताः

vidrutasyaca rājendra tasya bhrātṛśatasya vai teṣāṃ tu te bhayākrāntaḥ kṣatriyās tatra tatra ha anvavāyas tu sumahāṃs tatra tatra viśāṃ pate teṣāṃ ye te mahārāja śāryātā iti viśrutāḥ

Verse 35

क्षत्रिया भरतश्रेष्ठ दिक्षु सर्वासु धार्मिकाः सर्वशः सर्वगहनं प्रविष्टाः कुरुनन्दन

kṣatriyā bharataśreṣṭha dikṣu sarvāsu dhārmikāḥ sarvaśaḥ sarvagahanaṃ praviṣṭāḥ kurunandana

Verse 36

तेषु तत्र कृपां चक्रे ब्रह्मा लोकपिता महः नाभागस्य तु पुत्रौ द्वौ वैश्यौ ब्राह्मणतां गतौ करूषस्य तु कारूषाः क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः

teṣu tatra kṛpāṃ cakre brahmā lokapitā mahaḥ nābhāgasya tu putrau dvau vaiśyau brāhmaṇatāṃ gatau karūṣasya tu kārūṣāḥ kṣatriyā yuddhadurmadāḥ

Verse 37

प्रांशोर् एको ऽभवत् पुत्रः प्रजापतिरिति श्रुतः पृषध्रो हिंसयित्वा तु गुरोर् गां जनमेजय शापाच् छूद्रत्वम् आपन्नो नवैते परिकीर्तिताः

prāṃśor eko 'bhavat putraḥ prajāpatiriti śrutaḥ pṛṣadhro hiṃsayitvā tu guror gāṃ janamejaya śāpāc chūdratvam āpanno navaite parikīrtitāḥ

Verse 38

वैवस्वतस्य तनया मनोर् वैभरतर्षभ क्षुवतस् तु मनोस् तात इक्ष्वाकुर् अभवत् सुतः तस्य पुत्रशतं त्व् आसीद् इक्ष्वाकोर् भूरिदक्षिणम्

vaivasvatasya tanayā manor vaibharatarṣabha kṣuvatas tu manos tāta ikṣvākur abhavat sutaḥ tasya putraśataṃ tv āsīd ikṣvākor bhūridakṣiṇam

Verse 39

तेषां विकुक्षिर् ज्येष्ठस् तु विकुक्षित्वाद् अयोधताम् प्राप्तः परमधर्मज्ञ सो ऽयोध्याधिपतिः प्रभुः

teṣāṃ vikukṣir jyeṣṭhas tu vikukṣitvād ayodhatām prāptaḥ paramadharmajña so 'yodhyādhipatiḥ prabhuḥ

Verse 40

शकुनिप्रमुखास् तस्य पुत्राः पञ्चशतं स्मृताः उत्तरापथदेशस्य रक्षितारो विशां पते

śakunipramukhās tasya putrāḥ pañcaśataṃ smṛtāḥ uttarāpathadeśasya rakṣitāro viśāṃ pate

Verse 41

चत्वारिंशद् अथास्टौ च दक्षिणस्यां तथा दिशि वसातिप्रमुखाश् चान्ये रक्षितारो विशां पते

catvāriṃśad athāsṭau ca dakṣiṇasyāṃ tathā diśi vasātipramukhāś cānye rakṣitāro viśāṃ pate

Verse 42

इक्ष्वाकुस् तु विकुक्षिं वै अष्टकायाम् अथादिशत् मांसम् आनय श्राद्धार्थं मृगान् हत्वा महाबल श्राद्धकर्मणि चोद्दिष्टे अकृते श्राद्धकर्मणि भक्षयित्वा शशं तात शशादो मृगयां गतः

ikṣvākus tu vikukṣiṃ vai aṣṭakāyām athādiśat māṃsam ānaya śrāddhārthaṃ mṛgān hatvā mahābala śrāddhakarmaṇi coddiṣṭe akṛte śrāddhakarmaṇi bhakṣayitvā śaśaṃ tāta śaśādo mṛgayāṃ gataḥ

