Harivaṃśa · Adhyāya 65

Verse 1

कृष्णं व्रजगतं श्रुत्वा वर्धमानम् इवानलम् उद्वेगम् अगमत् कंसः शङ्कमानस् ततो भयम्

kṛṣṇaṃ vrajagataṃ śrutvā vardhamānam ivānalam udvegam agamat kaṃsaḥ śaṅkamānas tato bhayam

Hearing of Kṛṣṇa in Vraja increasing like a fire, Kaṃsa fell into agitation and then into fear.

Verse 2

पूतनायां हतायां च कालिये च पराजिते धेनुके प्रलयं नीते प्रलम्बे च निपातिते

pūtanāyāṃ hatāyāṃ ca kāliye ca parājite dhenuke pralayaṃ nīte pralambe ca nipātite

Verse 3

धृते गोवर्धने चैव विफले शक्रशासने गोषु त्रातासु च तथा स्पृहणीयेन कर्मणा

dhṛte govardhane caiva viphale śakraśāsane goṣu trātāsu ca tathā spṛhaṇīyena karmaṇā

Verse 4

ककुद्मिनि हते ऽरिष्टे गोपेषु मुदितेषु च दृश्यमाने विनाशे च संनिकृष्टे महाभये

kakudmini hate 'riṣṭe gopeṣu muditeṣu ca dṛśyamāne vināśe ca saṃnikṛṣṭe mahābhaye

Verse 5

कर्षणेन च वृक्षाभ्यां बालेनाबालकर्मणा अचिन्त्यं कर्म तच् छ्रुत्वा वर्धमानेषु शत्रुषु

karṣaṇena ca vṛkṣābhyāṃ bālenābālakarmaṇā acintyaṃ karma tac chrutvā vardhamāneṣu śatruṣu

Verse 6

प्राप्तारिष्टम् इवात्मानं मेने स मथुरेश्वरः विसंज्ञेन्द्रियभूतात्मा गतासुप्रतिमो ऽभवत्

prāptāriṣṭam ivātmānaṃ mene sa mathureśvaraḥ visaṃjñendriyabhūtātmā gatāsupratimo 'bhavat

Verse 7

ततो ज्ञातीन् समानाय्य पितरं चोग्रशासनः निशि स्तिमितमूकायाम् मथुरायां जनाधिपः

tato jñātīn samānāyya pitaraṃ cograśāsanaḥ niśi stimitamūkāyām mathurāyāṃ janādhipaḥ

Verse 8

वसुदेवं च देवाभं कह्वं चाहूय यादवम् सत्यकं दारुकं चैव कह्वावरजम् एव च

vasudevaṃ ca devābhaṃ kahvaṃ cāhūya yādavam satyakaṃ dārukaṃ caiva kahvāvarajam eva ca

Verse 9

भोजं वैतरणं चैव विकद्रुं च महाबलम् भयेसखं च राजानं विपृथुं च पृथुश्रियम्

bhojaṃ vaitaraṇaṃ caiva vikadruṃ ca mahābalam bhayesakhaṃ ca rājānaṃ vipṛthuṃ ca pṛthuśriyam

Verse 10

बभ्रुं दानपतिं चैव कृतवर्माणम् एव च भूरितेजसम् अक्षोभ्यं भूरिश्रवसम् एव च

babhruṃ dānapatiṃ caiva kṛtavarmāṇam eva ca bhūritejasam akṣobhyaṃ bhūriśravasam eva ca

Verse 11

एतान् स यादवान् सर्वान् आभाष्य शृणुतेति च उग्रसेनसुतो राजा प्रोवाच मथुरेश्वरः

etān sa yādavān sarvān ābhāṣya śṛṇuteti ca ugrasenasuto rājā provāca mathureśvaraḥ

Verse 12

भवन्तः सर्वकार्यज्ञाः सर्वशास्त्रविशारदाः न्यायवृत्तान्तकुशलास् त्रिवर्गस्य प्रवर्तकाः

bhavantaḥ sarvakāryajñāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ nyāyavṛttāntakuśalās trivargasya pravartakāḥ

Verse 13

कर्तव्यानां च कर्तारो लोकस्य विबुधोपमाः पर्वता इव निष्कम्पा वृत्ते महति तस्थुषः

kartavyānāṃ ca kartāro lokasya vibudhopamāḥ parvatā iva niṣkampā vṛtte mahati tasthuṣaḥ

Verse 14

तस्थिवांसो महावृत्ते निष्कम्पा इव पर्वताः अदम्भवृत्तयः सर्वे गुरुकर्मसु चोद्यताः राजमन्त्रधराः सर्वे सर्वे धनुषि पारगाः

tasthivāṃso mahāvṛtte niṣkampā iva parvatāḥ adambhavṛttayaḥ sarve gurukarmasu codyatāḥ rājamantradharāḥ sarve sarve dhanuṣi pāragāḥ

Verse 15

यशःप्रदीपा लोकानां वेदार्थानां विवक्षवः आश्रमाणां निसर्गज्ञा वर्णानां क्रमपारगाः

yaśaḥpradīpā lokānāṃ vedārthānāṃ vivakṣavaḥ āśramāṇāṃ nisargajñā varṇānāṃ kramapāragāḥ

