Harivaṃśa · Adhyāya 78

Verse 1

उग्रसेनस् तु कृष्णस्य समीपं दुःखितो ययौ पुत्रशोकाभिसंतप्तो विषपीत इव स्खलन्

ugrasenas tu kṛṣṇasya samīpaṃ duḥkhito yayau putraśokābhisaṃtapto viṣapīta iva skhalan

Ugrasena, grieving, went near Kṛṣṇa, tormented by son-grief, stumbling as if he had drunk poison.

Verse 2

स ददर्श गृहे कृष्णं यादवैर् अभिसंवृतम् पश्चानुतापाद् ध्यायन्तं कंसस्य निधनाविलम्

sa dadarśa gṛhe kṛṣṇaṃ yādavair abhisaṃvṛtam paścānutāpād dhyāyantaṃ kaṃsasya nidhanāvilam

Verse 3

कंसारीप्रलोपांश् च श्रुत्वा सुकरुणान् बहून् विगर्हमाणम् आत्मानं तस्मिन् यादवसंसदि

kaṃsārīpralopāṃś ca śrutvā sukaruṇān bahūn vigarhamāṇam ātmānaṃ tasmin yādavasaṃsadi

Verse 4

कृष्णः प्रोवाच निखिलं सर्वेषाम् उपशृण्वताम् अहो मयातिबाल्येन नररोषानुवर्तिना वैधव्यं स्त्रीसहस्राणां कंसस्यास्य कृते कृतम्

kṛṣṇaḥ provāca nikhilaṃ sarveṣām upaśṛṇvatām aho mayātibālyena nararoṣānuvartinā vaidhavyaṃ strīsahasrāṇāṃ kaṃsasyāsya kṛte kṛtam

Verse 5

कारुण्यं खलु नारीषु प्राकृतस्यापि जायते एवम् आर्तं रुदन्तीषु मया भर्तरि पातिते

kāruṇyaṃ khalu nārīṣu prākṛtasyāpi jāyate evam ārtaṃ rudantīṣu mayā bhartari pātite

Verse 6

परिदेवितमात्रेण शोकः खलु विधीयते कृतान्तस्यानभिज्ञातः स्त्रीणां कारुण्यसंभवः

paridevitamātreṇa śokaḥ khalu vidhīyate kṛtāntasyānabhijñātaḥ strīṇāṃ kāruṇyasaṃbhavaḥ

Verse 7

कंसस्य हि वधः श्रेयान् प्राग् एवाभिमतो मम सुताम् उद्वेजनीयस्य पापेष्व् अभिरतस्य च

kaṃsasya hi vadhaḥ śreyān prāg evābhimato mama sutām udvejanīyasya pāpeṣv abhiratasya ca

Verse 8

लोके पतितवृत्तस्य पुरुषस्याल्पमेधसः अक्लिष्टं मरणं श्रेयो न विद्विष्टस्य जीवितम्

loke patitavṛttasya puruṣasyālpamedhasaḥ akliṣṭaṃ maraṇaṃ śreyo na vidviṣṭasya jīvitam

Verse 9

कंसः पापरतिश् चैव साधूनां चाप्य् असंमतः धिक्शब्दपतितश् चैव जीविते चास्य का दया

kaṃsaḥ pāparatiś caiva sādhūnāṃ cāpy asaṃmataḥ dhikśabdapatitaś caiva jīvite cāsya kā dayā

Verse 10

स्वर्गे तपोभृतां वासः फलं पुण्यस्य कर्मणः इहापि यशसा युक्तस् तत्रस्थैर् उपधार्यते

svarge tapobhṛtāṃ vāsaḥ phalaṃ puṇyasya karmaṇaḥ ihāpi yaśasā yuktas tatrasthair upadhāryate

Verse 11

यदि स्युर् निर्वृत्ता लोकाः स्युश् च धर्मपराः प्रजाः नरा धर्मप्रवृत्ताश् च न नृपो विकृतो भवेत्

yadi syur nirvṛttā lokāḥ syuś ca dharmaparāḥ prajāḥ narā dharmapravṛttāś ca na nṛpo vikṛto bhavet