Verse 43

इक्ष्वाकुणा परित्यक्तो वसिष्ठवचनात् प्रभुः शशादनाच् छशादो ऽभूच् छशादो वनमाविशत् इक्ष्वाकौ संस्थिते तात शशादः पुरम् आवसत्

ikṣvākuṇā parityakto vasiṣṭhavacanāt prabhuḥ śaśādanāc chaśādo 'bhūc chaśādo vanamāviśat ikṣvākau saṃsthite tāta śaśādaḥ puram āvasat

Verse 44

प्राप्तः परमधर्मात्मा यो ऽयोध्याधिपतिक्रियाम् अयोधस्य तु दायादः ककुत्स्थो नाम वीर्यवान् इन्द्रस्य वृषभूतस्य ककुत्स्थो ऽजयतासुरान् पूर्वम् आडीबके युद्धे ककुत्स्थस् तेन स स्मृतः अनेनास् तु ककुत्स्थस्य पृथुर् आनेनसः स्मृतः

prāptaḥ paramadharmātmā yo 'yodhyādhipatikriyām ayodhasya tu dāyādaḥ kakutstho nāma vīryavān indrasya vṛṣabhūtasya kakutstho 'jayatāsurān pūrvam āḍībake yuddhe kakutsthas tena sa smṛtaḥ anenās tu kakutsthasya pṛthur ānenasaḥ smṛtaḥ

Verse 45

विष्टराश्वः पृथोः पुत्रस् तस्माद् आर्द्रस् त्व् अजायत आर्द्रस्य युवनाश्वस् तु श्रावस्तस् तस्य चात्मजस्

viṣṭarāśvaḥ pṛthoḥ putras tasmād ārdras tv ajāyata ārdrasya yuvanāśvas tu śrāvastas tasya cātmajas

Verse 46

जज्ञे श्रावस्तको राजा श्रावस्ती येन निर्मिता श्रावस्तस्य तु दायादो बृहदश्वो महीपतिः

jajñe śrāvastako rājā śrāvastī yena nirmitā śrāvastasya tu dāyādo bṛhadaśvo mahīpatiḥ

Verse 47

कुवलाश्वः सुतस् तस्य ट्राजा परमधार्मिकः यः स धुन्धुवधाद् राजा धुन्धुमारत्वम् आगतः

kuvalāśvaḥ sutas tasya ṭrājā paramadhārmikaḥ yaḥ sa dhundhuvadhād rājā dhundhumāratvam āgataḥ

Verse 48

धुन्धोर् वधम् अहं ब्रह्मञ् श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः यदर्थं कुवलाश्वः सन् धुन्धुमारत्वम् आगतः

dhundhor vadham ahaṃ brahmañ śrotum icchāmi tattvataḥ yadarthaṃ kuvalāśvaḥ san dhundhumāratvam āgataḥ

Verse 49

बृहदश्वस्य पुत्राणां शतम् उत्तमधन्विनाम् सर्वे विद्यासु निष्णाता बलवन्तो दुरासदाः बभूवाथ पिता राज्ये कुवलाश्वं न्ययोजयत्

bṛhadaśvasya putrāṇāṃ śatam uttamadhanvinām sarve vidyāsu niṣṇātā balavanto durāsadāḥ babhūvātha pitā rājye kuvalāśvaṃ nyayojayat

Verse 50

यज्वानो भूरिदक्षिणाः कुवलाश्वं सुतं राज्ये पुत्रसंक्रामितश्रीस् तु वनं राजा समाविशत् तम् उत्तङ्को ऽथ विप्रर्षिः प्रयान्तं प्रत्यवारयत्

yajvāno bhūridakṣiṇāḥ kuvalāśvaṃ sutaṃ rājye putrasaṃkrāmitaśrīs tu vanaṃ rājā samāviśat tam uttaṅko 'tha viprarṣiḥ prayāntaṃ pratyavārayat

Verse 51

भवता रक्षणं कार्यं तत् तावत् कर्तुम् अर्हसि निरुद्विग्नस् तपश् चर्तुं न हि शक्नोमि पार्थिव

bhavatā rakṣaṇaṃ kāryaṃ tat tāvat kartum arhasi nirudvignas tapaś cartuṃ na hi śaknomi pārthiva