Verse 16

प्रवक्तारः सुनियता नेतारो नयदर्शिनः भेत्तारः परराष्ट्राणां त्रातारः शरणार्थिनाम्

pravaktāraḥ suniyatā netāro nayadarśinaḥ bhettāraḥ pararāṣṭrāṇāṃ trātāraḥ śaraṇārthinām

Verse 17

एवम् अक्षतचारित्रैः श्रीमद्भिर् उदितोदितैः द्यौर् अपि अनुगृहीता स्याद् भवद्भिः किं पुनर् मही

evam akṣatacāritraiḥ śrīmadbhir uditoditaiḥ dyaur api anugṛhītā syād bhavadbhiḥ kiṃ punar mahī

Verse 18

ऋषीणाम् इव वो वृत्तं प्रभावो मरुताम् इव रुद्राणाम् इव वः क्रोधो दीप्तिर् अङ्गिरसाम् इव

ṛṣīṇām iva vo vṛttaṃ prabhāvo marutām iva rudrāṇām iva vaḥ krodho dīptir aṅgirasām iva

Verse 19

व्यावर्तमानं सुमहद् भवद्भिः ख्यातकीर्तिभिः धृतं यदुकुलं वीरैर् भूतलं पर्वतैर् इव

vyāvartamānaṃ sumahad bhavadbhiḥ khyātakīrtibhiḥ dhṛtaṃ yadukulaṃ vīrair bhūtalaṃ parvatair iva

Verse 20

एवं भवत्सु युक्तेषु मम चित्तानुवर्तिषु वर्धमानो ममानर्थो भवद्भिः किम् उपेक्षितः

evaṃ bhavatsu yukteṣu mama cittānuvartiṣu vardhamāno mamānartho bhavadbhiḥ kim upekṣitaḥ

Verse 21

एष कृष्ण इति ख्यातो नन्दगोपसुतो व्रजे वर्धमान इवाम्भोदो मूलं नः परिकृन्तति

eṣa kṛṣṇa iti khyāto nandagopasuto vraje vardhamāna ivāmbhodo mūlaṃ naḥ parikṛntati

Verse 22

अनमात्यस्य शून्यस्य चारान्धस्य ममैव तु कारणान् नन्दगोपस्य स सुतो गोपितो गृहे

anamātyasya śūnyasya cārāndhasya mamaiva tu kāraṇān nandagopasya sa suto gopito gṛhe

Verse 23

उपेक्षित इव व्याधिः पूर्यमाण इवाम्बुदः नदन्मेघ इवोष्णान्ते स दुरात्मा विवर्धते

upekṣita iva vyādhiḥ pūryamāṇa ivāmbudaḥ nadanmegha ivoṣṇānte sa durātmā vivardhate

Verse 24

तस्य नाहं गतिं जाने न योगं न परायणम् नन्दगोपस्य भवने जातस्याद्भुतकर्मणः

tasya nāhaṃ gatiṃ jāne na yogaṃ na parāyaṇam nandagopasya bhavane jātasyādbhutakarmaṇaḥ

Verse 25

किं तद्भूतं समुत्पन्नं देवापत्यं न विद्महे अतिदेवैर् अमानुष्यैः कर्मभिः सो ऽनुमीयते

kiṃ tadbhūtaṃ samutpannaṃ devāpatyaṃ na vidmahe atidevair amānuṣyaiḥ karmabhiḥ so 'numīyate

Verse 26

पूतना शकुनी बाल्ये शिशुना स्तनपायिना स्तनपानेप्सुना पीता प्राणैः सह दुरासदा

pūtanā śakunī bālye śiśunā stanapāyinā stanapānepsunā pītā prāṇaiḥ saha durāsadā

Verse 27

तथैव तेन बालेन पादाङ्गुष्ठेन लीलया शयने वै शयानेन शकटं परिवर्तितम् तथा बालेन बलिना अने जातौ बृहत्तरौ समूलविटपौ भग्नौ सहजौ यमलार्जुनौ यमुनायां ह्रदे नागः कालियो दमितस् तथा रसातलचरो नीतः क्षणेनादर्शनं ह्रदात् नन्दगोपसुतो योगं कृत्वा च पुनर् उत्थितः

tathaiva tena bālena pādāṅguṣṭhena līlayā śayane vai śayānena śakaṭaṃ parivartitam tathā bālena balinā ane jātau bṛhattarau samūlaviṭapau bhagnau sahajau yamalārjunau yamunāyāṃ hrade nāgaḥ kāliyo damitas tathā rasātalacaro nītaḥ kṣaṇenādarśanaṃ hradāt nandagopasuto yogaṃ kṛtvā ca punar utthitaḥ

Verse 29

धेनुकस् तालशिखरात् पातितो जीवितं विना तस्याग्रजो महावीर्यो बलभद्रो दुरात्मवान् प्रलम्बं यं मृधे देवा न शेकुर् अभिवीक्षितुम् बालेन मुष्टिनैकेन स हतः प्राकृतो यथा

dhenukas tālaśikharāt pātito jīvitaṃ vinā tasyāgrajo mahāvīryo balabhadro durātmavān pralambaṃ yaṃ mṛdhe devā na śekur abhivīkṣitum bālena muṣṭinaikena sa hataḥ prākṛto yathā