Verse 12

गुणेषु दुष्टवृत्तानां कृत्तान्तः कुरुते पदम् इष्टधर्मेषु लोकेषु कर्तव्यं पारलौकिकम्

guṇeṣu duṣṭavṛttānāṃ kṛttāntaḥ kurute padam iṣṭadharmeṣu lokeṣu kartavyaṃ pāralaukikam

Verse 13

अतीव देवा रक्षन्ति नरं धर्मपरायणम् कर्तारः सुलभा लोके दुष्कृतस्येह कर्मणः

atīva devā rakṣanti naraṃ dharmaparāyaṇam kartāraḥ sulabhā loke duṣkṛtasyeha karmaṇaḥ

Verse 14

हतः सो ऽयं मया कंसः साध्व् एतद् अवगम्यताम् मूलच्छेदः कृतस् तस्य विपरीतस्य कर्मणः

hataḥ so 'yaṃ mayā kaṃsaḥ sādhv etad avagamyatām mūlacchedaḥ kṛtas tasya viparītasya karmaṇaḥ

Verse 15

न चेद् धन्यां दुराचारं विनङ्क्ष्यति तदा जगत् कः कुर्यात् खल्व् इदं कार्यं बध्वा पितरम् ओजसा राज्यं सकलसामन्तं करिष्यति सदा हि सः तद् एष सान्त्व्यतां सर्वः शोकार्तः प्रमदाजनः पौराश् च पुर्यां श्रेण्यश् च सान्त्व्यतां सर्व एव हि

na ced dhanyāṃ durācāraṃ vinaṅkṣyati tadā jagat kaḥ kuryāt khalv idaṃ kāryaṃ badhvā pitaram ojasā rājyaṃ sakalasāmantaṃ kariṣyati sadā hi saḥ tad eṣa sāntvyatāṃ sarvaḥ śokārtaḥ pramadājanaḥ paurāś ca puryāṃ śreṇyaś ca sāntvyatāṃ sarva eva hi

Verse 16

एवं ब्रुवति गोविन्दे विवेशावनताननः उग्रसेनो महातेजाः कृष्णम् अस्राविलेक्षणम् प्रलपन्तं जगामैवं यादवानां च संसदि उग्रसेनो यदून् गृह्य पुत्रकिल्बिषशङ्कितः

evaṃ bruvati govinde viveśāvanatānanaḥ ugraseno mahātejāḥ kṛṣṇam asrāvilekṣaṇam pralapantaṃ jagāmaivaṃ yādavānāṃ ca saṃsadi ugraseno yadūn gṛhya putrakilbiṣaśaṅkitaḥ

Verse 17

वृष्णिभिः सहितः सर्वैः शिनिप्रभृतिभिस् तदा स कृष्णं पुण्डरीकाक्षम् उवाच यदुसंसदि बाष्पसंदिग्धया वाचा दीनया सज्जमानया

vṛṣṇibhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ śiniprabhṛtibhis tadā sa kṛṣṇaṃ puṇḍarīkākṣam uvāca yadusaṃsadi bāṣpasaṃdigdhayā vācā dīnayā sajjamānayā

Verse 18

पुत्र निर्यातितः क्रोधो नीतो याम्यां दिशं रिपुः स्वधर्माधिगता कीर्तिर् नाम विश्रावितं भुवि

putra niryātitaḥ krodho nīto yāmyāṃ diśaṃ ripuḥ svadharmādhigatā kīrtir nāma viśrāvitaṃ bhuvi

Verse 19

स्थापितं सत्सु माहात्म्यं शङ्किता रिपवः कृताः स्थापितो यादवो वंशो गर्विताः सुहृदः कृताः

sthāpitaṃ satsu māhātmyaṃ śaṅkitā ripavaḥ kṛtāḥ sthāpito yādavo vaṃśo garvitāḥ suhṛdaḥ kṛtāḥ