Verse 52

त्वया हि पृथिवी राजन् रक्ष्यमाणामहात्मना भविष्यति निरुद्विग्ना नारण्यं गन्तुम् अर्हसि पालने हि महान् धर्मः प्रजानाम् इह दृश्यते न तथा दृश्यते ऽरण्ये मा ते भूद् बुद्धिर् ईदृशी ईदृशो न हि राजेन्द्र धर्मः क्व चन दृश्यते प्रजानां पालने यो वै पुरा राजर्षिभिः कृतः रक्षितव्याः प्रजा राज्ञा तास् त्वं रक्षितुम् अर्हसि ममाश्रमसमीपे वै समेषु मरुधन्वसु समुद्रो वालुकापूर्ण उज्जानक इति स्मृतः

tvayā hi pṛthivī rājan rakṣyamāṇāmahātmanā bhaviṣyati nirudvignā nāraṇyaṃ gantum arhasi pālane hi mahān dharmaḥ prajānām iha dṛśyate na tathā dṛśyate 'raṇye mā te bhūd buddhir īdṛśī īdṛśo na hi rājendra dharmaḥ kva cana dṛśyate prajānāṃ pālane yo vai purā rājarṣibhiḥ kṛtaḥ rakṣitavyāḥ prajā rājñā tās tvaṃ rakṣitum arhasi mamāśramasamīpe vai sameṣu marudhanvasu samudro vālukāpūrṇa ujjānaka iti smṛtaḥ

Verse 53

देवतानाम् अवध्यश् च महाकायो महाबलः अन्तर्भूमिगतस् तत्र वालुकान्तर्हितो महान्

devatānām avadhyaś ca mahākāyo mahābalaḥ antarbhūmigatas tatra vālukāntarhito mahān

Verse 54

राक्षसस्य मधोः पुत्रो धुन्धुर् नाम सुदारुणः शेते लोकविनाशाय तप आस्थाय दारुणम्

rākṣasasya madhoḥ putro dhundhur nāma sudāruṇaḥ śete lokavināśāya tapa āsthāya dāruṇam

Verse 55

संवत्सरस्य पर्यन्ते स निःश्वासं विमुञ्चति यदा तदा मही तात चलति स्म सकानना

saṃvatsarasya paryante sa niḥśvāsaṃ vimuñcati yadā tadā mahī tāta calati sma sakānanā

Verse 56

तस्य निःश्वासवातेन रज उद्धूयते महत् आदित्यपथम् आवृत्य सप्ताहं भूमिकम्पनम्

tasya niḥśvāsavātena raja uddhūyate mahat ādityapatham āvṛtya saptāhaṃ bhūmikampanam

Verse 57

सविस्फुलिङ्गं साङ्गारं सधूमम् अतिदारुणम् तेन तात न शक्नोमि तस्मिन् स्थातुं स्व आश्रमे

savisphuliṅgaṃ sāṅgāraṃ sadhūmam atidāruṇam tena tāta na śaknomi tasmin sthātuṃ sva āśrame

Verse 58

तं वारय महाकायं लोकानां हितकाम्यया लोकाः स्वस्था भवन्त्व् अद्य तस्मिन् विनिहते त्वया

taṃ vāraya mahākāyaṃ lokānāṃ hitakāmyayā lokāḥ svasthā bhavantv adya tasmin vinihate tvayā

Verse 59

त्वं हि तस्य वधायैकः समर्थः पृथिवीपते विष्णुना च वरो दत्तो मह्यं पूर्वं ततो ऽनध यस् तं महासुरंरौद्रं हनिष्यति महाबलम् स च विख्यातकीर्तिस् तु चक्रवर्ती नसंशयः तेजसा स्वेन ते विष्णुस् तेज आप्याययिष्यति

tvaṃ hi tasya vadhāyaikaḥ samarthaḥ pṛthivīpate viṣṇunā ca varo datto mahyaṃ pūrvaṃ tato 'nadha yas taṃ mahāsuraṃraudraṃ haniṣyati mahābalam sa ca vikhyātakīrtis tu cakravartī nasaṃśayaḥ tejasā svena te viṣṇus teja āpyāyayiṣyati

Verse 60

न हि धुन्धुर् महातेजास् तेजसाल्पेन शक्यते निर्दग्धुं पृथिवीपाल चिरं युगशतैर् अपि वीर्यं हि सुमहत् तस्य देवैर् अपि दुरासदम्

na hi dhundhur mahātejās tejasālpena śakyate nirdagdhuṃ pṛthivīpāla ciraṃ yugaśatair api vīryaṃ hi sumahat tasya devair api durāsadam

