Harivaṃśa · Adhyāya 79

Verse 1

सर्वान् स्वजातिसंबन्धान् दिग्भ्यः कंसभयार्दितान् यदुवृष्ण्यन्धकमधु दाशार्हकुकुरादिकान् सभाजितान् समाश्वास्य विदेशावासकर्शितान् न्यवासयत् स्वगेहेषु वित्तैः संतर्प्य विश्वकृत् कृष्णसंकर्षणभुजैर् गुप्ता लब्धमनोरथाः स्वगृहे रेमिरे सिद्धाः कृष्णरामगतज्वराः वीक्षन्तो ऽहर् अहः प्रीता मुकुन्दवदनाम्बुजम् नित्यप्रमुदितं श्रीमान् सदयस्मितवीक्षणम् स कृष्णस् तत्र बलवान् रौहिणेयेन संगतः मथुरां यादवाधीनां पुरीं तां सुखम् आवसत्

sarvān svajātisaṃbandhān digbhyaḥ kaṃsabhayārditān yaduvṛṣṇyandhakamadhu dāśārhakukurādikān sabhājitān samāśvāsya videśāvāsakarśitān nyavāsayat svageheṣu vittaiḥ saṃtarpya viśvakṛt kṛṣṇasaṃkarṣaṇabhujair guptā labdhamanorathāḥ svagṛhe remire siddhāḥ kṛṣṇarāmagatajvarāḥ vīkṣanto 'har ahaḥ prītā mukundavadanāmbujam nityapramuditaṃ śrīmān sadayasmitavīkṣaṇam sa kṛṣṇas tatra balavān rauhiṇeyena saṃgataḥ mathurāṃ yādavādhīnāṃ purīṃ tāṃ sukham āvasat

The maker of all settled in their own houses all the kin who had been tormented from every direction by the fear of Kaṃsa — Yadus, Vṛṣṇis, Andhakas, Madhus, Dāśārhakas, Kukuras and others — honoring them, consoling them, worn by life in foreign lands, satisfying them with wealth: enjoying this by the arms of Kṛṣṇa and Saṃkarṣaṇa.

Verse 2

अथ नन्दं समासाद्य भगवान् देवकीसुतः संकर्षणश् च राजेन्द्र परिष्वज्येदम् ऊचतुः पितुर् युवाभ्यां स्निग्धाभ्यां पोषितौ ललितौ भृशम् पित्रोर् अभ्यधिका प्रीतिर् आत्मजेष्व् आत्मनो ऽपि हि स पिता सा च जननी यौ पुष्णीतां स्वपुत्रवत् शिशून् बन्धुभिर् उत्सृष्टान् आकल्पैः पोषरक्षणैः यात यूयं व्रजं तात वयं च स्नेहदुःखितान् ज्ञातीन् वो द्रष्टुम् एष्यामो विधाय सुहृदां सुखम् एवं सान्त्वय्य भगवान् स नन्दव्रजम् अच्युतः वासोलंकाररूपाग्र्यै रञ्जयाम् आस सादरम् इत्य् उक्तस् तौ परिष्वज्य नन्दः प्रणयविह्वलः पूरयन्न् अश्रुभिर् नेत्रे सह गोपैर् व्रजं ययौ प्राप्तयौवनदेहस् तु युक्तो राजश्रिया ज्वलन् चकार मथुरां वीरह्. स रत्नाकरभूषणाम्

atha nandaṃ samāsādya bhagavān devakīsutaḥ saṃkarṣaṇaś ca rājendra pariṣvajyedam ūcatuḥ pitur yuvābhyāṃ snigdhābhyāṃ poṣitau lalitau bhṛśam pitror abhyadhikā prītir ātmajeṣv ātmano 'pi hi sa pitā sā ca jananī yau puṣṇītāṃ svaputravat śiśūn bandhubhir utsṛṣṭān ākalpaiḥ poṣarakṣaṇaiḥ yāta yūyaṃ vrajaṃ tāta vayaṃ ca snehaduḥkhitān jñātīn vo draṣṭum eṣyāmo vidhāya suhṛdāṃ sukham evaṃ sāntvayya bhagavān sa nandavrajam acyutaḥ vāsolaṃkārarūpāgryai rañjayām āsa sādaram ity uktas tau pariṣvajya nandaḥ praṇayavihvalaḥ pūrayann aśrubhir netre saha gopair vrajaṃ yayau prāptayauvanadehas tu yukto rājaśriyā jvalan cakāra mathurāṃ vīrah. sa ratnākarabhūṣaṇām