Verse 30

वासवस्योत्सवं भङ्क्त्वा वर्षं वासवरोषजम् निर्जलं गोकुलं कृत्वा धृतो गोवर्धनो गिरिः

vāsavasyotsavaṃ bhaṅktvā varṣaṃ vāsavaroṣajam nirjalaṃ gokulaṃ kṛtvā dhṛto govardhano giriḥ

Verse 31

हतस् त्व् अरिष्टो बलवान् विशृङ्गश् च कृतो व्रजे केन वा नररूपेण शक्यो गोवर्धनो गिरिः उद्धर्तुं गोव्रजे सत्यं न जाने ऽप्य् अद्भुतं ततः इदम् अत्यद्भुतं सर्वं वर्षं वासवनिर्मितम् निवारितं सप्तदिनं किम् अतः परम् अद्भुतम् अबालो बाल्यम् आस्थाय रमते बाललीलया

hatas tv ariṣṭo balavān viśṛṅgaś ca kṛto vraje kena vā nararūpeṇa śakyo govardhano giriḥ uddhartuṃ govraje satyaṃ na jāne 'py adbhutaṃ tataḥ idam atyadbhutaṃ sarvaṃ varṣaṃ vāsavanirmitam nivāritaṃ saptadinaṃ kim ataḥ param adbhutam abālo bālyam āsthāya ramate bālalīlayā

Verse 32

प्रबन्धः कर्मणाम् एष तस्य गोव्रजवासिनः संनिकृष्टं भयं चैव केशिनो मम च ध्रुवम्

prabandhaḥ karmaṇām eṣa tasya govrajavāsinaḥ saṃnikṛṣṭaṃ bhayaṃ caiva keśino mama ca dhruvam

Verse 33

भूतपूर्वश् च मे मृत्युः स नूनं पूर्वदैहिकः युद्धकाङ्क्षी हि स यथा तिष्ठतीव ममाग्रतः

bhūtapūrvaś ca me mṛtyuḥ sa nūnaṃ pūrvadaihikaḥ yuddhakāṅkṣī hi sa yathā tiṣṭhatīva mamāgrataḥ

Verse 34

क्व च गोपत्वम् अशुभं मानुष्यं मृत्युदुर्बलम् क्व च देवप्रभावेन क्रीडितव्यं व्रजे मम

kva ca gopatvam aśubhaṃ mānuṣyaṃ mṛtyudurbalam kva ca devaprabhāvena krīḍitavyaṃ vraje mama

Verse 35

अहो नीचेन वपुषा च्छादयित्वात्मनो वपुः को ऽप्य् एष रमते देवः श्मशानस्थ इवानलः

aho nīcena vapuṣā cchādayitvātmano vapuḥ ko 'py eṣa ramate devaḥ śmaśānastha ivānalaḥ

Verse 36

अहो यादवश्रेष्ठा वै कथयन्तु समाहिताः इदम् अप्य् अपरं मन्ये श्रोतव्यं यदुपुंगवाः यथा मम तथा यूयं जानीथ सकलं वचः श्रूयते हि पुरा विष्णुः सुराणां कारणान्तरे वामनेन तु रूपेण जहार पृथिवीम् इमाम्

aho yādavaśreṣṭhā vai kathayantu samāhitāḥ idam apy aparaṃ manye śrotavyaṃ yadupuṃgavāḥ yathā mama tathā yūyaṃ jānītha sakalaṃ vacaḥ śrūyate hi purā viṣṇuḥ surāṇāṃ kāraṇāntare vāmanena tu rūpeṇa jahāra pṛthivīm imām

Verse 37

देवराजाय तु तदा दत्तवान् किल केशवः कृत्वा केसरिणो रूपं विष्णुना प्रभविष्णुना हतो हिरण्यकशिपुर् दानवानां पितामहः

devarājāya tu tadā dattavān kila keśavaḥ kṛtvā kesariṇo rūpaṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā hato hiraṇyakaśipur dānavānāṃ pitāmahaḥ

Verse 38

हत्वा तु दानवं संख्ये राजानं कृतवान् हरिः अचिन्त्यं रूपम् आस्थाय श्वेतशैलस्य मूर्धनि भवेन च्याविता दैत्याः पुरा तत् त्रिपुरं घ्नता

hatvā tu dānavaṃ saṃkhye rājānaṃ kṛtavān hariḥ acintyaṃ rūpam āsthāya śvetaśailasya mūrdhani bhavena cyāvitā daityāḥ purā tat tripuraṃ ghnatā

Verse 39

पालितो गुरुपुत्रेण भार्गवो ऽङ्गिरसेन वै प्रविश्य चासुरीं मायाम् अनावृष्टिं चकार ह

pālito guruputreṇa bhārgavo 'ṅgirasena vai praviśya cāsurīṃ māyām anāvṛṣṭiṃ cakāra ha

Verse 40

अनन्तः शाश्वतो देवः सहस्रवदनो ऽव्ययः वाराहं रूपम् आस्थाय उज्जहारार्णवान् महीम्

anantaḥ śāśvato devaḥ sahasravadano 'vyayaḥ vārāhaṃ rūpam āsthāya ujjahārārṇavān mahīm