Verse 61

स एवम् उक्तो राजर्षिर् उत्तङ्केन महात्मना कुवलाश्वं सुतं प्रादात् तस्मै धुन्धुनिबर्हणे

sa evam ukto rājarṣir uttaṅkena mahātmanā kuvalāśvaṃ sutaṃ prādāt tasmai dhundhunibarhaṇe

Verse 62

भगवन् न्यस्तशस्त्रो ऽहम् अयं तु तनयो मम भविष्यति द्विजश्रेष्ठ धुन्धुमारो न संशयः

bhagavan nyastaśastro 'ham ayaṃ tu tanayo mama bhaviṣyati dvijaśreṣṭha dhundhumāro na saṃśayaḥ

Verse 63

स तं व्यादिश्य तनयं राजर्षिर् धुन्धुनिग्रहे जगाम पर्वतायैव तपसे संशितव्रतः

sa taṃ vyādiśya tanayaṃ rājarṣir dhundhunigrahe jagāma parvatāyaiva tapase saṃśitavrataḥ

Verse 64

कुवलाश्वस् तु पुत्राणां शतेन सह पार्तिवः प्रायाद् उत्तङ्कसहितो धुन्धोस् तस्य निबर्हणे

kuvalāśvas tu putrāṇāṃ śatena saha pārtivaḥ prāyād uttaṅkasahito dhundhos tasya nibarhaṇe

Verse 65

तम् आविशत् तदा विष्णुर् भगवांस् तेजसा प्रभुः उत्तङ्कस्य नियोगाद् वै लोकानां हितकाम्यया

tam āviśat tadā viṣṇur bhagavāṃs tejasā prabhuḥ uttaṅkasya niyogād vai lokānāṃ hitakāmyayā

Verse 66

तस्मिन् प्रयाते दुर्धर्षे दिवि शब्दो महान् अभूत् एष श्रीमान् नृपसुतो धुन्धुमारो भविष्यति

tasmin prayāte durdharṣe divi śabdo mahān abhūt eṣa śrīmān nṛpasuto dhundhumāro bhaviṣyati

Verse 67

दिव्यैर् माल्यैश् च तं देवाः समन्तात् समवाकिरन् देवदुन्दुभयश् चैव प्रणेदुर् भरतर्षभ

divyair mālyaiś ca taṃ devāḥ samantāt samavākiran devadundubhayaś caiva praṇedur bharatarṣabha

Verse 68

स गत्वा जयतां श्रेष्ठस् तनयैः सह वीर्यवान् समुद्रं खानयाम् आस वालुकार्णवम् अव्ययम्

sa gatvā jayatāṃ śreṣṭhas tanayaiḥ saha vīryavān samudraṃ khānayām āsa vālukārṇavam avyayam

Verse 69

नारायणेन कौरव्य तेजसाप्यायितस् तदा बभूव स महातेजा भूयो बलसमन्वितः

nārāyaṇena kauravya tejasāpyāyitas tadā babhūva sa mahātejā bhūyo balasamanvitaḥ

Verse 70

तस्य पुत्रैः खनद्भिस् तु वालुकान्तर्हितस् तदा धुन्धुर् आसादितो राजन् दिशम् आवृत्य पश्चिमाम्

tasya putraiḥ khanadbhis tu vālukāntarhitas tadā dhundhur āsādito rājan diśam āvṛtya paścimām

Verse 71

मुखजेनाग्निना क्रोधाल् लोकान् उद्वर्तयन्न् इव वारि सुस्राव वेगेन महोदधिर् इवोदये सोमस्य भरतश्रेष्ठ धारोर्मिकलिलो महान्

mukhajenāgninā krodhāl lokān udvartayann iva vāri susrāva vegena mahodadhir ivodaye somasya bharataśreṣṭha dhārormikalilo mahān

Verse 72

एकविंशति पुत्राणां सहस्रम् अमितौजसाम् तस्य पुत्रशतं दग्धं त्रिभिर् ऊनं तु रक्षसा

ekaviṃśati putrāṇāṃ sahasram amitaujasām tasya putraśataṃ dagdhaṃ tribhir ūnaṃ tu rakṣasā

Verse 73

ततः स राजा कौरव्य राक्षसं तं महाबलम् आससाद महातेजा धुन्धुं धुन्धुविनाशनः

tataḥ sa rājā kauravya rākṣasaṃ taṃ mahābalam āsasāda mahātejā dhundhuṃ dhundhuvināśanaḥ