Verse 20

सामन्तेषु नरेन्द्रेषु प्रतापस् ते प्रकाशितः मित्राणि त्वां भजिष्यन्ति संश्रयिष्यन्ति चार्थिनः

sāmanteṣu narendreṣu pratāpas te prakāśitaḥ mitrāṇi tvāṃ bhajiṣyanti saṃśrayiṣyanti cārthinaḥ

Verse 21

प्रकृतयो ऽनुयास्यन्ति स्तोष्यन्ति त्वां द्विजातयः संधिविग्रहमुख्यास् त्वां प्रणमिष्यन्ति मन्त्रिणः

prakṛtayo 'nuyāsyanti stoṣyanti tvāṃ dvijātayaḥ saṃdhivigrahamukhyās tvāṃ praṇamiṣyanti mantriṇaḥ

Verse 22

हस्त्यश्वरथसंपूर्णं पदातिगणसंकुलम् प्रतिगृहाण कृष्णेदं कंसस्य बलम् अव्ययम्

hastyaśvarathasaṃpūrṇaṃ padātigaṇasaṃkulam pratigṛhāṇa kṛṣṇedaṃ kaṃsasya balam avyayam

Verse 23

धनं धान्यं च यत् किंचिद् रत्नान्य् आच्छादनानि च प्रतीच्छन्तु नियुक्ता वै त्वदीयाः कृष्ण पुरुषाः स्त्रियो हिरण्यं वासांसि यच् चान्यद् वसु किंचन

dhanaṃ dhānyaṃ ca yat kiṃcid ratnāny ācchādanāni ca pratīcchantu niyuktā vai tvadīyāḥ kṛṣṇa puruṣāḥ striyo hiraṇyaṃ vāsāṃsi yac cānyad vasu kiṃcana

'Whatever there is of wealth and grain and jewels and cloths, let your appointed men take it, Kṛṣṇa — women, gold, garments, and whatever else of treasure.'

Verse 24

एवं हि विहिते योगे पर्याप्ते कृष्ण विग्रहे प्रतिष्ठितायां मेदिन्यां यदूनां शत्रुसूदन

evaṃ hi vihite yoge paryāpte kṛṣṇa vigrahe pratiṣṭhitāyāṃ medinyāṃ yadūnāṃ śatrusūdana

Verse 25

त्वं गतिश् चागतिश् चैव यदूनां यदुनन्दन शृणु तद् ब्रुवतां वीर कृपणानाम् इदं वचः अस्य त्वत्क्रोधदग्धस्य कंसस्याशुभकर्मणः तव प्रसादाद् गोविन्दे प्रेतकार्यं क्रियते ह

tvaṃ gatiś cāgatiś caiva yadūnāṃ yadunandana śṛṇu tad bruvatāṃ vīra kṛpaṇānām idaṃ vacaḥ asya tvatkrodhadagdhasya kaṃsasyāśubhakarmaṇaḥ tava prasādād govinde pretakāryaṃ kriyate ha

Verse 26

अस्य कृत्वा नरेन्द्रस्य विपन्नस्यौर्ध्वदेहिकम् सस्नुषो ऽहं सभार्यश् च चरिष्यामि मृगैः सह

asya kṛtvā narendrasya vipannasyaurdhvadehikam sasnuṣo 'haṃ sabhāryaś ca cariṣyāmi mṛgaiḥ saha

Verse 27

प्रेतसंस्कारमात्रेण कृते बान्धवकर्मणि आनृण्यं लौकिकं कृष्ण गतः किल भवाम्य् अहम्

pretasaṃskāramātreṇa kṛte bāndhavakarmaṇi ānṛṇyaṃ laukikaṃ kṛṣṇa gataḥ kila bhavāmy aham

Verse 28

अस्याग्निं पश्चिमं दत्त्वा चित्तिस्थाने विधिं विना तोयप्रदानमात्रेण कंसस्यानृण्यम् आप्नुयाम्

asyāgniṃ paścimaṃ dattvā cittisthāne vidhiṃ vinā toyapradānamātreṇa kaṃsasyānṛṇyam āpnuyām

