Harivaṃśa · Adhyāya 66

Verse 1

क्षिप्तं यदुवृषं दृष्ट्वा सर्वे ते यदुपुंगवाः निपीड्य श्रवणान् हस्तैर् मेनिरे तं गतायुषम्

kṣiptaṃ yaduvṛṣaṃ dṛṣṭvā sarve te yadupuṃgavāḥ nipīḍya śravaṇān hastair menire taṃ gatāyuṣam

Seeing the bull of the Yadus flung aside, all the Yadu chiefs, hands pressing their ears, thought him lost.

Verse 2

अन्धस् त्व् अनाविग्नमना धैर्याद् अविकृतं वचः प्रोवाच वदतां श्रेष्ठः समासात् कंसम् ओजसा

andhas tv anāvignamanā dhairyād avikṛtaṃ vacaḥ provāca vadatāṃ śreṣṭhaḥ samāsāt kaṃsam ojasā

Verse 3

अश्लाघ्यो मे मतः पुत्र तवायं वाक्परिश्रमः अयुक्तो गर्हितः सद्भिर् बान्धवेषु विशेषतः

aślāghyo me mataḥ putra tavāyaṃ vākpariśramaḥ ayukto garhitaḥ sadbhir bāndhaveṣu viśeṣataḥ

Verse 4

अयादवो यदि भवाञ् शृणु तावद् यद् उच्यते न हि त्वां यादवा वीर बलात् कुर्वन्ति यादवम्

ayādavo yadi bhavāñ śṛṇu tāvad yad ucyate na hi tvāṃ yādavā vīra balāt kurvanti yādavam

Verse 5

अश्लाघ्या वृष्णयः पुत्र येषां त्वम् अनुशासिता इक्ष्वाकुवंशजो राजा विनिवृत्तः स्ववंशकृत्

aślāghyā vṛṣṇayaḥ putra yeṣāṃ tvam anuśāsitā ikṣvākuvaṃśajo rājā vinivṛttaḥ svavaṃśakṛt

Verse 6

भोजो वा यादवो वासि कंसो वासि यथा तथा सहजं ते शिरस् तात जटी मुण्डो ऽपि वा भव

bhojo vā yādavo vāsi kaṃso vāsi yathā tathā sahajaṃ te śiras tāta jaṭī muṇḍo 'pi vā bhava

Verse 7

उग्रसेनस् त्व् अयं शोच्यो यो ऽस्माकं कुलपांसनः दुर्जातीयेन येन त्वम् ईदृशो जनितः सुतः

ugrasenas tv ayaṃ śocyo yo 'smākaṃ kulapāṃsanaḥ durjātīyena yena tvam īdṛśo janitaḥ sutaḥ

Verse 8

न चात्मनो गुणांस् तात प्रवदन्ति मनीषिणः परेणोक्ता गुणा गौण्यं यान्ति वेदार्तसंमिताः

na cātmano guṇāṃs tāta pravadanti manīṣiṇaḥ pareṇoktā guṇā gauṇyaṃ yānti vedārtasaṃmitāḥ

Verse 9

पृथिव्यां यदुवंशो ऽयं निन्दनीयो महीक्षिताम् बालः कुलान्तकृन् मूढो येषां त्वम् अनुशासिता

pṛthivyāṃ yaduvaṃśo 'yaṃ nindanīyo mahīkṣitām bālaḥ kulāntakṛn mūḍho yeṣāṃ tvam anuśāsitā

Verse 10

साधुस् त्वम् एभिर् वाक्यैश् च त्वया साध्व् इति भाषितैः न वाचा साधितं कार्यम् आत्मा च विवृतः कृतः

sādhus tvam ebhir vākyaiś ca tvayā sādhv iti bhāṣitaiḥ na vācā sādhitaṃ kāryam ātmā ca vivṛtaḥ kṛtaḥ

Verse 11

गुरोर् अनवलिप्तस्य मान्यस्य महताम् अपि क्षेपणं कः शुभं मन्येद् द्विजस्येव वधं कृतम्

guror anavaliptasya mānyasya mahatām api kṣepaṇaṃ kaḥ śubhaṃ manyed dvijasyeva vadhaṃ kṛtam

Verse 12

मान्याश् चैवाभिगम्याश् च वृद्धास् तात यथाग्रयः क्रोधो हि तेषां प्रदहेल् लोकान् अन्तर्गतान् अपि

mānyāś caivābhigamyāś ca vṛddhās tāta yathāgrayaḥ krodho hi teṣāṃ pradahel lokān antargatān api