Verse 74

तस्य वारिमयं वेगम् आपीय स नराधिपः योगी योगेन वह्निं च शमयाम् आस वारिणा

tasya vārimayaṃ vegam āpīya sa narādhipaḥ yogī yogena vahniṃ ca śamayām āsa vāriṇā

Verse 75

निहत्य तं महाकायं बलेनोदकराक्षसम् उत्तङ्कं दर्शयाम् आस कृतकर्मा नराधिपः

nihatya taṃ mahākāyaṃ balenodakarākṣasam uttaṅkaṃ darśayām āsa kṛtakarmā narādhipaḥ

Verse 76

उत्तङ्कस् तु वरं प्रादात् तस्मै राज्ञे महात्मने ददतश् चाक्षयं वित्तं शत्रुभिश् चापराजयम्

uttaṅkas tu varaṃ prādāt tasmai rājñe mahātmane dadataś cākṣayaṃ vittaṃ śatrubhiś cāparājayam

Verse 77

धर्मे रतिं च सततं स्वर्गे वासं तथाक्षयम् पुत्राणां चाक्षयांल् लोकान् स्वर्गे ये रक्षसा हताः

dharme ratiṃ ca satataṃ svarge vāsaṃ tathākṣayam putrāṇāṃ cākṣayāṃl lokān svarge ye rakṣasā hatāḥ

Verse 78

तस्य पुत्रास् त्रयः शिष्टा दृढाश्वो ज्येष्ठ उच्यते दण्डाश्वकपिलाश्वौ तु कुमारौ तु कनीयसौ

tasya putrās trayaḥ śiṣṭā dṛḍhāśvo jyeṣṭha ucyate daṇḍāśvakapilāśvau tu kumārau tu kanīyasau

Verse 79

धौन्धुमारिर् दृढाश्वस् तु हर्यश्वस् तस्य चात्मजः हर्यश्वस्य निकुम्भो ऽभूत् क्षत्रधर्मरतः सदा

dhaundhumārir dṛḍhāśvas tu haryaśvas tasya cātmajaḥ haryaśvasya nikumbho 'bhūt kṣatradharmarataḥ sadā

Verse 80

संहताश्वो निकुम्भस्य सुतो रणविशारदः अकृशाश्वः कृशाश्वश् च संहताश्वसुतौ नृप

saṃhatāśvo nikumbhasya suto raṇaviśāradaḥ akṛśāśvaḥ kṛśāśvaś ca saṃhatāśvasutau nṛpa

Verse 81

तस्य हैमवती कन्या सतां मता दृषद्वती विख्याता त्रिषु लोकेषु पुत्रश् चापि प्रसेनजित्

tasya haimavatī kanyā satāṃ matā dṛṣadvatī vikhyātā triṣu lokeṣu putraś cāpi prasenajit

Verse 82

लेभे प्रसेनजिद् भार्यां गौरीं नाम पतिव्रताम् अभिशप्ता तु सा भर्त्रा नदी सा बाहुदा कृता

lebhe prasenajid bhāryāṃ gaurīṃ nāma pativratām abhiśaptā tu sā bhartrā nadī sā bāhudā kṛtā

Verse 83

तस्याः पुत्रो महान् आसीद् युवनाश्वो नराधिपः युवनाश्वस्य तनयश् चक्रवर्ती जजान ह कं धारयति कुमारो ऽयं न्यस्तो रोरूयते भृशम् मान्धातर् वत्स मा रोदीर् इतीन्द्रो देशिनीम् अदात् मान्धाता युवनाश्वस्य त्रिलोकविजयी नृपः

tasyāḥ putro mahān āsīd yuvanāśvo narādhipaḥ yuvanāśvasya tanayaś cakravartī jajāna ha kaṃ dhārayati kumāro 'yaṃ nyasto rorūyate bhṛśam māndhātar vatsa mā rodīr itīndro deśinīm adāt māndhātā yuvanāśvasya trilokavijayī nṛpaḥ