Verse 3

कस्यचित् त्व् अथ कालस्य सहितौ रामकेशवौ गुरुं संदीपनिं काश्यम् अवन्तिपुरवासिनम् धनुर्वेदचिकीर्षार्थम् उभौ ताव् अभिजग्मतुः

kasyacit tv atha kālasya sahitau rāmakeśavau guruṃ saṃdīpaniṃ kāśyam avantipuravāsinam dhanurvedacikīrṣārtham ubhau tāv abhijagmatuḥ

Verse 4

निवेद्य गोत्रं स्वाध्यायाम् आचारेणाभ्यलंकृतौ शुश्रूशू निरहंकाराव् उभौ रामजनार्दनौ चक्रतुः पुण्डरीकाक्षौ विद्याग्रहणलालसौ प्रतिजग्राह ताउ काश्यो विद्याः प्रादाच् च केवलाः

nivedya gotraṃ svādhyāyām ācāreṇābhyalaṃkṛtau śuśrūśū nirahaṃkārāv ubhau rāmajanārdanau cakratuḥ puṇḍarīkākṣau vidyāgrahaṇalālasau pratijagrāha tāu kāśyo vidyāḥ prādāc ca kevalāḥ

Verse 5

तौ च श्रुतिधरौ वीरौ यथावत् प्रतिपद्यताम् अहोरात्रैश् चतुःषष्ट्या साङ्गं वेदम् अधीयताम्

tau ca śrutidharau vīrau yathāvat pratipadyatām ahorātraiś catuḥṣaṣṭyā sāṅgaṃ vedam adhīyatām

Verse 6

साङ्गं वेदम् अधीयतां चतुःषष्ट्या दिनैस् तथा चतुष्पादे धनुर्वेदे चास्त्रग्रामे ससंग्रहे लेख्यं च गणितं चोभौ प्राप्नुतां यदुनन्दनौ गान्धववेदं कृत्स्नं च तथा लेख्याश् च ताव् उभौ हस्तिशिक्षाश्वशिक्षाश् च द्वादशाहेन चाप्नुताम् ताव् उभौ जग्मतुर् वीरौ गुरुं सांदीपनिं ततः धनुर्वेदचिकीर्षार्थं धर्मज्ञौ धर्मचारिणौ ताव् इष्वासवराचार्यम् अभिगम्य प्रणम्य च तेन तौ सत्कृतौ राजन् विचरन्ताव् अवन्तिषु पञ्चाशद्भिर् अहोरात्रैर् दशाङ्गं सुप्रतिष्ठितम् सरहस्यं धनुर्वेदं सकलं ताव् अवाप्नुताम् अचिरेणैव कालेन गुरुस् ताव् अभ्यषिक्षयत्

sāṅgaṃ vedam adhīyatāṃ catuḥṣaṣṭyā dinais tathā catuṣpāde dhanurvede cāstragrāme sasaṃgrahe lekhyaṃ ca gaṇitaṃ cobhau prāpnutāṃ yadunandanau gāndhavavedaṃ kṛtsnaṃ ca tathā lekhyāś ca tāv ubhau hastiśikṣāśvaśikṣāś ca dvādaśāhena cāpnutām tāv ubhau jagmatur vīrau guruṃ sāṃdīpaniṃ tataḥ dhanurvedacikīrṣārthaṃ dharmajñau dharmacāriṇau tāv iṣvāsavarācāryam abhigamya praṇamya ca tena tau satkṛtau rājan vicarantāv avantiṣu pañcāśadbhir ahorātrair daśāṅgaṃ supratiṣṭhitam sarahasyaṃ dhanurvedaṃ sakalaṃ tāv avāpnutām acireṇaiva kālena gurus tāv abhyaṣikṣayat