Verse 29

एतन् मे कृष्ण विज्ञाप्यं स्नेहो ऽत्र मम युज्यताम् प्राप्नोतु सुगतिं तत्र कृपणः पश्चिमां क्रियाम्

etan me kṛṣṇa vijñāpyaṃ sneho 'tra mama yujyatām prāpnotu sugatiṃ tatra kṛpaṇaḥ paścimāṃ kriyām

Verse 30

एतच् छ्रुत्वा वचस् तस्य कृष्णः परमहर्षितः प्रत्युवाचोग्रसेनं वै सान्त्वपूर्वम् इदं वचः

etac chrutvā vacas tasya kṛṣṇaḥ paramaharṣitaḥ pratyuvācograsenaṃ vai sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ

Verse 31

कालयुक्तम् इदं तात त्वयैतद् भाषितं वचः सदृशं राजशार्दूल वृत्तस्य च कुलस्य च यत् त्वं एवंविधं ब्रूषे गते ऽर्थे दुरतिक्रमे

kālayuktam idaṃ tāta tvayaitad bhāṣitaṃ vacaḥ sadṛśaṃ rājaśārdūla vṛttasya ca kulasya ca yat tvaṃ evaṃvidhaṃ brūṣe gate 'rthe duratikrame

Verse 32

प्राप्स्यते नृप संस्कारं कंसः प्रेतगते ऽपि सन् कुले महति ते जन्म वेदान् विदितवान् असि कथं न ज्ञायते तात नियतिर् दुरतिक्रमा स्थावराणां च भूतानां जङ्गमानां च पार्थिव पूर्वजन्मकृतं कर्म कालेन परिपच्यते श्रुतवन्तो ऽर्थवन्तश् च दातारः प्रियदर्शनाः ब्रह्मण्या नयसंपन्ना दीनानुग्रहकारिणः लोकपालसमास् तात महेन्द्रसमविक्रमाः क्षितिपालाः कृतान्तेन नीयन्ते नृपसत्तम धार्मिकाः सर्वभावज्ञाः प्रजापालनतत्पराः क्षत्रधर्मपरा दान्ताः कालेन निधनं गताः स्वयम् एव कृतं कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् प्राप्ते काले तु तत् कर्म दृश्यते सर्वदेहिनाम् एषा ह्य् अन्तर्हिता माया दुर्विज्ञेया सुरैर् अपि यथायं मुह्यते लोको ह्य् अत्र कर्मैव कारणम् कालेनाभिहतः कंसः पूर्वकर्मप्रचोदितः न ह्य् अयं कारणं तत्र कालः कर्म च कारणम् सूर्यसोममयं तात कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम् कालेन निधनं गत्वा कालेनैव च जायते कालस् तु सर्वभूतानां निग्रहे प्रग्रहे रतः तस्मात् सर्वाणि भूतानि कालस्य वशगानि वै स्वदोषेणैव दग्धस्य सूनोस् तव नराधिप नाहं वै कारणं तत्र कालस् तत्र तु कारणम् अथ वाहं भविष्यामि कारणं नात्र संशयः पलायनपरः कालः किं करिष्यत्य् अकारणम् कालस् तु बलवान् राजन् दुर्विज्ञेया हि सा गतिः परावरविशेषज्ञा यां यान्ति समदर्शिनः गतिः कालस्य सा येन सर्वं कालस्य गोचरम् ब्रवीमि यद् अहं तात तद् अनुष्ठीयतां वचः