Verse 84

तस्य चैत्ररथी भार्या शशबिन्दोः सुताभवत् साध्वी बिन्दुमती नाम रूपेणासदृशी भुवि पतिव्रता च ज्येष्ठा च भ्रातॄणाम् अयुतस्य सा

tasya caitrarathī bhāryā śaśabindoḥ sutābhavat sādhvī bindumatī nāma rūpeṇāsadṛśī bhuvi pativratā ca jyeṣṭhā ca bhrātṝṇām ayutasya sā

Verse 85

तस्याम् उत्पादयाम् आस मान्धाता द्वौ सुतौ नृप पुरुकुत्सं च धर्मज्ञं मुचुकुन्दं च पार्थिवम्

tasyām utpādayām āsa māndhātā dvau sutau nṛpa purukutsaṃ ca dharmajñaṃ mucukundaṃ ca pārthivam

Verse 86

पुरुकुत्ससुतस् त्व् आसीत् त्रसद्दस्युर् महीपतिः नर्मदायाम् अथोत्पन्नः संभूतस् तस्य चात्मजः

purukutsasutas tv āsīt trasaddasyur mahīpatiḥ narmadāyām athotpannaḥ saṃbhūtas tasya cātmajaḥ

Verse 87

संभूतस्य तु दायादः सुधन्वा रिपुमर्दनः सुधन्वनः सुतश् चापि विष्णुवृद्धिर् इति स्मृतः विष्णुवृद्धा इति ख्यातास् तस्य वंश्या नराधिपाः एते त्व् अङ्गिरसः पक्षे क्षेत्रोपेता द्विजातयः संभूतस्यापरः पुत्रो अनरण्यो महायशाः रावणेन हतो यो ऽसौ त्रिलोकजयिना पुरा त्रसदश्वो नरस् तस्य हर्यश्वस् तस्य चात्मजः हर्यश्वस्य दृषद्वत्यां जज्ञे सुमनसः सुतः तस्य पुत्रो ऽभवद् राजा सुधन्वा रिपुमर्दनः सुधन्वनः सुतश् चापि त्रिधन्वा नाम पार्थिवः

saṃbhūtasya tu dāyādaḥ sudhanvā ripumardanaḥ sudhanvanaḥ sutaś cāpi viṣṇuvṛddhir iti smṛtaḥ viṣṇuvṛddhā iti khyātās tasya vaṃśyā narādhipāḥ ete tv aṅgirasaḥ pakṣe kṣetropetā dvijātayaḥ saṃbhūtasyāparaḥ putro anaraṇyo mahāyaśāḥ rāvaṇena hato yo 'sau trilokajayinā purā trasadaśvo naras tasya haryaśvas tasya cātmajaḥ haryaśvasya dṛṣadvatyāṃ jajñe sumanasaḥ sutaḥ tasya putro 'bhavad rājā sudhanvā ripumardanaḥ sudhanvanaḥ sutaś cāpi tridhanvā nāma pārthivaḥ

Verse 88

राज्ञस् त्रिधन्वनस् त्व् आसीद् विद्वांस् त्रय्यारुणः प्रभुः तस्य सत्यव्रतो नाम कुमारो ऽभून् महाबलः

rājñas tridhanvanas tv āsīd vidvāṃs trayyāruṇaḥ prabhuḥ tasya satyavrato nāma kumāro 'bhūn mahābalaḥ

Verse 89

पाणिग्रहणमन्त्राणां विघ्नं चक्रे सुदुर्मतिः येन भार्या हृता पूर्वं कृतोद्वाहा परस्य वै

pāṇigrahaṇamantrāṇāṃ vighnaṃ cakre sudurmatiḥ yena bhāryā hṛtā pūrvaṃ kṛtodvāhā parasya vai

Verse 90

बाल्यात् कामाच् च मोहाच् च संहर्षाच् चापलेन च जहार कन्यां कामात् स कस्य चित् पुरवासिनः

bālyāt kāmāc ca mohāc ca saṃharṣāc cāpalena ca jahāra kanyāṃ kāmāt sa kasya cit puravāsinaḥ