Verse 7

अतीवमानुषीं मेधां तयोश् चिन्त्य गुरुस् तदा मेने ताव् आगतौ देवाव् उभौ चन्द्रदिवाकरौ

atīvamānuṣīṃ medhāṃ tayoś cintya gurus tadā mene tāv āgatau devāv ubhau candradivākarau

Verse 8

ददर्श च महात्मानाव् उभौ ताव् अपि पर्वसु पूजयन्तौ महादेवं साक्षात् त्र्यक्षम् अवस्थितम्

dadarśa ca mahātmānāv ubhau tāv api parvasu pūjayantau mahādevaṃ sākṣāt tryakṣam avasthitam

Verse 9

गुरुं सांदीपनिं कृष्णः कृतकृत्यो ऽभ्यभाषत गुर्वर्थं किं ददानीति रामेण सह भारत

guruṃ sāṃdīpaniṃ kṛṣṇaḥ kṛtakṛtyo 'bhyabhāṣata gurvarthaṃ kiṃ dadānīti rāmeṇa saha bhārata

Verse 10

तयोः प्रभावं स ज्ञात्वा गुरुः प्रोवाच हृष्टवत् पुत्रम् इच्छाम्य् अहं दत्तं यो मृतो लवणाम्भसि

tayoḥ prabhāvaṃ sa jñātvā guruḥ provāca hṛṣṭavat putram icchāmy ahaṃ dattaṃ yo mṛto lavaṇāmbhasi

Verse 11

पुत्र एको हि मे जातः स चापि तिमिना हृतः प्रभासे तीर्थयात्रायां तं मे त्वं पुनर् आनय

putra eko hi me jātaḥ sa cāpi timinā hṛtaḥ prabhāse tīrthayātrāyāṃ taṃ me tvaṃ punar ānaya

Verse 12

तथेत्य् एवाब्रवीत् कृष्णो रामस्यानुमते स्थितः गत्वा समुद्रं तेजस्वी विवेशान्तर्जलं हरिः

tathety evābravīt kṛṣṇo rāmasyānumate sthitaḥ gatvā samudraṃ tejasvī viveśāntarjalaṃ hariḥ

Verse 13

समुद्रः प्राञ्जलिर् भूत्वा दर्शयाम् आस तं तदा तम् आह कृष्णः क्वासौ भोः पुत्रः सांदीपनेर् इति

samudraḥ prāñjalir bhūtvā darśayām āsa taṃ tadā tam āha kṛṣṇaḥ kvāsau bhoḥ putraḥ sāṃdīpaner iti

Verse 14

समुद्रस् तम् उवाचेदं दैत्यः पञ्चजनो महान् तिमिरूपेण तं बालं ग्रस्तवान् इति माधव

samudras tam uvācedaṃ daityaḥ pañcajano mahān timirūpeṇa taṃ bālaṃ grastavān iti mādhava

Verse 15

उन्मथ्य सलिलाद् अस्माद् ग्रस्तवान् इति भारत स पञ्चजनम् आसाद्य जघान पुरुषोत्तमः न चाससाद तं बालं गुरुपुत्रं तदाच्युतः

unmathya salilād asmād grastavān iti bhārata sa pañcajanam āsādya jaghāna puruṣottamaḥ na cāsasāda taṃ bālaṃ guruputraṃ tadācyutaḥ

Verse 16

स तु पञ्चजनं हत्वा शङ्खं लेभे जनार्दनः यः स देवमनुष्येषु पाञ्चजन्य इति श्रुतः

sa tu pañcajanaṃ hatvā śaṅkhaṃ lebhe janārdanaḥ yaḥ sa devamanuṣyeṣu pāñcajanya iti śrutaḥ