Verse 41

सभूधरवनाम् उर्वीं शक्राय प्रददौ हरिः अमृते निर्मिते पूर्वं विष्णुः स्त्रीरूपम् आस्थितः सुराणाम् असुराणां च युद्धं चक्रे सुदारुणम्

sabhūdharavanām urvīṃ śakrāya pradadau hariḥ amṛte nirmite pūrvaṃ viṣṇuḥ strīrūpam āsthitaḥ surāṇām asurāṇāṃ ca yuddhaṃ cakre sudāruṇam

Verse 42

अमृतार्थे पुरा चापि देवदैत्यसमागमे दधार मन्दरं विष्णुर् अकूपार इति श्रुतिः

amṛtārthe purā cāpi devadaityasamāgame dadhāra mandaraṃ viṣṇur akūpāra iti śrutiḥ

Verse 43

वपुर् वामनम् आस्थाय निन्दनीयं पुरा वपुः त्रिभिः क्रमैस् तु त्रीलोकाञ् जहार त्रिदिवालयम् चतुर्धा तेजसो भागं कृत्वा दाशरथे गृहे स एव रामसंज्ञो वै रावणं व्यशसत् तदा

vapur vāmanam āsthāya nindanīyaṃ purā vapuḥ tribhiḥ kramais tu trīlokāñ jahāra tridivālayam caturdhā tejaso bhāgaṃ kṛtvā dāśarathe gṛhe sa eva rāmasaṃjño vai rāvaṇaṃ vyaśasat tadā

Verse 44

स एव भगवान् विष्णुर् भूत्वा भार्गवनन्दनः परश्वधने शातेन जघान कृतवीर्यजम् त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं हत्वा क्षत्रियपुंगवान् हयमेधे तदा यज्ञे काश्यपाय ददौ किल एवम् एष निकृत्या वै तत्तद्रूपम् उपागतः साधयत्य् आत्मनः कार्यं सुराणाम् अर्थसिद्धये

sa eva bhagavān viṣṇur bhūtvā bhārgavanandanaḥ paraśvadhane śātena jaghāna kṛtavīryajam triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ hatvā kṣatriyapuṃgavān hayamedhe tadā yajñe kāśyapāya dadau kila evam eṣa nikṛtyā vai tattadrūpam upāgataḥ sādhayaty ātmanaḥ kāryaṃ surāṇām arthasiddhaye

Verse 45

तद् एष नूनं विष्णुर् वा शक्रो वा मरुतां वरः मत्साधनेप्सया प्राप्तो नारदो मां यद् उक्तवान्

tad eṣa nūnaṃ viṣṇur vā śakro vā marutāṃ varaḥ matsādhanepsayā prāpto nārado māṃ yad uktavān

Verse 46

अत्र मे शङ्कते बुद्धिर् वसुदेवं प्रति प्रभो अस्य बुद्धिविशेषेण वयं कातरतां गताः

atra me śaṅkate buddhir vasudevaṃ prati prabho asya buddhiviśeṣeṇa vayaṃ kātaratāṃ gatāḥ

Verse 47

अहं हि खट्वाङ्गवने नारदेन समागतः द्वितीयं स हि मां विप्रः पुनर् एवाब्रवीद् वचः

ahaṃ hi khaṭvāṅgavane nāradena samāgataḥ dvitīyaṃ sa hi māṃ vipraḥ punar evābravīd vacaḥ

Verse 48

यत् त्वयानुष्ठितो यत्नः कंस गर्भकृते महान् वसुदेवेन ते रात्रौ कर्म तद् विफलीकृतम्

yat tvayānuṣṭhito yatnaḥ kaṃsa garbhakṛte mahān vasudevena te rātrau karma tad viphalīkṛtam

Verse 49

दारिका या त्वया रात्रौ शिलायां कंस पातिता तां यशोदासुतां विद्धि कृष्णं च वसुदेवजम्

dārikā yā tvayā rātrau śilāyāṃ kaṃsa pātitā tāṃ yaśodāsutāṃ viddhi kṛṣṇaṃ ca vasudevajam

Verse 50

रात्रौ व्यावर्तिताव् एतौ गर्भौ तव वधाय वै वसुदेवेन संधाय मित्ररूपेण शत्रुणा

rātrau vyāvartitāv etau garbhau tava vadhāya vai vasudevena saṃdhāya mitrarūpeṇa śatruṇā

'These two conceptions in the night were exchanged for your killing; Vasudeva, your enemy, arranged this in the form of a friend.'