Verse 91

एकस्मिन् दिवसे राज+ +पुत्रो ऽत्यन्तपराक्रमी ददर्श विचरन् स्वीये पत्तने चारुलोचनाम् उद्वाहयन्तीं वेदिकायां वैश्यवर्यस्य कस्य चित् अनुल्लङ्घितमर्यादां सप्तपद्या विचक्षणः भर्त्रा पानिग्रहयुतां बलाद् गृह्य महीपतिः गान्धर्वेण विवाहेन स्वयं उद्वाहयद् बलात् वैश्याः सर्वे समागम्य राजानम् इदम् ऊचतुः कुमारेण हृता कन्या वेदिकाया महद्बलात् राज्ञा न रक्षितो लोकस् तदा नष्टो भवेद् ध्रुवम् न पूर्वैस् तैः कृतं पूर्वं न करिष्यति चापदि यथा कुमारेण कृतं राजन् कर्म विगर्हितम् अधर्मशङ्कुना तेन राजा त्रय्यारुणो ऽत्यजत् तम् अधर्मेण संयुक्तं पितासूर्यारुणो जहौ अपध्वंसेति बहुशो वदन् क्रोधसमन्वितः

ekasmin divase rāja+ +putro 'tyantaparākramī dadarśa vicaran svīye pattane cārulocanām udvāhayantīṃ vedikāyāṃ vaiśyavaryasya kasya cit anullaṅghitamaryādāṃ saptapadyā vicakṣaṇaḥ bhartrā pānigrahayutāṃ balād gṛhya mahīpatiḥ gāndharveṇa vivāhena svayaṃ udvāhayad balāt vaiśyāḥ sarve samāgamya rājānam idam ūcatuḥ kumāreṇa hṛtā kanyā vedikāyā mahadbalāt rājñā na rakṣito lokas tadā naṣṭo bhaved dhruvam na pūrvais taiḥ kṛtaṃ pūrvaṃ na kariṣyati cāpadi yathā kumāreṇa kṛtaṃ rājan karma vigarhitam adharmaśaṅkunā tena rājā trayyāruṇo 'tyajat tam adharmeṇa saṃyuktaṃ pitāsūryāruṇo jahau apadhvaṃseti bahuśo vadan krodhasamanvitaḥ

Verse 92

पितरं सो ऽब्रवीत् त्यक्तः क्व गच्छामीति वै मुहुः पिता त्व् एनम् अथोवाच श्वपाकैः सह वर्तय नाहं पुत्रेण पुत्रार्थी त्वयाद्य कुलपांसन

pitaraṃ so 'bravīt tyaktaḥ kva gacchāmīti vai muhuḥ pitā tv enam athovāca śvapākaiḥ saha vartaya nāhaṃ putreṇa putrārthī tvayādya kulapāṃsana

Verse 93

इत्य् उक्तः स निराक्रामन् नगराद् वचनात् पितुः न च तं वारयाम् आस वसिष्ठो भगवान् ऋषिः

ity uktaḥ sa nirākrāman nagarād vacanāt pituḥ na ca taṃ vārayām āsa vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ

Verse 94

स तु सत्यव्रतस् तात श्वपाकावसथान्तिके पित्रा त्यक्तो ऽवसद् वीरः पिताप्य् अस्य वनं ययौ

sa tu satyavratas tāta śvapākāvasathāntike pitrā tyakto 'vasad vīraḥ pitāpy asya vanaṃ yayau

Verse 95

ततस् तस्मिंस् तु विषये नावर्षत् पाकशासनः अचिरान् नरपतेर् वसिष्ठस्याविचारतः परित्यागात् कुमारस्य नावर्षत् पाकशासनः यदा द्वादश वर्षाणि तेन नष्टाभवत् प्रजा स्वाहाकारः स्वधाकारो वषट्कारो ऽपि नाभवत् राष्ट्रे तस्य महीपस्य धर्मनाशो ऽभवत् तदा समा द्वादश राजेन्द्र तेनाधर्मेण वै तदा

tatas tasmiṃs tu viṣaye nāvarṣat pākaśāsanaḥ acirān narapater vasiṣṭhasyāvicārataḥ parityāgāt kumārasya nāvarṣat pākaśāsanaḥ yadā dvādaśa varṣāṇi tena naṣṭābhavat prajā svāhākāraḥ svadhākāro vaṣaṭkāro 'pi nābhavat rāṣṭre tasya mahīpasya dharmanāśo 'bhavat tadā samā dvādaśa rājendra tenādharmeṇa vai tadā

Verse 96

दारांस् तु तस्य विषये विश्वामित्रो महातपाः संन्यस्य सागरानूपे चचार विपुलं तपः

dārāṃs tu tasya viṣaye viśvāmitro mahātapāḥ saṃnyasya sāgarānūpe cacāra vipulaṃ tapaḥ

