राम

Viṣṇu-parva

Harivaṃśa · Adhyāya 55

57 versesAt the Yamunā Pool

Synopsis

For once without his brother, the young Kṛṣṇa wanders his forest alone. The chapter opens with a loving portrait: dark as a lotus-petal, long-eyed, anklets glinting, walking the groves he knows. He comes to the terrible pool of the Yamunā where the serpent Kāliya has poisoned the water. Cows will not drink there; birds do not fly over it. The chapter closes with Kṛṣṇa's quiet resolve, climbing the kadamba tree that overhangs the pool: "From this tree I will drop into the dreadful water and tame Kāliya." The Kāliya-damana is set in motion by a child's decision, alone.

First-pass synopsis; pending review by a Sanskritist.

Verse commentary below

At the Yamunā Pool: Verses 1, 2, 57: the boy alone, the blue-black lotus-eyed portrait, the resolve to tame Kāliya. Template commentary, pending Editorial Council review.

Verse 1

कदाचित् तु तदा कृष्णो विना संकर्षणं गुरुम् चचार तद्वनवरं कामरूपी वराननः

kadācit tu tadā kṛṣṇo vinā saṃkarṣaṇaṃ gurum cacāra tadvanavaraṃ kāmarūpī varānanaḥ

Once, Kṛṣṇa, without his elder Saṃkarṣaṇa, walked that best of forests; of desired form, lovely-faced.

Verse 2

काकपक्षधरः श्रीमाञ् श्यामः पद्मदलेक्षणः श्रीवत्सेनोरसा युक्तः शशाङ्क इव लक्ष्मणा

kākapakṣadharaḥ śrīmāñ śyāmaḥ padmadalekṣaṇaḥ śrīvatsenorasā yuktaḥ śaśāṅka iva lakṣmaṇā

Verse 3

साङ्गदेनाग्रपादेन पङ्कजोद्भिन्नवर्चसा सुकुमाराभिताम्रेण क्रान्तविक्रान्तगामिना

sāṅgadenāgrapādena paṅkajodbhinnavarcasā sukumārābhitāmreṇa krāntavikrāntagāminā

Verse 4

पीते प्रीतिकरे नॄणां पद्मकिञ्जल्कसप्रभे सूक्ष्मे वसानो वसने ससंध्य इव तोयदः

pīte prītikare nṝṇāṃ padmakiñjalkasaprabhe sūkṣme vasāno vasane sasaṃdhya iva toyadaḥ

Verse 5

वन्यव्यापारयुक्ताभ्यां व्यग्राभ्यां दण्डरज्जुभिः भुजाभ्यां साधुवृत्ताभ्यां पूजिताभ्यां दिवौकसैः

vanyavyāpārayuktābhyāṃ vyagrābhyāṃ daṇḍarajjubhiḥ bhujābhyāṃ sādhuvṛttābhyāṃ pūjitābhyāṃ divaukasaiḥ

Verse 6

सदृशं पुण्डरीकस्य गन्धेन कमलस्य च रराज तस्य तद्बाल्ये रुचिरोष्ठपुटं मुखम्

sadṛśaṃ puṇḍarīkasya gandhena kamalasya ca rarāja tasya tadbālye ruciroṣṭhapuṭaṃ mukham

Verse 7

शिखाभिस् तस्य मुक्ताभी रराज मुखपङ्कजम् वृत्तं षट्पदपङ्क्तीभिर् यथा स्यात् पद्ममण्डलम्

śikhābhis tasya muktābhī rarāja mukhapaṅkajam vṛttaṃ ṣaṭpadapaṅktībhir yathā syāt padmamaṇḍalam

Verse 8

तस्यार्जुनकदम्बाढ्या नीपकन्दलमालिनी रराज माला शिरसि नक्षत्राणां यथा दिवि

tasyārjunakadambāḍhyā nīpakandalamālinī rarāja mālā śirasi nakṣatrāṇāṃ yathā divi

Verse 9

स तया मालया वीरः शुशुभे सर्वपुष्पया मेघकालाम्बुदश्यामो नभस्य इव मूर्तिमान्

sa tayā mālayā vīraḥ śuśubhe sarvapuṣpayā meghakālāmbudaśyāmo nabhasya iva mūrtimān