Verse 51

सा तु कन्या यशोदाया विन्ध्ये पर्वतसत्तमे हत्वा शुम्भनिशुम्भौ द्वौ दानवौ नगचारिणौ

sā tu kanyā yaśodāyā vindhye parvatasattame hatvā śumbhaniśumbhau dvau dānavau nagacāriṇau

Verse 52

कृताभिषेका वरदा भूतसंघनिषेविता अर्च्यते दस्युभिर् घोरैर् महापशुबलिप्रिया

kṛtābhiṣekā varadā bhūtasaṃghaniṣevitā arcyate dasyubhir ghorair mahāpaśubalipriyā

Verse 53

सुरापिशितपूर्णाभ्यां कुम्भाभ्याम् उपशोभिता मयूराङ्गदचित्रैश् च बर्हभारैश् च भूषिता

surāpiśitapūrṇābhyāṃ kumbhābhyām upaśobhitā mayūrāṅgadacitraiś ca barhabhāraiś ca bhūṣitā

Verse 54

दृप्तकुकुटसंनादं वनं वायसनादितम् छागयूथैश् च संपूर्णम् अविरुद्धैश् च पक्षिभिः

dṛptakukuṭasaṃnādaṃ vanaṃ vāyasanāditam chāgayūthaiś ca saṃpūrṇam aviruddhaiś ca pakṣibhiḥ

Verse 55

सिंहव्याघ्रवराहाणां नादेन प्रतिनादितम् वृक्षगम्भीरनिबिडं कान्तारैः सर्वतो वृतम्

siṃhavyāghravarāhāṇāṃ nādena pratināditam vṛkṣagambhīranibiḍaṃ kāntāraiḥ sarvato vṛtam

Verse 56

दिव्यभृङ्गारचमरैर् आदर्शैश् च विभूषितम् देवतूर्यनिनादैश् च शतशः प्रतिनादितम् स्थानं तस्या नगे विन्ध्ये निर्मितं स्वेन तेजसा

divyabhṛṅgāracamarair ādarśaiś ca vibhūṣitam devatūryaninādaiś ca śataśaḥ pratināditam sthānaṃ tasyā nage vindhye nirmitaṃ svena tejasā

Verse 57

रिपूणां त्रासजननी नित्यं तत्र मनोरमे वसते परमप्रीता दैवतैर् अपि पूजिता

ripūṇāṃ trāsajananī nityaṃ tatra manorame vasate paramaprītā daivatair api pūjitā

Verse 58

यस् त्व् अयं नन्दगोपस्य कृष्ण इत्य् उच्यते सुतः अत्र मे नारदः प्राह सुमहत् कर्म कारणम्

yas tv ayaṃ nandagopasya kṛṣṇa ity ucyate sutaḥ atra me nāradaḥ prāha sumahat karma kāraṇam

Verse 59

द्वितीयो वसुदेवाद् वै वासुदेवो भविष्यति स हि ते सहजो मृत्युर् बान्धवश् च भविष्यति

dvitīyo vasudevād vai vāsudevo bhaviṣyati sa hi te sahajo mṛtyur bāndhavaś ca bhaviṣyati

Verse 60

स एव वासुदेवो वै वसुदेवसुतो बली बान्धवो धर्मतो मह्यं हृदयेनान्तको रिपुः

sa eva vāsudevo vai vasudevasuto balī bāndhavo dharmato mahyaṃ hṛdayenāntako ripuḥ

Verse 61

यथा हि वायसो मूर्ध्नि पद्भ्यां यस्यैव तिष्ठति नेत्रे तुदति तस्यैव वक्त्रेणामिषगृद्धिना

yathā hi vāyaso mūrdhni padbhyāṃ yasyaiva tiṣṭhati netre tudati tasyaiva vaktreṇāmiṣagṛddhinā

Verse 62

वसुदेवस् तथैवायं सपुत्रः सहबान्धवः च्छिनत्ति मम मूलानि भुङ्क्ते च मम पार्श्वतः

vasudevas tathaivāyaṃ saputraḥ sahabāndhavaḥ cchinatti mama mūlāni bhuṅkte ca mama pārśvataḥ

Verse 63

भ्रूणहत्यापि संतार्या गोवधः स्त्रीवधो ऽपि वा न कृतघ्नस्य लोको ऽस्ति बान्धवस्य विशेषतः

bhrūṇahatyāpi saṃtāryā govadhaḥ strīvadho 'pi vā na kṛtaghnasya loko 'sti bāndhavasya viśeṣataḥ

Verse 64

पतितानुगतं मार्गं निषेवत्य् अचिरेण सः यः कृतघ्नो ऽनुबन्धेन प्रीतिं वहति दारुणाम्

patitānugataṃ mārgaṃ niṣevaty acireṇa saḥ yaḥ kṛtaghno 'nubandhena prītiṃ vahati dāruṇām

Verse 65

नरकाध्युषितः पन्था गन्तव्यस् तेन दारुणः अपापे पापहृदयो यः पापम् अनुतिष्ठति

narakādhyuṣitaḥ panthā gantavyas tena dāruṇaḥ apāpe pāpahṛdayo yaḥ pāpam anutiṣṭhati

Verse 66

स याति नरकं घोरं पुनरावृत्तिदुर्लभम् अहं वा स्वजनः श्लाघ्यः स वा श्लाघ्यतरः सुतः नियमैर् गुरुवृत्तेन त्वया बान्धवकाम्यया

sa yāti narakaṃ ghoraṃ punarāvṛttidurlabham ahaṃ vā svajanaḥ ślāghyaḥ sa vā ślāghyataraḥ sutaḥ niyamair guruvṛttena tvayā bāndhavakāmyayā

Verse 67

हस्तिनां कलहे घोरे वधम् ऋच्छन्ति वीरुधः युद्धव्युपरमे ते तु सहाश्नन्ति महावने

hastināṃ kalahe ghore vadham ṛcchanti vīrudhaḥ yuddhavyuparame te tu sahāśnanti mahāvane