Verse 13

बुधेन तात दान्तेन नित्यम् अभ्युच्छ्रितात्मना धर्मस्य गतिर् अन्वेष्या मत्स्यस्य गतिर् अप्स्व् इव

budhena tāta dāntena nityam abhyucchritātmanā dharmasya gatir anveṣyā matsyasya gatir apsv iva

Verse 14

केवलं त्वं तु गर्वेण वृद्धान् अग्निसमान् इह वाचा दुनोषि मर्मघ्न्या अमन्त्रोक्ता यथाहुतिः

kevalaṃ tvaṃ tu garveṇa vṛddhān agnisamān iha vācā dunoṣi marmaghnyā amantroktā yathāhutiḥ

Verse 15

वसुदेवं च पुत्रार्थे यदि त्वं परिगर्हसे तत्र मिथ्याप्रलापं ते निन्दामि कृपणं वचः

vasudevaṃ ca putrārthe yadi tvaṃ parigarhase tatra mithyāpralāpaṃ te nindāmi kṛpaṇaṃ vacaḥ

Verse 16

दारुणे ऽपि पिता पुत्रे नैव दारुणतां व्रजेत् दारुणो ऽपि पितुः पुत्रः कः पुत्रे दारुणः पिता पुत्रार्थे ह्य् आपदः कष्टाः पितरः प्राप्नुवन्ति हि

dāruṇe 'pi pitā putre naiva dāruṇatāṃ vrajet dāruṇo 'pi pituḥ putraḥ kaḥ putre dāruṇaḥ pitā putrārthe hy āpadaḥ kaṣṭāḥ pitaraḥ prāpnuvanti hi

Verse 17

पुत्रास् ते ह्य् आपदः कष्टात् पितरं तारयन्ति तु छादितो वसुदेवेन यदि पुत्रः शिशुस् तदा मन्यसे यद्य् अकर्तव्यं पृच्छस्व पितरं स्वकम्

putrās te hy āpadaḥ kaṣṭāt pitaraṃ tārayanti tu chādito vasudevena yadi putraḥ śiśus tadā manyase yady akartavyaṃ pṛcchasva pitaraṃ svakam

Verse 18

गर्हता वसुदेवं च यदुवंशं च निन्दता त्वया यादवपुत्राणां वैरजं विषम् अर्जितम्

garhatā vasudevaṃ ca yaduvaṃśaṃ ca nindatā tvayā yādavaputrāṇāṃ vairajaṃ viṣam arjitam

Verse 19

अकर्तव्यं यदि कृतं वसुदेवेन पुत्रजम् किमर्थम् उग्रसेनेन शिशुस् त्वं न विनाशितः

akartavyaṃ yadi kṛtaṃ vasudevena putrajam kimartham ugrasenena śiśus tvaṃ na vināśitaḥ

Verse 20

पुन् नाम्नो नरकात् पुत्रो यस्मात् त्राता पितॄन् सदा तस्माद् ब्रुवन्ति पुत्रेति पुत्रं धर्मविदो जनाः

pun nāmno narakāt putro yasmāt trātā pitṝn sadā tasmād bruvanti putreti putraṃ dharmavido janāḥ

Because the son (putra) ever saves his ancestors (pitṛn) from the hell called Put, men who know dharma call him putra.

Verse 21

पित्रा पुत्रस् तु गोप्तश् चेत् को दोषो वद सांप्रतम् रक्षितस् तव पित्रासि किमर्थं वद बालिश अनेन तव वाक्येन शत्रवो यादवाः कृताः जात्या हि यादवः कृष्णः स च संकर्षणो युवा त्वं चापि विधृतस् ताभ्यां जातवैरेण चेतसा

pitrā putras tu goptaś cet ko doṣo vada sāṃpratam rakṣitas tava pitrāsi kimarthaṃ vada bāliśa anena tava vākyena śatravo yādavāḥ kṛtāḥ jātyā hi yādavaḥ kṛṣṇaḥ sa ca saṃkarṣaṇo yuvā tvaṃ cāpi vidhṛtas tābhyāṃ jātavaireṇa cetasā

Verse 22

उद्धूतानीह सर्वेषां यदूनां हृदयानि वै वसुदेवे त्वया क्षिप्ते वासुदेवे च कोपिते

uddhūtānīha sarveṣāṃ yadūnāṃ hṛdayāni vai vasudeve tvayā kṣipte vāsudeve ca kopite