Verse 10

एकेनामलपत्रेण कण्ठसूत्रावलम्बिना रराज बर्हिपत्रेण मन्दमारुतकम्पिना

ekenāmalapatreṇa kaṇṭhasūtrāvalambinā rarāja barhipatreṇa mandamārutakampinā

Verse 11

क्वचिद् गायन् क्वचित् क्रीडंश् चञ्चूर्यंश् च क्वचित् क्वचित् पर्णवाद्यं श्रुतिसुखं वादयानः क्वचिद् वने

kvacid gāyan kvacit krīḍaṃś cañcūryaṃś ca kvacit kvacit parṇavādyaṃ śrutisukhaṃ vādayānaḥ kvacid vane

Verse 12

गोपवेणुं सुमधुरं कामात् तम् अपि वादयन् प्रह्लादनार्थं च गवां क्वचिद् वनगतो युवा गोकुले ऽम्बुधरश्यामश् चचार द्युतिमान् प्रभुः

gopaveṇuṃ sumadhuraṃ kāmāt tam api vādayan prahlādanārthaṃ ca gavāṃ kvacid vanagato yuvā gokule 'mbudharaśyāmaś cacāra dyutimān prabhuḥ

Verse 13

गोवर्धनस्य च गिरेः पर्णवाद्यं श्रुतेः सुखम् रेमे च तत्र रम्यासु चित्रासु वनराजिषु मयूररवघुष्टासु मदनोद्दीपनीषु च मेघनादप्रतिव्यूहैर् नादितासु समन्ततः

govardhanasya ca gireḥ parṇavādyaṃ śruteḥ sukham reme ca tatra ramyāsu citrāsu vanarājiṣu mayūraravaghuṣṭāsu madanoddīpanīṣu ca meghanādaprativyūhair nāditāsu samantataḥ

Verse 14

शाड्वलच्छन्नमार्गासु शिलीन्ध्राभरणासु च कन्दलामलदन्तीषु स्रवन्तीषु नवं जलम्

śāḍvalacchannamārgāsu śilīndhrābharaṇāsu ca kandalāmaladantīṣu sravantīṣu navaṃ jalam

Verse 15

केसराणां नवैर् गन्धैर् मदनिःश्वसितोपमैः अभीक्ष्णं निःश्वसन्तीषु योषित्स्व् इव समन्ततः

kesarāṇāṃ navair gandhair madaniḥśvasitopamaiḥ abhīkṣṇaṃ niḥśvasantīṣu yoṣitsv iva samantataḥ

Verse 16

सेव्यमानो नवैर् वातैर् द्रुमसंघातनिःसृतैः तासु कृष्णो मुदं लेभे सौम्यासु वनराजिषु

sevyamāno navair vātair drumasaṃghātaniḥsṛtaiḥ tāsu kṛṣṇo mudaṃ lebhe saumyāsu vanarājiṣu

Verse 17

स कदाचिद् वने तस्मिन् गोभिः सह परिव्रजन् ददर्श विपुलोदग्रं शाखिनं शाखिनां वरम्

sa kadācid vane tasmin gobhiḥ saha parivrajan dadarśa vipulodagraṃ śākhinaṃ śākhināṃ varam

Verse 18

स्थितं धरण्यां मेघाभं निबिडं पत्रसंचयैः गगनार्धोच्छ्रिताकारं पवनाभोगकारिणं

sthitaṃ dharaṇyāṃ meghābhaṃ nibiḍaṃ patrasaṃcayaiḥ gaganārdhocchritākāraṃ pavanābhogakāriṇaṃ

Verse 19

नीलचित्राङ्गवर्णैश् च सेवितं बहुभिर् द्विजैः फलैः प्रवालैश् च घनं सेन्द्रचापघनोपमम्

nīlacitrāṅgavarṇaiś ca sevitaṃ bahubhir dvijaiḥ phalaiḥ pravālaiś ca ghanaṃ sendracāpaghanopamam

Verse 20

भवनाकारविटपं लतापुष्पसुमण्डितम् विशालमूलावततं पवनाम्भोदधारिणम्

bhavanākāraviṭapaṃ latāpuṣpasumaṇḍitam viśālamūlāvatataṃ pavanāmbhodadhāriṇam

Verse 21

आधिपत्यम् इवान्येषां तस्य देशस्य शाखिनाम् कुर्वाणं शुभकर्माणं तिरो वर्षन्तम् अव्ययम्