Verse 68

बान्धवानाम् अपि तथा भेदकाले समुत्थिते वध्यते यो ऽन्तरप्रेप्सुः स्वजनो याति विक्रियाम्

bāndhavānām api tathā bhedakāle samutthite vadhyate yo 'ntaraprepsuḥ svajano yāti vikriyām

Verse 69

कलिस् त्वं हि विनाशाय मया पुष्टो विजानता गच्छ गच्छ यथाकामं वसुदेव नराधम तद् दत्तं कृपणं पिण्डं यद् दत्तं तव जानता तच् छ्वभ्यो यदि दत्तं स्याच् छ्रेयो मम भविष्यति वसुदेव कुलस्यास्य यद् विरोधयसे भृशम् अमर्षी वैरशीलश् च सदा पापमतिः शठः

kalis tvaṃ hi vināśāya mayā puṣṭo vijānatā gaccha gaccha yathākāmaṃ vasudeva narādhama tad dattaṃ kṛpaṇaṃ piṇḍaṃ yad dattaṃ tava jānatā tac chvabhyo yadi dattaṃ syāc chreyo mama bhaviṣyati vasudeva kulasyāsya yad virodhayase bhṛśam amarṣī vairaśīlaś ca sadā pāpamatiḥ śaṭhaḥ

Verse 70

स्थाने यदुकुलं मूढ शोचनीयं त्वया कृतम् वसुदेव वृथावृद्ध यन् मया त्वं पुरस्कृतः

sthāne yadukulaṃ mūḍha śocanīyaṃ tvayā kṛtam vasudeva vṛthāvṛddha yan mayā tvaṃ puraskṛtaḥ

Verse 71

श्वेतेन शिरसा वृद्धो नैव वर्षशती भवेत् यस्य बुद्धिः परिणता स वै वृद्धतमो नृणाम्

śvetena śirasā vṛddho naiva varṣaśatī bhavet yasya buddhiḥ pariṇatā sa vai vṛddhatamo nṛṇām

Verse 72

न तेन वृद्धो भवति येनास्य पलितं शिरः त्वं तु कर्कशशीलश् च बुद्ध्या च न बहुश्रुतः केवलं वयसा वृद्धो यथा शरदि तोयदः

na tena vṛddho bhavati yenāsya palitaṃ śiraḥ tvaṃ tu karkaśaśīlaś ca buddhyā ca na bahuśrutaḥ kevalaṃ vayasā vṛddho yathā śaradi toyadaḥ

Verse 73

किं च त्वं साधु जानीषे वसुदेव वृथामते हते कंसे मम सुतो मथुरां पालयिष्यति

kiṃ ca tvaṃ sādhu jānīṣe vasudeva vṛthāmate hate kaṃse mama suto mathurāṃ pālayiṣyati

Verse 74

छिन्नाशस् त्वं वृथावृद्ध मिथ्या ह्य् एवं विचारितम् जिजीविषुर् न स ह्य् अस्ति यो हि तिष्ठेन् ममाग्रतः

chinnāśas tvaṃ vṛthāvṛddha mithyā hy evaṃ vicāritam jijīviṣur na sa hy asti yo hi tiṣṭhen mamāgrataḥ

Verse 75

प्रहर्तुकामो विश्वस्ते यस् त्वं स्वस्थेन चेतसा तत् ते प्रतिकरिष्यामि पुत्रयोस् तव पश्यतः

prahartukāmo viśvaste yas tvaṃ svasthena cetasā tat te pratikariṣyāmi putrayos tava paśyataḥ

Verse 76

न मे वृद्धवधः कश्चिद् द्विजस्त्रीवध एव वा कृतपूर्वः करिष्ये वा विशेषेण तु बान्धवे

na me vṛddhavadhaḥ kaścid dvijastrīvadha eva vā kṛtapūrvaḥ kariṣye vā viśeṣeṇa tu bāndhave

Verse 77

इह त्वं जातसंवृद्धो मम पित्रा विवर्धितः पितृष्वसुर् मे भर्ता च यदूनां प्रथमो गुरुः

iha tvaṃ jātasaṃvṛddho mama pitrā vivardhitaḥ pitṛṣvasur me bhartā ca yadūnāṃ prathamo guruḥ

Verse 78

कुले महति विख्यातः प्रथिते चक्रवर्तिनाम् गुर्वर्थं पूजितः सद्भिर् यदुभिर् धर्मबुद्धिभिः

kule mahati vikhyātaḥ prathite cakravartinām gurvarthaṃ pūjitaḥ sadbhir yadubhir dharmabuddhibhiḥ

Verse 79

किं करिष्यामहे सर्वे सत्सु वक्तव्यतां गताः यदूनां यूथमुख्यस्य यस्य ते वृत्तम् ईदृशम्

kiṃ kariṣyāmahe sarve satsu vaktavyatāṃ gatāḥ yadūnāṃ yūthamukhyasya yasya te vṛttam īdṛśam

Verse 80

मद्वधो वा जयो वाथ वसुदेवस्य दुर्णयैः सत्सु यास्यन्ति पुरुषा यदूनाम् अवगुण्ठिताः

madvadho vā jayo vātha vasudevasya durṇayaiḥ satsu yāsyanti puruṣā yadūnām avaguṇṭhitāḥ