Verse 17

गत्वा यमपुरं विष्णुः क्रोधसंरक्तलोचनः आसनस्थं ततो विष्णुः प्रोवाच यमम् ऊर्जितम् दीयतां पुत्र इत्य् एवं काश्यसांदीपनेर् इति तम् उवाच ततो विष्णुं मृत्युना चाहृतो हरे एवम् उक्तस् तदा कृष्णो यमेनामितविक्रमः अहो धार्ष्ट्यं ततो मृत्योर् इत्य् उक्त्वा धनुर् आददे आदाय निशितं बाणं दीयताम् इति चाब्रवीत् क्रुद्धं विष्णुं समाज्ञाय दत्तवान् किल बालकम् ततो वैवस्वतं देवं निर्जित्य पुरुषोत्तमः आससाद च तं बालं गुरुपुत्रं तदाच्युतः शङ्खम् आपूर्य गोविन्दस् त्रासयाम् आस वै जनम् ततो यमो ऽभ्युपागम्य ववन्दे तं गदाधरम् किम् आगमनकृत्यं ते किं करोमीति चाब्रवीत् तम् उवाचाथ वै कृष्णो गुरुपुत्रः प्रदीयताम् तयोस् तत्र तदा युद्धम् आसीद् घोरतरं महत् आनिनाय गुरोः पुत्रं चिरनष्टं यमक्षयात्

gatvā yamapuraṃ viṣṇuḥ krodhasaṃraktalocanaḥ āsanasthaṃ tato viṣṇuḥ provāca yamam ūrjitam dīyatāṃ putra ity evaṃ kāśyasāṃdīpaner iti tam uvāca tato viṣṇuṃ mṛtyunā cāhṛto hare evam uktas tadā kṛṣṇo yamenāmitavikramaḥ aho dhārṣṭyaṃ tato mṛtyor ity uktvā dhanur ādade ādāya niśitaṃ bāṇaṃ dīyatām iti cābravīt kruddhaṃ viṣṇuṃ samājñāya dattavān kila bālakam tato vaivasvataṃ devaṃ nirjitya puruṣottamaḥ āsasāda ca taṃ bālaṃ guruputraṃ tadācyutaḥ śaṅkham āpūrya govindas trāsayām āsa vai janam tato yamo 'bhyupāgamya vavande taṃ gadādharam kim āgamanakṛtyaṃ te kiṃ karomīti cābravīt tam uvācātha vai kṛṣṇo guruputraḥ pradīyatām tayos tatra tadā yuddham āsīd ghorataraṃ mahat ānināya guroḥ putraṃ ciranaṣṭaṃ yamakṣayāt

Verse 18

ततः सांदीपनेः पुत्रः प्रसादाद् अमितौजसः दीर्घकालगतः प्रेतः पुनर् आसीच् छरीरवान्

tataḥ sāṃdīpaneḥ putraḥ prasādād amitaujasaḥ dīrghakālagataḥ pretaḥ punar āsīc charīravān

Verse 19

तद् अशक्यम् अचिन्त्यं च दृष्ट्वा सुमहद् अद्भुतम् सर्वेषाम् एव भूतानां विस्मयः समजायत

tad aśakyam acintyaṃ ca dṛṣṭvā sumahad adbhutam sarveṣām eva bhūtānāṃ vismayaḥ samajāyata

Verse 20

स गुरोः पुत्रम् आदाय पाञ्चजन्यं च माधवः रत्नानि च महार्हाणि पुनर् आयाज् जगत्पतिः

sa guroḥ putram ādāya pāñcajanyaṃ ca mādhavaḥ ratnāni ca mahārhāṇi punar āyāj jagatpatiḥ

Taking the preceptor's son and the Pāñcajanya conch and most precious jewels, Mādhava the Lord of the world came back.