ādhipatyam ivānyeṣāṃ tasya deśasya śākhinām kurvāṇaṃ śubhakarmāṇaṃ tiro varṣantam avyayam

Verse 22

न्यग्रोधं पर्वताकारं भाण्डीरं नाम नामतः दृष्ट्वा तत्र मतिं चक्रे निवासाय दिवा प्रभुः

nyagrodhaṃ parvatākāraṃ bhāṇḍīraṃ nāma nāmataḥ dṛṣṭvā tatra matiṃ cakre nivāsāya divā prabhuḥ

Verse 23

स तत्र वयसा तुल्यैर् वत्सपालैः सहानघः रेमे वै दिवसं कृष्णः पुरा स्वर्गगतो यथा

sa tatra vayasā tulyair vatsapālaiḥ sahānaghaḥ reme vai divasaṃ kṛṣṇaḥ purā svargagato yathā

Verse 24

तं क्रीडमाणं गोपालाः कृष्णं भाण्डीरवासिनम् रमयन्ति स्म बहवो वन्यैः क्रीडनकैस् तदा

taṃ krīḍamāṇaṃ gopālāḥ kṛṣṇaṃ bhāṇḍīravāsinam ramayanti sma bahavo vanyaiḥ krīḍanakais tadā

Verse 25

अन्ये स्म परिगायन्ति गोपा मुदितमानसाः गोपालाः कृष्णम् एवान्ये गायन्ति स्म रतिप्रियाः

anye sma parigāyanti gopā muditamānasāḥ gopālāḥ kṛṣṇam evānye gāyanti sma ratipriyāḥ

Verse 26

तेषां स गायताम् एव वादयामास वीर्यवान् पर्णवाद्यान्तरे वेणुं तुम्बीवीणां च तत्र ह

teṣāṃ sa gāyatām eva vādayāmāsa vīryavān parṇavādyāntare veṇuṃ tumbīvīṇāṃ ca tatra ha

Verse 27

कदाचिच् चारयन्न् एव गाः स गोवृषभेक्षणः जगाम यमुनातीरं लतालंकृतपादपम्

kadācic cārayann eva gāḥ sa govṛṣabhekṣaṇaḥ jagāma yamunātīraṃ latālaṃkṛtapādapam

Verse 28

तरंगापाङ्गकुटिलां वारिस्पर्शसुखानिलाम् तां च पद्मोत्पलवतीं ददर्श यमुनां नदीम्

taraṃgāpāṅgakuṭilāṃ vārisparśasukhānilām tāṃ ca padmotpalavatīṃ dadarśa yamunāṃ nadīm

Its wavelets curved at the corners, with a pleasant breeze from the water's touch, beautiful with lotus and blue-lotus — he saw the Yamunā river.

Verse 29

सुतीर्थां स्वादुसलिलां ह्रदिनीं वेगगामिनीम् तोयवातोद्धतैर् वेगैर् अवनामितपादपाम्

sutīrthāṃ svādusalilāṃ hradinīṃ vegagāminīm toyavātoddhatair vegair avanāmitapādapām

Verse 30

हंसकारण्डवोद्घुष्टां सारसैश् च विनादिताम् अन्योन्यमिथुनैश् चैव सेवितां मिथुनेचरैः

haṃsakāraṇḍavodghuṣṭāṃ sārasaiś ca vināditām anyonyamithunaiś caiva sevitāṃ mithunecaraiḥ

Verse 31

जलजैः प्राणिभिः कीर्णां जलजैर् भूषितां गुणैः जलजैः कुसुमैश् चित्रां जलजैर् हरितोदकाम्

jalajaiḥ prāṇibhiḥ kīrṇāṃ jalajair bhūṣitāṃ guṇaiḥ jalajaiḥ kusumaiś citrāṃ jalajair haritodakām

Verse 32

प्रस्थितस्रोतचरणां पुलिनश्रोणिमण्डलाम् आवर्तनाभिगम्भीरां पद्मलोमानुरञ्जिताम्

prasthitasrotacaraṇāṃ pulinaśroṇimaṇḍalām āvartanābhigambhīrāṃ padmalomānurañjitām