prāpsyate nṛpa saṃskāraṃ kaṃsaḥ pretagate 'pi san kule mahati te janma vedān viditavān asi kathaṃ na jñāyate tāta niyatir duratikramā sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ jaṅgamānāṃ ca pārthiva pūrvajanmakṛtaṃ karma kālena paripacyate śrutavanto 'rthavantaś ca dātāraḥ priyadarśanāḥ brahmaṇyā nayasaṃpannā dīnānugrahakāriṇaḥ lokapālasamās tāta mahendrasamavikramāḥ kṣitipālāḥ kṛtāntena nīyante nṛpasattama dhārmikāḥ sarvabhāvajñāḥ prajāpālanatatparāḥ kṣatradharmaparā dāntāḥ kālena nidhanaṃ gatāḥ svayam eva kṛtaṃ karma śubhaṃ vā yadi vāśubham prāpte kāle tu tat karma dṛśyate sarvadehinām eṣā hy antarhitā māyā durvijñeyā surair api yathāyaṃ muhyate loko hy atra karmaiva kāraṇam kālenābhihataḥ kaṃsaḥ pūrvakarmapracoditaḥ na hy ayaṃ kāraṇaṃ tatra kālaḥ karma ca kāraṇam sūryasomamayaṃ tāta kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam kālena nidhanaṃ gatvā kālenaiva ca jāyate kālas tu sarvabhūtānāṃ nigrahe pragrahe rataḥ tasmāt sarvāṇi bhūtāni kālasya vaśagāni vai svadoṣeṇaiva dagdhasya sūnos tava narādhipa nāhaṃ vai kāraṇaṃ tatra kālas tatra tu kāraṇam atha vāhaṃ bhaviṣyāmi kāraṇaṃ nātra saṃśayaḥ palāyanaparaḥ kālaḥ kiṃ kariṣyaty akāraṇam kālas tu balavān rājan durvijñeyā hi sā gatiḥ parāvaraviśeṣajñā yāṃ yānti samadarśinaḥ gatiḥ kālasya sā yena sarvaṃ kālasya gocaram bravīmi yad ahaṃ tāta tad anuṣṭhīyatāṃ vacaḥ

Verse 33

न हि राज्येन मे कार्यं नाप्य् अहं राज्यलालसः न चापि राज्यलुब्धेन मया कंसो निपातितः

na hi rājyena me kāryaṃ nāpy ahaṃ rājyalālasaḥ na cāpi rājyalubdhena mayā kaṃso nipātitaḥ

Verse 34

किं तु लोकहितार्थाय कीर्त्यर्थं च सुतस् तव व्यङ्गभूतः कुलस्यास्य सानुजो विनिपातितः

kiṃ tu lokahitārthāya kīrtyarthaṃ ca sutas tava vyaṅgabhūtaḥ kulasyāsya sānujo vinipātitaḥ

Verse 35

अहं स एव गोमध्ये गोपैः सह वनेचरः प्रीतिमान् विचरिष्यामि कामचारी यथा गजः

ahaṃ sa eva gomadhye gopaiḥ saha vanecaraḥ prītimān vicariṣyāmi kāmacārī yathā gajaḥ

Verse 36

एतावच् छतशो ऽप्य् एवं सत्येन प्रब्रवीमि ते न मे कार्यं नृपत्वेन विज्ञाप्यं क्रियताम् इदम्

etāvac chataśo 'py evaṃ satyena prabravīmi te na me kāryaṃ nṛpatvena vijñāpyaṃ kriyatām idam

Verse 37

भवान् राजास्तु मे मान्यो यदूनाम् अग्रणीः प्रभुः विजयायाभिषिच्यस्व स्वराज्ये राजसत्तम

bhavān rājāstu me mānyo yadūnām agraṇīḥ prabhuḥ vijayāyābhiṣicyasva svarājye rājasattama

Verse 38

यदि ते मत्प्रियं कार्यं यदि वा नास्ति ते व्यथा मया निसृष्टं राज्यं स्वं चिराय प्रतिगृह्यताम्

yadi te matpriyaṃ kāryaṃ yadi vā nāsti te vyathā mayā nisṛṣṭaṃ rājyaṃ svaṃ cirāya pratigṛhyatām

Verse 39

एतच् छ्रुत्वा तु वचनं नोत्तरं प्रत्यभाषत व्रीडितो ऽधोमुखस् तस्थौ कृष्णस्य पुरतो नृपः व्रीडिताधोमुखं तं तु राजानं यदुसंसदि अभिषेकेण गोविन्दो योजयाम् आस योगवित्

etac chrutvā tu vacanaṃ nottaraṃ pratyabhāṣata vrīḍito 'dhomukhas tasthau kṛṣṇasya purato nṛpaḥ vrīḍitādhomukhaṃ taṃ tu rājānaṃ yadusaṃsadi abhiṣekeṇa govindo yojayām āsa yogavit