Verse 21

रक्षसस् तस्य रत्नानि महार्हाणि बहूनि च आनाय्यावेदयाम् आस गुरवे वासवानुजः

rakṣasas tasya ratnāni mahārhāṇi bahūni ca ānāyyāvedayām āsa gurave vāsavānujaḥ

Verse 22

गदापरिघयुद्धेषु सर्वास्त्रेषु च ताव् उभौ अचिरान् मुख्यतां प्राप्तौ सर्वलोके धनुर्भृताम्

gadāparighayuddheṣu sarvāstreṣu ca tāv ubhau acirān mukhyatāṃ prāptau sarvaloke dhanurbhṛtām

Verse 23

ततः सांदीपनेः पुत्रं तद्रूपवयसं तदा प्रादात् कृष्णः प्रतीताय सह रत्नैर् उदारधीः

tataḥ sāṃdīpaneḥ putraṃ tadrūpavayasaṃ tadā prādāt kṛṣṇaḥ pratītāya saha ratnair udāradhīḥ

Verse 24

चिरनष्टेन पुत्रेण काश्यः सांदीपनिस् तदा समेत्य मुमुदे राजन् पूजयन् रामकेशवौ

ciranaṣṭena putreṇa kāśyaḥ sāṃdīpanis tadā sametya mumude rājan pūjayan rāmakeśavau

Verse 25

कृतास्त्रौ ताव् उभौ वीरौ गुरुम् आमन्त्र्य सुव्रतौ आयातौ मथुरां भूयो वसुदेवसुताव् उभौ

kṛtāstrau tāv ubhau vīrau gurum āmantrya suvratau āyātau mathurāṃ bhūyo vasudevasutāv ubhau

Verse 26

ततः प्रत्युद्ययुः सर्वे यादवा यदुनन्दनौ सबाला हृष्टमनस उग्रसेनपुरोगमाः

tataḥ pratyudyayuḥ sarve yādavā yadunandanau sabālā hṛṣṭamanasa ugrasenapurogamāḥ

Verse 27

श्रेण्यः प्रकृतयश् चैव मन्त्रिणो ऽथ पुरोहिताः सबालवृद्धा सा चैव पुरी समभिवर्तत

śreṇyaḥ prakṛtayaś caiva mantriṇo 'tha purohitāḥ sabālavṛddhā sā caiva purī samabhivartata

Verse 28

नन्दितूर्याण्य् अवाद्यन्त तुष्टुवुश् च जनार्दनम् रथ्याः पताकामालिन्यो भ्राजन्ति स्म समन्ततः

nanditūryāṇy avādyanta tuṣṭuvuś ca janārdanam rathyāḥ patākāmālinyo bhrājanti sma samantataḥ

Verse 29

प्रहृष्टमुदितं सर्वम् अन्तःपुरम् अशोभत गोविन्दागमने ऽत्यर्थं यथैवेन्द्रमहे तथा

prahṛṣṭamuditaṃ sarvam antaḥpuram aśobhata govindāgamane 'tyarthaṃ yathaivendramahe tathā

Verse 30

मुदिताश् चाप्य् अगायन्त राजमार्गेषु गायनाः स्तवाशीःप्रथमा गाथा यादवानां प्रियंकराः

muditāś cāpy agāyanta rājamārgeṣu gāyanāḥ stavāśīḥprathamā gāthā yādavānāṃ priyaṃkarāḥ

Verse 31

गोविन्दरामौ संप्राप्तौ भ्रातरौ लोकविश्रुतौ स्वे पुरे निर्भयाः सर्वे क्रीडध्वं सह बान्धवैः

govindarāmau saṃprāptau bhrātarau lokaviśrutau sve pure nirbhayāḥ sarve krīḍadhvaṃ saha bāndhavaiḥ

Verse 32

तेभ्यो ऽगच्छन् विदेशेभ्यः कंसेनोद्विजिताश् च ये न तत्र कश् चिद् दीनो वा मलिनो वा विचेतनः मथुरायां बभौ राजन् गोविन्दे समुपस्थिते

tebhyo 'gacchan videśebhyaḥ kaṃsenodvijitāś ca ye na tatra kaś cid dīno vā malino vā vicetanaḥ mathurāyāṃ babhau rājan govinde samupasthite