Verse 33

ह्रदशातोदराक्रान्तां त्रितरंगवलीधराम् चक्रवाकस्तनतटां तीरपार्श्वायताननाम्

hradaśātodarākrāntāṃ tritaraṃgavalīdharām cakravākastanataṭāṃ tīrapārśvāyatānanām

Verse 34

मीनाक्षिचपलां कान्तां कान्तशैवलमूर्धजाम् फेनप्रहृष्टदशनां प्रसन्नां हंसहासिनीम् रुचिरोत्पलपत्राक्षीं नतभ्रूं जलजेक्षणाम्

mīnākṣicapalāṃ kāntāṃ kāntaśaivalamūrdhajām phenaprahṛṣṭadaśanāṃ prasannāṃ haṃsahāsinīm rucirotpalapatrākṣīṃ natabhrūṃ jalajekṣaṇām

Verse 35

ह्रददीर्घललाटान्तां कान्तां शैवलमूर्धजाम् दीर्घस्रोतायतभुजाम् आभोगश्रवणायताम्

hradadīrghalalāṭāntāṃ kāntāṃ śaivalamūrdhajām dīrghasrotāyatabhujām ābhogaśravaṇāyatām

Verse 36

कारण्डवाकुण्डलिनीं श्रीमत्पङ्कजलोचनाम् काशचामीकरं वासो वसानां हंसलक्षणाम्

kāraṇḍavākuṇḍalinīṃ śrīmatpaṅkajalocanām kāśacāmīkaraṃ vāso vasānāṃ haṃsalakṣaṇām

Verse 37

तटजाभरणोपेतां मीननिर्मलमखलाम् वारिप्लवप्लवक्षौमां सारसारावनूपुराम्

taṭajābharaṇopetāṃ mīnanirmalamakhalām vāriplavaplavakṣaumāṃ sārasārāvanūpurām

Verse 38

झाषनक्रानुलिप्ताङ्गीं कूर्मलक्षणशोभिनीम् निपानश्वापदापीडां नृभिः पीतपयोधराम् श्वापदोच्छिष्टसलिलाम् आश्रमस्थानसंकुलाम्

jhāṣanakrānuliptāṅgīṃ kūrmalakṣaṇaśobhinīm nipānaśvāpadāpīḍāṃ nṛbhiḥ pītapayodharām śvāpadocchiṣṭasalilām āśramasthānasaṃkulām

Verse 39

सिद्धाराध्यमहादेव+ +सिकतालिङ्गमण्डिताम् मुनिमृत्कुण्डिकापूर+ +समूद्भूतमहारवाम् (सिच्) सिद्धयोषित् कुचस्रस्त+ +कुङ्कुमक्षोदपिङ्गलाम् सुतीर्थां सर्वपापघ्नीं नृणां तद्गतचेतसाम् तां समुद्रस्य महिषीं वीक्षमाणः समन्ततः चचार रुचिरं कृष्णो यमुनाम् उपशोभयन्

siddhārādhyamahādeva+ +sikatāliṅgamaṇḍitām munimṛtkuṇḍikāpūra+ +samūdbhūtamahāravām (sic) siddhayoṣit kucasrasta+ +kuṅkumakṣodapiṅgalām sutīrthāṃ sarvapāpaghnīṃ nṛṇāṃ tadgatacetasām tāṃ samudrasya mahiṣīṃ vīkṣamāṇaḥ samantataḥ cacāra ruciraṃ kṛṣṇo yamunām upaśobhayan

Verse 40

तां चरन् स नदीं श्रेष्ठां ददर्श ह्रदम् उत्तमम् दीर्घं योजनविस्तारं दुस्तरं त्रिदशैर् अपि

tāṃ caran sa nadīṃ śreṣṭhāṃ dadarśa hradam uttamam dīrghaṃ yojanavistāraṃ dustaraṃ tridaśair api

Verse 41

गम्भीरम् अक्षोभ्यजलं निष्कम्पम् इव सागरम् तोयपैः श्वापदैस् त्यक्तं शून्यं तोयचरैः खगैः

gambhīram akṣobhyajalaṃ niṣkampam iva sāgaram toyapaiḥ śvāpadais tyaktaṃ śūnyaṃ toyacaraiḥ khagaiḥ