Verse 40

स बद्धमुकुटः श्रीमान् उग्रसेनो महीपतिः चकार सह कृष्णेन कंसस्य निधनक्रियाम्

sa baddhamukuṭaḥ śrīmān ugraseno mahīpatiḥ cakāra saha kṛṣṇena kaṃsasya nidhanakriyām

Verse 41

तं सर्वे यादवा मुख्या राजानं कृष्णशासनात् अनुजग्मुः पुरीमार्गे देवा इव शतक्रतुम्

taṃ sarve yādavā mukhyā rājānaṃ kṛṣṇaśāsanāt anujagmuḥ purīmārge devā iva śatakratum

Verse 42

रजन्यां तु प्रभातायां ततः सूर्ये चिरोदिते पश्चिमं कंससंस्कारं चक्रुस् ते यदुपुंगवाः

rajanyāṃ tu prabhātāyāṃ tataḥ sūrye cirodite paścimaṃ kaṃsasaṃskāraṃ cakrus te yadupuṃgavāḥ

Verse 43

शिबिकायां समारोप्य कंसदेहं यथाक्रमम् नैष्ठिकेन विधानेन चक्रुस् ते तस्य सत्क्रियाम्

śibikāyāṃ samāropya kaṃsadehaṃ yathākramam naiṣṭhikena vidhānena cakrus te tasya satkriyām

Verse 44

स नीतो यमुनातीरम् उत्तरं नृपतेः सुतः संस्कृतश् च यथान्यायं नैधनेन चिताग्निना

sa nīto yamunātīram uttaraṃ nṛpateḥ sutaḥ saṃskṛtaś ca yathānyāyaṃ naidhanena citāgninā

Verse 45

तथैव भ्रातरं चास्य सुनामानं महाभुजम् संस्कारं लम्भयाम् आसुः सह कृष्णेन यादवाः

tathaiva bhrātaraṃ cāsya sunāmānaṃ mahābhujam saṃskāraṃ lambhayām āsuḥ saha kṛṣṇena yādavāḥ

Verse 46

ताभ्यां ते सलिलं चक्रुर् वृष्ण्यन्धकमहारथाः अक्षयं चापि प्रेतेभ्यो भाषमाणाः प्रतस्थिरे

tābhyāṃ te salilaṃ cakrur vṛṣṇyandhakamahārathāḥ akṣayaṃ cāpi pretebhyo bhāṣamāṇāḥ pratasthire

Verse 47

अक्षयं भाषमाणश् च प्रेतेभ्यश् च प्रतस्थिरे हिरण्यस्य सुवर्णस्य दश कोटीस् तथा हरिः गावो रत्नानि वासांसि ग्रामान् नगरसंमतान् ददौ कंसं समुद्दिश्य ब्राह्मणेभ्यो नृपोत्तमः तयोस् ते सलिलं दत्त्वा यादवा दीनमानसाः पुरस्कृत्योग्रसेनं वै विविषुर् मथुरां पुरीम्

akṣayaṃ bhāṣamāṇaś ca pretebhyaś ca pratasthire hiraṇyasya suvarṇasya daśa koṭīs tathā hariḥ gāvo ratnāni vāsāṃsi grāmān nagarasaṃmatān dadau kaṃsaṃ samuddiśya brāhmaṇebhyo nṛpottamaḥ tayos te salilaṃ dattvā yādavā dīnamānasāḥ puraskṛtyograsenaṃ vai viviṣur mathurāṃ purīm

Speaking of the imperishable, he proceeded to the rites for the dead. Hari gave ten crores of gold and silver, cows, jewels, cloths, villages and cities of note, to brahmins in Kaṃsa's name; the foremost of kings gave water for their offering.