Verse 97

एतस्मिन्न् एव समये विश्वामित्रस्य वै सुताः चत्वारो वेदविद्वांसः क्षुधया परिपीडिताः विश्वामित्रे गते दूरं तपसे ऽतिमहात्मनि प्रोचुः प्राञ्जलयः सर्वे मातरं प्रति भारत विक्रीय तनयं मातर् जीव्यतां यदि रोचते मरिष्यामो ऽन्यथा सर्वे क्षुधया परिपीडिताः विक्रीय तनयं जीव यावदागमनं पितुः सर्वनाशे समुत्पन्ने अर्धं त्यजति मानवः अर्धेन कुरुते कार्यम् इति पौरातनी श्रुतिः त्यजेद् एकं कुलस्यार्थं ग्रामस्यार्थं कुलं त्यजेत् ग्रामं जनपदस्यार्थं आत्मार्थं सकलं त्यजेत् तस्माद् विक्रीय तनयान् मातर् जीव यथासुखम् अन्यथा निधनं सर्वे गमिष्यामस् त्वया सह अयोध्यायां महात्मानो ध्यानवन्तो महत्तराः गृह्वन्ति मनुजाः सर्वे दासार्थं समुपागतान् तस्माद् विक्रीय मां मातः पूर्वं भक्षय पूर्वजम् पश्चाद् विक्रीय तां सर्वान् नो चेद् वर्षति वासवः तस्य पत्नी गले बद्ध्वा मध्यमं पुत्रम् औरसम् शेषस्य भरणार्थाय व्यक्रीणाद् गोशतेन वै

etasminn eva samaye viśvāmitrasya vai sutāḥ catvāro vedavidvāṃsaḥ kṣudhayā paripīḍitāḥ viśvāmitre gate dūraṃ tapase 'timahātmani procuḥ prāñjalayaḥ sarve mātaraṃ prati bhārata vikrīya tanayaṃ mātar jīvyatāṃ yadi rocate mariṣyāmo 'nyathā sarve kṣudhayā paripīḍitāḥ vikrīya tanayaṃ jīva yāvadāgamanaṃ pituḥ sarvanāśe samutpanne ardhaṃ tyajati mānavaḥ ardhena kurute kāryam iti paurātanī śrutiḥ tyajed ekaṃ kulasyārthaṃ grāmasyārthaṃ kulaṃ tyajet grāmaṃ janapadasyārthaṃ ātmārthaṃ sakalaṃ tyajet tasmād vikrīya tanayān mātar jīva yathāsukham anyathā nidhanaṃ sarve gamiṣyāmas tvayā saha ayodhyāyāṃ mahātmāno dhyānavanto mahattarāḥ gṛhvanti manujāḥ sarve dāsārthaṃ samupāgatān tasmād vikrīya māṃ mātaḥ pūrvaṃ bhakṣaya pūrvajam paścād vikrīya tāṃ sarvān no ced varṣati vāsavaḥ tasya patnī gale baddhvā madhyamaṃ putram aurasam śeṣasya bharaṇārthāya vyakrīṇād gośatena vai

Verse 98

तं तु बद्धं गले दृष्ट्वा विक्रीयन्तं नृपात्मजः महर्षिपुत्रं धर्मात्मा मोक्षयाम् आस भारत

taṃ tu baddhaṃ gale dṛṣṭvā vikrīyantaṃ nṛpātmajaḥ maharṣiputraṃ dharmātmā mokṣayām āsa bhārata

Verse 99

सत्यव्रतो महाबाहुर् भरणं तस्य चाकरोत् विश्वामित्रस्य तुष्ट्यर्थम् अनुकम्पार्थम् एव च

satyavrato mahābāhur bharaṇaṃ tasya cākarot viśvāmitrasya tuṣṭyartham anukampārtham eva ca

Verse 100

महाव्रतं तदा रोषं वसिष्ठो मनसाकरोत् सो ऽभवद् गालवो नाम गलबन्धान् महातपाः महर्षिः कौशिकस् तात तेन वीरेण मोक्षितः

mahāvrataṃ tadā roṣaṃ vasiṣṭho manasākarot so 'bhavad gālavo nāma galabandhān mahātapāḥ maharṣiḥ kauśikas tāta tena vīreṇa mokṣitaḥ