Verse 42

अगाधेनाम्भसा पूर्णं मेघपूर्णम् इवाम्बरम् दुःखोपसर्प्यं तीरेषु ससर्पैर् विपुलैर् बिलैः

agādhenāmbhasā pūrṇaṃ meghapūrṇam ivāmbaram duḥkhopasarpyaṃ tīreṣu sasarpair vipulair bilaiḥ

Verse 43

विषारणिगतस्याग्नेर् धूमेन परिवेष्टितम्

viṣāraṇigatasyāgner dhūmena pariveṣṭitam

Verse 44

उपभोगैः परित्यक्तं सद्भिस् त्रिषवणार्थिभिः आकाशाद् अप्य् असंचार्यं खगैर् आकाशगोचरैः

upabhogaiḥ parityaktaṃ sadbhis triṣavaṇārthibhiḥ ākāśād apy asaṃcāryaṃ khagair ākāśagocaraiḥ

Verse 45

तृणेष्व् अपि पतत्स्व् अप्सु ज्वलन्तम् इव तेजसा समन्ताद् योजनंसाग्रं तीरेष्व् अपि दुरासदम्

tṛṇeṣv api patatsv apsu jvalantam iva tejasā samantād yojanaṃsāgraṃ tīreṣv api durāsadam

Verse 46

विषानलेन घोरेण ज्वालाप्रज्वलितं ह्रदम् वज्रस्योत्तरतस् तस्य क्रोशमात्रे निरामये

viṣānalena ghoreṇa jvālāprajvalitaṃ hradam vajrasyottaratas tasya krośamātre nirāmaye

Verse 47

तं दृष्ट्वा चिन्तयामास कृष्णो वै विपुलं ह्रदम् अगाधं द्योतमानं च कस्येदं सुमहद् ध्रदम्

taṃ dṛṣṭvā cintayāmāsa kṛṣṇo vai vipulaṃ hradam agādhaṃ dyotamānaṃ ca kasyedaṃ sumahad dhradam

Verse 48

अस्मिन् स कालियो नाम कालाञ्जनचयोपमः उरगाधिपतिः साक्षाद् ध्रदे वसति दारुनः

asmin sa kāliyo nāma kālāñjanacayopamaḥ uragādhipatiḥ sākṣād dhrade vasati dārunaḥ

Verse 49

उत्सृज्य सागरे वासं यो मया वाहितः पुरा भयात् पतगराजस्य सुपर्णस्योरगाशिनः

utsṛjya sāgare vāsaṃ yo mayā vāhitaḥ purā bhayāt patagarājasya suparṇasyoragāśinaḥ

Verse 50

तेनेयं दूषिता सर्वा यमुना सागरंगमा भयात् तस्योरगपतेर् नायं देशो निषेव्यते

teneyaṃ dūṣitā sarvā yamunā sāgaraṃgamā bhayāt tasyoragapater nāyaṃ deśo niṣevyate

Verse 51

तद् इदं दारुणाकारम् अरण्यं रूढशाड्वलम् सावरोहद्रुमं घोरं कीर्णं नानालताद्रुमैः

tad idaṃ dāruṇākāram araṇyaṃ rūḍhaśāḍvalam sāvarohadrumaṃ ghoraṃ kīrṇaṃ nānālatādrumaiḥ

Verse 52

रक्षितं सर्पराजस्य सचिवैर् वनवासिभिः वनं निर्विषयाकारं विषान्नम् इव दुःस्पृशम् तैर् आप्तकारिभिर् नित्यं सर्वतः परिरक्षितम्

rakṣitaṃ sarparājasya sacivair vanavāsibhiḥ vanaṃ nirviṣayākāraṃ viṣānnam iva duḥspṛśam tair āptakāribhir nityaṃ sarvataḥ parirakṣitam

Verse 53

शैवालमलिनैश् चापि वृक्षैः क्षुपलताकुलैः कर्तव्यमार्गौ भ्राजेते ह्रदस्यास्य तटाव् उभौ

śaivālamalinaiś cāpi vṛkṣaiḥ kṣupalatākulaiḥ kartavyamārgau bhrājete hradasyāsya taṭāv ubhau

Verse 54

तद् अस्य सर्पराजस्य कर्तव्यो निग्रहो मया यथेवं सरिदम्भोदा भवेच् छिवजलाशया

tad asya sarparājasya kartavyo nigraho mayā yathevaṃ saridambhodā bhavec chivajalāśayā