Verse 23

कृष्णे च भवतो द्वेषाद् वसुदेवविगर्हणात् त्यक्ष्यामहे वयं सर्वे भवन्तं यदि साधवः असन्तो वयम् एवात्र लोके ख्याता नराधम यदि सक्ताः परित्यक्तुं पुत्र त्वां सांप्रतं वयम् सर्वान् अस्मान् परित्यज्य गच्छसीति न संशयः शंसन्ति हीमानि भयं निमित्तान्य् अशुभानि ते

kṛṣṇe ca bhavato dveṣād vasudevavigarhaṇāt tyakṣyāmahe vayaṃ sarve bhavantaṃ yadi sādhavaḥ asanto vayam evātra loke khyātā narādhama yadi saktāḥ parityaktuṃ putra tvāṃ sāṃprataṃ vayam sarvān asmān parityajya gacchasīti na saṃśayaḥ śaṃsanti hīmāni bhayaṃ nimittāny aśubhāni te

Verse 24

सर्पाणां दर्शनं तीव्रं स्वप्नानां च निशाक्षये पुर्या वैधव्यशंसीनि कारणैर् अनुमीमहे

sarpāṇāṃ darśanaṃ tīvraṃ svapnānāṃ ca niśākṣaye puryā vaidhavyaśaṃsīni kāraṇair anumīmahe

Verse 25

एष घोरो ग्रहः स्वातीम् उल्लिखन् खे गभस्तिभिः वक्रम् अङ्गारकश् चक्रे व्याहरन्ति खरं द्विजाः

eṣa ghoro grahaḥ svātīm ullikhan khe gabhastibhiḥ vakram aṅgārakaś cakre vyāharanti kharaṃ dvijāḥ

Verse 26

बुधेन पश्चिमा संध्या व्याप्ता घोरेण तेजसा वैश्वानरपथे शुक्रो ह्य् अतिचारं चचार ह केतुना धूमकेतोस् तु नक्षत्राणि त्रयोदश भरण्यादीनि भिन्नानि नानुयन्ति निशाकरम् शिवा श्मशानान् निष्क्रम्य निःश्वासाङ्गारवर्षिणी उभे संध्ये पुरीं घोरा पर्येति बहु वाशती

budhena paścimā saṃdhyā vyāptā ghoreṇa tejasā vaiśvānarapathe śukro hy aticāraṃ cacāra ha ketunā dhūmaketos tu nakṣatrāṇi trayodaśa bharaṇyādīni bhinnāni nānuyanti niśākaram śivā śmaśānān niṣkramya niḥśvāsāṅgāravarṣiṇī ubhe saṃdhye purīṃ ghorā paryeti bahu vāśatī

Verse 27

उल्का निर्घातनादेन पपात धरणीतले चलत्य् अपर्वणि मही गिरीणां शिखराणि च

ulkā nirghātanādena papāta dharaṇītale calaty aparvaṇi mahī girīṇāṃ śikharāṇi ca

Verse 28

प्राक्संध्या परिघग्रस् ता भाभिर् बध्नाति भास्करम् प्रतिलोमं च यान्त्य् एते व्याहरन्तो मृगद्विजाः

prāksaṃdhyā parighagras tā bhābhir badhnāti bhāskaram pratilomaṃ ca yānty ete vyāharanto mṛgadvijāḥ

Verse 29

ग्रस्तः स्वर्भानुना सूर्यो दिवा नक्तम् अजायत धूमोत्पातैर् दिशो व्याप्ताः शुष्काशनिसमाहताः

grastaḥ svarbhānunā sūryo divā naktam ajāyata dhūmotpātair diśo vyāptāḥ śuṣkāśanisamāhatāḥ

Verse 30

प्रस्रवन्ति घना रक्तं साशनिस्तनयित्नवः चलिता देवताः स्थानात् त्यजन्ति विहगा नगान्

prasravanti ghanā raktaṃ sāśanistanayitnavaḥ calitā devatāḥ sthānāt tyajanti vihagā nagān

Verse 31

यानि राजविनाशाय दैवज्ञाः कथयन्ति हि तानि सर्वाणि पश्यामो निमित्तान्य् अशुभानि वै

yāni rājavināśāya daivajñāḥ kathayanti hi tāni sarvāṇi paśyāmo nimittāny aśubhāni vai

Verse 32

त्वं चापि स्वजनद्वेषी राजधर्मपराङ्मुखः अनिमित्तागतक्रोधः संनिकृष्टभयो ह्य् असि

tvaṃ cāpi svajanadveṣī rājadharmaparāṅmukhaḥ animittāgatakrodhaḥ saṃnikṛṣṭabhayo hy asi