Verse 81

त्वया हि मद्वधोपायं तर्कयानेन वै मृधे अविश्वास्यं कृतं कर्म वाच्याश् च यदवः कृताः

tvayā hi madvadhopāyaṃ tarkayānena vai mṛdhe aviśvāsyaṃ kṛtaṃ karma vācyāś ca yadavaḥ kṛtāḥ

Verse 82

अशाम्यं वैरम् उत्पन्नं मम कृष्णस्य चोभयोः शान्तिम् एकतरे शान्तिं गते यास्यन्ति यादवाः

aśāmyaṃ vairam utpannaṃ mama kṛṣṇasya cobhayoḥ śāntim ekatare śāntiṃ gate yāsyanti yādavāḥ

Verse 83

तिष्ठ वा गच्छ वा मूढ यथेष्टं मम पार्श्वतः हन्तुं स्वजनम् उद्वृत्तं सो ऽयं यदुकुलोद्वहः मा भूद् अयं परीवादो लोके यादवसत्तमाः अन्यथा वधयोग्यो ऽसि नात्र कार्या विचारणा गच्छत्व् अयं दानपतिः क्षिप्रम् आनयितुं व्रजात् नन्दगोपं च गोपांश् च करदान् मम शासनात्

tiṣṭha vā gaccha vā mūḍha yatheṣṭaṃ mama pārśvataḥ hantuṃ svajanam udvṛttaṃ so 'yaṃ yadukulodvahaḥ mā bhūd ayaṃ parīvādo loke yādavasattamāḥ anyathā vadhayogyo 'si nātra kāryā vicāraṇā gacchatv ayaṃ dānapatiḥ kṣipram ānayituṃ vrajāt nandagopaṃ ca gopāṃś ca karadān mama śāsanāt

Verse 84

वाच्यश् च नन्दगोपो वै करम् आदाय वार्षिकम् शीघ्रम् आगच्छ नगरं गोपैः सर्वैः समन्वितः

vācyaś ca nandagopo vai karam ādāya vārṣikam śīghram āgaccha nagaraṃ gopaiḥ sarvaiḥ samanvitaḥ

Verse 85

कृष्णसंकर्षणौ चैव वसुदेवसुताव् उभौ द्रष्टुम् इच्छति वै कंसः सभृत्यः सपुरोहितः

kṛṣṇasaṃkarṣaṇau caiva vasudevasutāv ubhau draṣṭum icchati vai kaṃsaḥ sabhṛtyaḥ sapurohitaḥ

Verse 86

एतौ युद्धविदौ रङ्गे कालनिर्माणयोधिनौ दृढप्रतिकृती चैव शृणोमि व्यायतोद्यमौ

etau yuddhavidau raṅge kālanirmāṇayodhinau dṛḍhapratikṛtī caiva śṛṇomi vyāyatodyamau

Verse 87

अस्माकम् अपि मल्लौ द्वौ सज्जौ जयधृतोत्सवौ ताभ्यां सह नियोत्स्येते तौ युद्धकुशलाव् उभौ

asmākam api mallau dvau sajjau jayadhṛtotsavau tābhyāṃ saha niyotsyete tau yuddhakuśalāv ubhau

Verse 88

द्रष्टव्यौ च मयावश्यं बालौ ताव् अमरोपमौ पितृष्वसुः सुतौ मुख्यौ व्रजवासौ वनेचरौ

draṣṭavyau ca mayāvaśyaṃ bālau tāv amaropamau pitṛṣvasuḥ sutau mukhyau vrajavāsau vanecarau

Verse 89

वक्तव्यं च व्रजे तस्मिन् समीपे व्रजवासिनाम् राजा धनुर्महं नाम कारयिष्यति वै सुखी

vaktavyaṃ ca vraje tasmin samīpe vrajavāsinām rājā dhanurmahaṃ nāma kārayiṣyati vai sukhī

Verse 90

संनिकृष्टे व्रजास् तत्र निवसन्तु यथासुखम् जनस्यामन्त्रितस्यार्थे यथा स्यात् सर्वम् अव्ययम्

saṃnikṛṣṭe vrajās tatra nivasantu yathāsukham janasyāmantritasyārthe yathā syāt sarvam avyayam

Verse 91

पयसः सर्पिषश् चैव दध्नो दध्युत्तर्स्य च यथाकामप्रदानाय भोज्याधिश्रयणाय च

payasaḥ sarpiṣaś caiva dadhno dadhyuttarsya ca yathākāmapradānāya bhojyādhiśrayaṇāya ca

Verse 92

अक्रूर गच्छ शीघ्रं त्वं ताव् आनय ममाज्ञया संकर्षणं च कृष्णं च द्रष्टुं कौतूहलं हि मे

akrūra gaccha śīghraṃ tvaṃ tāv ānaya mamājñayā saṃkarṣaṇaṃ ca kṛṣṇaṃ ca draṣṭuṃ kautūhalaṃ hi me

Verse 93

ताभ्याम् आगमने प्रीतिः परा मम कृता भवेत् दृष्ट्वा तु तौ महावीर्यौ तद् विधास्यामि यद् धितम्

tābhyām āgamane prītiḥ parā mama kṛtā bhavet dṛṣṭvā tu tau mahāvīryau tad vidhāsyāmi yad dhitam