Verse 55

अयं च सेव्यः कर्तव्यो ह्रदः शीतजलाश्रय स संकर्षणं आमन्त्र्य केशवस् त्व् इदम् अब्रवीत् आत्मानम् आत्मनो वाक्यं प्रोवाच स प्रियंवदः इदं वनं नदी चेयं शरण्यम् इति मे मतिः न निसर्पन्ति दृश्यन्ते सत्त्वानीह महीतले व्रजोपभोग्या च शुभा नागे वै दमिते मया सर्वर्तुसुखसंचारा सर्वतीर्थसुखाश्रया

ayaṃ ca sevyaḥ kartavyo hradaḥ śītajalāśraya sa saṃkarṣaṇaṃ āmantrya keśavas tv idam abravīt ātmānam ātmano vākyaṃ provāca sa priyaṃvadaḥ idaṃ vanaṃ nadī ceyaṃ śaraṇyam iti me matiḥ na nisarpanti dṛśyante sattvānīha mahītale vrajopabhogyā ca śubhā nāge vai damite mayā sarvartusukhasaṃcārā sarvatīrthasukhāśrayā

Verse 56

एतदर्थं च वासो ऽयम् व्रजे ऽस्मिन् गोपजन्म च अमीषाम् उत्पथस्थानां शासनार्थं दुरात्मनाम्

etadarthaṃ ca vāso 'yam vraje 'smin gopajanma ca amīṣām utpathasthānāṃ śāsanārthaṃ durātmanām

Verse 57

एतं कदम्बम् आरुह्य तद् एष शिशुलीलया विनिपत्य ह्रदे घोरे दमयिष्यामि कालियम्

etaṃ kadambam āruhya tad eṣa śiśulīlayā vinipatya hrade ghore damayiṣyāmi kāliyam

Climbing this kadamba, in child's-play, falling into that dreadful pool — I shall tame Kāliya.

Verse commentary

At the Yamunā Pool

यमुनाह्रदे

Verses 1, 2, 57: the boy alone, the blue-black lotus-eyed portrait, the resolve to tame Kāliya. Template commentary, pending Editorial Council review.

HV 55 is the preparation chapter for the Kāliya-damana. Without it, the descent of HV 56 loses its domestic context. The chapter gives an unhurried portrait of Kṛṣṇa walking the forest alone, describes his body and its ornaments, and closes with the decision to climb the kadamba and drop into the pool. The Harivaṃśa does not compress. It takes time to show the reader the boy who is about to tame a serpent-king.

HV 55.1

कदाचित् तु तदा कृष्णो विना संकर्षणं गुरुम् । चचार तद्वनवरं कामरूपी वरानुखः ॥

kadācit tu tadā kṛṣṇo vinā saṃkarṣaṇaṃ gurum | cacāra tadvanavaraṃ kāmarūpī varānanaḥ

Once, Kṛṣṇa, without his elder Saṃkarṣaṇa, walked that best of forests; of desired form, lovely-faced.

The Living Words

Two choices in the Sanskrit tell you what the chapter is about. *Vinā saṃkarṣaṇaṃ gurum*: 'without his elder Saṃkarṣaṇa'. Kṛṣṇa and his brother move as a pair almost everywhere else in the Viṣṇu-parva; this chapter is one of the rare scenes of Kṛṣṇa alone. The Harivaṃśa is preparing the reader for an encounter in which the boy must stand by himself. *Kāmarūpī varānanaḥ*: 'of desired form, lovely-faced'. The chapter will not let the reader forget what the body looks like.

The Heart of It

The absence of Balarāma is important. The Kāliya-damana will not be a fraternal rescue; it will be a single descent. Many bhakti encounters are this way. The moment when the devotee must meet the poisoned pool within herself is not a moment for companions. *Vinā saṃkarṣaṇaṃ gurum* is, interiorized, the devotee alone before her own obstruction. The Haripāṭh's repeated *eka hi hari* — 'Hari is one' — begins to make structural sense here: the work the devotee must do inwardly, she does alone, with only the Name.