Verse 33

यस् त्वं देवोपमं वृद्धं वसुदेवम् धृतव्रतम् मोहात् क्षिपसि दुर्बुद्धे कुतस् ते शान्तिर् आत्मनः

yas tvaṃ devopamaṃ vṛddhaṃ vasudevam dhṛtavratam mohāt kṣipasi durbuddhe kutas te śāntir ātmanaḥ

Verse 34

त्वद्गतो यो हि नः स्नेहस् तं त्यजामो ऽद्य वै वयम् अहितं स्वस्य वंशस्य न त्वां वयम् उपास्महे

tvadgato yo hi naḥ snehas taṃ tyajāmo 'dya vai vayam ahitaṃ svasya vaṃśasya na tvāṃ vayam upāsmahe

Verse 35

स हि दानपतिर् धन्यो यो द्रक्ष्यति वनेगतम् पुण्डरीकपलाशाक्षं कृष्णम् अक्लिष्टकारिणम्

sa hi dānapatir dhanyo yo drakṣyati vanegatam puṇḍarīkapalāśākṣaṃ kṛṣṇam akliṣṭakāriṇam

Verse 36

बालं चाबालसद्वृत्तम् ईश्वरं सकलेश्वरम् योगिध्येयं सदादृश्यं सन्तं सदसदात्मकम् यो हि द्रक्ष्यति तं कृष्णं तस्मै भूयो नमो नमः आद्यानाम् आद्यम् आदिं च सकलं निष्कलं हरिं यो हि द्रक्ष्यति तं देवं तस्मै भूयो नमो नमः वयम् एव निरानन्दास् वया गुप्ता यतः सदा येषां त्वम् ईश्वरो ऽधन्यस् तेषां शान्तिः कुतो रतिः छिन्नमूलो ह्य् अयं वंशो यदूनां त्वत्कृते कृतः कृष्णो ज्ञातीन् समानाय्य स संधानं करिष्यति

bālaṃ cābālasadvṛttam īśvaraṃ sakaleśvaram yogidhyeyaṃ sadādṛśyaṃ santaṃ sadasadātmakam yo hi drakṣyati taṃ kṛṣṇaṃ tasmai bhūyo namo namaḥ ādyānām ādyam ādiṃ ca sakalaṃ niṣkalaṃ hariṃ yo hi drakṣyati taṃ devaṃ tasmai bhūyo namo namaḥ vayam eva nirānandās vayā guptā yataḥ sadā yeṣāṃ tvam īśvaro 'dhanyas teṣāṃ śāntiḥ kuto ratiḥ chinnamūlo hy ayaṃ vaṃśo yadūnāṃ tvatkṛte kṛtaḥ kṛṣṇo jñātīn samānāyya sa saṃdhānaṃ kariṣyati

Verse 37

क्षान्तम् एव तदानेन वसुदेवेन धीमता कालसंपक्वविज्ञानो ब्रूहि त्वं यद् यद् इच्छसि

kṣāntam eva tadānena vasudevena dhīmatā kālasaṃpakvavijñāno brūhi tvaṃ yad yad icchasi

Verse 38

मह्यं तु रोचते कंस वसुदेवसहायवान् गच्छ कृष्णस्य निलयं प्रीतिस् ते तेन रोचताम्

mahyaṃ tu rocate kaṃsa vasudevasahāyavān gaccha kṛṣṇasya nilayaṃ prītis te tena rocatām

Verse 39

अन्यथा तु गतिः कंस तव नास्तीति निश्चयः अन्धकस्य वचः श्रुत्वा कंसः संरक्तलोचनः किंचिद् अप्य् अब्रुवन् क्रोधाद् विवेश स्वं निवेशनम्

anyathā tu gatiḥ kaṃsa tava nāstīti niścayaḥ andhakasya vacaḥ śrutvā kaṃsaḥ saṃraktalocanaḥ kiṃcid apy abruvan krodhād viveśa svaṃ niveśanam

Verse 40

ते च सर्वे यथावेश्म यादवाः श्रुतविस्तराः जग्मुर् विगतसंकल्पाः कंसवैकृतशंसिनः

te ca sarve yathāveśma yādavāḥ śrutavistarāḥ jagmur vigatasaṃkalpāḥ kaṃsavaikṛtaśaṃsinaḥ

All those Yādavas, who had heard at length, went each to his own dwelling, their resolve departed, speakers of Kaṃsa's misdeeds.