Verse 94

स्यान् नाम वाक्यं श्रुत्वैवं मम तौ परिभाषितम् न गच्छेतां यथाकालं निग्राह्याव् अपि तौ मम

syān nāma vākyaṃ śrutvaivaṃ mama tau paribhāṣitam na gacchetāṃ yathākālaṃ nigrāhyāv api tau mama

Verse 95

सान्त्वम् एव तु बालेषु प्रधानं प्रथमो नयः मधुरेणैव तौ मन्दौ स्वयम् एवानयाशु वै

sāntvam eva tu bāleṣu pradhānaṃ prathamo nayaḥ madhureṇaiva tau mandau svayam evānayāśu vai

Verse 96

अक्रूर कुरु मे प्रीतिम् एतां परमदुर्लभाम् यदि वा नोपजप्तो ऽसि वसुदेवेन सुव्रत

akrūra kuru me prītim etāṃ paramadurlabhām yadi vā nopajapto 'si vasudevena suvrata

Verse 97

तथा कर्तव्यम् एतद् धि यथा ताव् आगमिष्यतः इत्य् उक्त्वा विररामैव कंसः स मधुरेश्वरः एवम् आक्रुष्यमानस् तु वसुदेवो वसूपमः सागराकारम् आत्मानं निष्प्रकम्पम् अधारयत्

tathā kartavyam etad dhi yathā tāv āgamiṣyataḥ ity uktvā virarāmaiva kaṃsaḥ sa madhureśvaraḥ evam ākruṣyamānas tu vasudevo vasūpamaḥ sāgarākāram ātmānaṃ niṣprakampam adhārayat

Verse 98

वाक्शल्यैस् ताड्यमानस् तु कंसेनादीर्घदर्शिना क्षमां मनसि संध्याय नोत्तरं प्रत्यभाषत

vākśalyais tāḍyamānas tu kaṃsenādīrghadarśinā kṣamāṃ manasi saṃdhyāya nottaraṃ pratyabhāṣata

Verse 99

ये तु तं ददृशुस् तत्र क्षिप्यमाणम् अनेकशः धिग् धिग् इत्य् असकृत् ते वै शनैर् ऊचुर् अवाङ्मुखाः

ye tu taṃ dadṛśus tatra kṣipyamāṇam anekaśaḥ dhig dhig ity asakṛt te vai śanair ūcur avāṅmukhāḥ

Verse 100

अक्रूरस् तु महातेजा जानन् दिव्येन चक्षुषा जलम् दृष्ट्वेव तृषितः प्रेषितः प्रीतिमान् अभूत्

akrūras tu mahātejā jānan divyena cakṣuṣā jalam dṛṣṭveva tṛṣitaḥ preṣitaḥ prītimān abhūt

Akrūra of great splendor, knowing by his divine eye, was pleased when sent as one parched by thirst is glad to see water.

Verse 101

पश्यामि देवदेवेशं शङ्खचक्रगदाधरम् योगिनां योगगम्यं तम् ईश्वरं सकलेश्वरम् पश्यामि बालं गोविन्दं गोपवेषविभूषितम् संकर्षणसहायं तं पद्मपत्रनिभेक्षणम् अद्य मे सफलं जन्म दृष्टो येन मया हरिः मयूराङ्गदचित्राङ्गं तुम्बवीणाविमिश्रितम् द्रक्ष्यामि लोकनाथं तं गोपीस्तनविलालसम् यदि मां चक्षुषा सम्यक् प्रीतियुक्तेन पश्यति तदानीं सफलं जन्म मम तं पश्यतो हरिम् यं दृष्ट्वा मुनयः सर्वे विरमन्ते तपोबलात् स मां वक्ष्यति किंचित् तु वचनं वाग्विदां वरः एवं विचिन्त्य मनसा गन्तुं शीघ्रतरो ऽभवत् तस्मिन्न् एव मुहूर्ते तु मथुरायाः स निर्ययौ प्रीतिमान् पुण्डरीकाक्षं द्रष्टुं दानपतिः स्वयम्

paśyāmi devadeveśaṃ śaṅkhacakragadādharam yogināṃ yogagamyaṃ tam īśvaraṃ sakaleśvaram paśyāmi bālaṃ govindaṃ gopaveṣavibhūṣitam saṃkarṣaṇasahāyaṃ taṃ padmapatranibhekṣaṇam adya me saphalaṃ janma dṛṣṭo yena mayā hariḥ mayūrāṅgadacitrāṅgaṃ tumbavīṇāvimiśritam drakṣyāmi lokanāthaṃ taṃ gopīstanavilālasam yadi māṃ cakṣuṣā samyak prītiyuktena paśyati tadānīṃ saphalaṃ janma mama taṃ paśyato harim yaṃ dṛṣṭvā munayaḥ sarve viramante tapobalāt sa māṃ vakṣyati kiṃcit tu vacanaṃ vāgvidāṃ varaḥ evaṃ vicintya manasā gantuṃ śīghrataro 'bhavat tasminn eva muhūrte tu mathurāyāḥ sa niryayau prītimān puṇḍarīkākṣaṃ draṣṭuṃ dānapatiḥ svayam