HV 55.2

काकपक्षधरः श्रीमाञ् श्यामः पद्मदलेक्षणः । श्रीवत्सेनोरसा युक्तः शशाङ्क इव लक्ष्मणा ॥

kākapakṣadharaḥ śrīmāñ śyāmaḥ padmadalekṣaṇaḥ | śrīvatsenorasā yuktaḥ śaśāṅka iva lakṣmaṇā

Wearing the side-lock of childhood, lustrous, dark, lotus-petal-eyed, marked on his chest with the śrīvatsa — like the moon with its sign.

The Living Words

The verse is an epithet-portrait. *Kāka-pakṣa-dharaḥ*, 'wearing the crow-wing (side-lock)', identifies the child's hair-style of Gokula. *Śyāmaḥ padma-dala-īkṣaṇaḥ*, 'dark, lotus-petal-eyed'. *Śrīvatsena urasā yuktaḥ*, 'marked on the chest with the śrīvatsa' — the curl of hair on Viṣṇu's chest that is his identifying sign. And the simile: *śaśāṅka iva lakṣmaṇā*, 'as the moon with its sign (the mark, 'hare')'. The boy carries the god's signs; the description is not neutral, it is already devotional.

The Heart of It

The Harivaṃśa pauses here, on the verge of the Kāliya episode, to make sure the reader sees the boy. The pause is not decorative; it is theological. The entity that is about to descend into the Yamunā is this small, detailed, lotus-eyed child with the mark of Viṣṇu on his chest. The Varkari tradition's love of dhyāna — meditation on the specific form of Vitthal or of Kṛṣṇa — is a direct descendant of this verse's register. You are invited to look.

HV 55.57

एतं कदम्बम् आरुह्य तद् एष शिशुलीलया । विनिपत्य ह्रदे घोरे दमयिष्यामि कालियम् ॥

etaṃ kadambam āruhya tad eṣa śiśulīlayā | vinipatya hrade ghore damayiṣyāmi kāliyam

Climbing this kadamba, I shall, in child's-play, fall into the dreadful pool and tame Kāliya.

The Living Words

The chapter closes with Kṛṣṇa speaking to himself. *Kadambam āruhya*, 'having climbed the kadamba'; *śiśu-līlayā*, 'in child's-play'; *vinipatya hrade ghore*, 'having fallen into the dreadful pool'; *damayiṣyāmi kāliyam*, 'I shall tame Kāliya'. The future tense, *damayiṣyāmi*, is the verse's most interesting choice: the chapter does not show the boy afraid, consulting, weighing. He has already decided.

The Heart of It

The phrase *śiśu-līlayā* is load-bearing. The Harivaṃśa will not allow the reader to think of what is about to happen as a cosmic struggle. It is *līlā*, play; and it is *śiśu-līlā*, a child's play. The theological point is simple and radical. What looks to the village like certain death — no one has gone into that pool and returned — is, to the one going in, play. The Varkari saints' confidence that the Name does the work without strain, that *hari-smaraṇa* is not a wrestle but a recovery, is the same confidence. The boy does not steel himself for battle. He climbs the tree.

Thread

Three verses, three preparations. The aloneness of the body (55.1), the specificity of the body (55.2), the playfulness of the decision (55.57). Everything the following chapter will do rests on this groundwork.

Echo in the saints

Jñāneśvar's opening abhanga of the Haripāṭh shows a devotee standing alone at God's door; the Sanskrit figure of the boy walking alone in the forest is the mirror image. Both are figures of an unaccompanied approach. Tukaram's insistence that the Name carries you in is the same as the child-play of HV 55.57: the hard descent into the poisoned water is easier than the village thinks, if the one going in is not afraid.

Scripture references

EchoesBhagavad Gītā 4.14

The Lord plays (līlā) in his descents; his work is not a strain.

न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा । इति मां यो ऽभिजानाति कर्मभिर् न स बध्यते ॥

na māṃ karmāṇi limpanti na me karma-phale spṛhā | iti māṃ yo 'bhijānāti karmabhir na sa badhyate

Actions do not defile me; I have no desire for their fruits. Who knows me thus is not bound by actions.

The Gītā's description of the Lord's non-attached action is the metaphysical backing of the Harivaṃśa's śiśu-līlayā. What looks like heroic effort is, for the one doing it, play.

← PreviousAdhyāya 54
All Adhyāyas
Next →Adhyāya 56

BORI critical edition, ed. P. L. Vaidya (1969). Digital text from the GRETIL Zurich constituted text. Distributed under CC BY-NC-SA 4.0.