Verse 33

वयांसि साधुवाक्यानि प्रहृष्टा गोहयद्विपाः नरनारीगणाः सर्वे भेजिरे मनसः सुखम्

vayāṃsi sādhuvākyāni prahṛṣṭā gohayadvipāḥ naranārīgaṇāḥ sarve bhejire manasaḥ sukham

Verse 34

शिवाश् च वाताः प्रववुर् विरजस्का दिशो दश दैवतानि च सर्वाणि हृष्टान्य् आयतनेष्व् अपि

śivāś ca vātāḥ pravavur virajaskā diśo daśa daivatāni ca sarvāṇi hṛṣṭāny āyataneṣv api

Verse 35

यानि लिङ्गानि लोकस्य बभुः कृतयुगे पुरा तानि सर्वाण्य् अदृश्यन्त पुरीं प्राप्ते जनार्दने

yāni liṅgāni lokasya babhuḥ kṛtayuge purā tāni sarvāṇy adṛśyanta purīṃ prāpte janārdane

Verse 36

ततः काले शिवे पुण्ये स्यन्दनेनारिमर्दनः हरियुक्तेन गोविन्दो विवेश मथुरां पुरीम्

tataḥ kāle śive puṇye syandanenārimardanaḥ hariyuktena govindo viveśa mathurāṃ purīm

Verse 37

विशन्तं मथुरां रम्यां तम् उपेन्द्रम् अरिंदमम् अनुजग्मुर् यदुगणाः शक्रं देवगणा इव

viśantaṃ mathurāṃ ramyāṃ tam upendram ariṃdamam anujagmur yadugaṇāḥ śakraṃ devagaṇā iva

Verse 38

वसुदेवस्य भवनं ततस् तौ यदुनन्दनौ प्रविष्टौ हृष्टवदनौ चन्द्रादित्याव् इवाचलम्

vasudevasya bhavanaṃ tatas tau yadunandanau praviṣṭau hṛṣṭavadanau candrādityāv ivācalam

Verse 39

परेण तेजसोपेतौ सुरेन्द्राव् इव रूपिनौ ताव् आयुधानि विन्यस्य गृहे स्वे स्वैरचारिणौ मुमुदाते यदुवरौ वसुदेवसुताव् उभौ

pareṇa tejasopetau surendrāv iva rūpinau tāv āyudhāni vinyasya gṛhe sve svairacāriṇau mumudāte yaduvarau vasudevasutāv ubhau

Verse 40

उद्यानेषु विचित्रेषु फलपुष्पावनामिषु चेरतुः सुमहात्मानौ यादवैः परिवारितौ रैवतस्य समीपेषु सरित्सु विमलासु च पद्मपत्रसमृद्धासु कारण्डवयुतासु च एवं तौ बाल्यम् उत्तीर्णौ बलभद्रजनार्दनौ एवं ताव् एकनिर्माणौ मथुरायां शुभाननौ उग्रसेनानुगौ भूत्वा कं चित् कालं मुमोदतुः

udyāneṣu vicitreṣu phalapuṣpāvanāmiṣu ceratuḥ sumahātmānau yādavaiḥ parivāritau raivatasya samīpeṣu saritsu vimalāsu ca padmapatrasamṛddhāsu kāraṇḍavayutāsu ca evaṃ tau bālyam uttīrṇau balabhadrajanārdanau evaṃ tāv ekanirmāṇau mathurāyāṃ śubhānanau ugrasenānugau bhūtvā kaṃ cit kālaṃ mumodatuḥ

In varied parks, laden with flowers and fruits, the two great-souled ones moved surrounded by the Yādavas; in the regions of Raivata, along pure rivers rich with lotus-leaves and karaṇḍava-ducks, so the two, having crossed their boyhood, Balabhadra and Janārdana, played.