Harivaṃśa · Adhyāya 56

Verse 1

एवं कृते बाहुवीर्यं लोके ख्यातिं गमिष्यति मम ज्पादतलस्पर्शाद् दीर्घजीवी भवेद् अयम् कदम्बः पुष्पफलवान् समाराध्यश् च मत्प्रियैः सो ऽयं कदम्बशिखरः सर्वप्राणिसुखावहः अद्यापि भ्राजते विष्णोः पादसंस्पर्शशोभया सोपसृत्य नदीतीरं बद्ध्वा परिकरं दृढम् आरोहच् चपलः कृष्णः कदम्बशिखरं युवा

evaṃ kṛte bāhuvīryaṃ loke khyātiṃ gamiṣyati mama jpādatalasparśād dīrghajīvī bhaved ayam kadambaḥ puṣpaphalavān samārādhyaś ca matpriyaiḥ so 'yaṃ kadambaśikharaḥ sarvaprāṇisukhāvahaḥ adyāpi bhrājate viṣṇoḥ pādasaṃsparśaśobhayā sopasṛtya nadītīraṃ baddhvā parikaraṃ dṛḍham ārohac capalaḥ kṛṣṇaḥ kadambaśikharaṃ yuvā

'Thus, let my arm-strength go forth into the world's fame; let this kadamba be long-lived by the touch of my foot, flowering and fruiting, worthy of worship by those dear to me. So this top of the kadamba, carrying joy to all beings, still today shines with the beauty of Viṣṇu's foot-touch.'

Verse 2

कृष्णः कदम्बशिखराल् लम्बमानो ऽम्बुदाकृतिः ह्रदमध्ये ऽकरोच् छब्दं निपतन्न् अम्बुजेक्षणः

kṛṣṇaḥ kadambaśikharāl lambamāno 'mbudākṛtiḥ hradamadhye 'karoc chabdaṃ nipatann ambujekṣaṇaḥ

Kṛṣṇa, hanging from the top of the kadamba in the form of a cloud, lotus-eyed, made a sound falling into the middle of the pool.

Verse 3

नीलोत्पलदलश्यामो ह्रदे तस्मिन् पपात ह स कृष्णेनावपतता क्षोभितः स महाह्रदः संप्राशिच्यत वेगेन भिद्यमान इवार्णवः

nīlotpaladalaśyāmo hrade tasmin papāta ha sa kṛṣṇenāvapatatā kṣobhitaḥ sa mahāhradaḥ saṃprāśicyata vegena bhidyamāna ivārṇavaḥ

Dark as a blue lotus petal, he fell into that pool. That great pool, struck by the falling Kṛṣṇa, was shaken, sprayed out violently, as if the ocean were being split.

Verse 4

तेन शब्देन संक्षुब्धं तत्सर्पभवनं महत् उत्तिष्ठद् उदकात् सर्पो रोषपर्याकुलेक्षणः

tena śabdena saṃkṣubdhaṃ tatsarpabhavanaṃ mahat uttiṣṭhad udakāt sarpo roṣaparyākulekṣaṇaḥ

By that sound the great abode of the serpent was disturbed; the serpent rose from the water, his eyes red with fury.

Verse 5

स चोरगपतिः क्रुद्धो मेघराशिसमप्रभः ततो रक्तान्तनयनः कालियः समदृश्यत

sa coragapatiḥ kruddho megharāśisamaprabhaḥ tato raktāntanayanaḥ kāliyaḥ samadṛśyata

That serpent-lord, angered, bright as a mass of clouds — Kāliya, with eyes red at their corners, appeared.

Verse 6

पञ्चास्यः पावकोच्छ्वासश् चलज्जिह्वो ऽनलाननः पृतुभिः पञ्चभिर् घोरैः शिरोभिः परिवारितः

pañcāsyaḥ pāvakocchvāsaś calajjihvo 'nalānanaḥ pṛtubhiḥ pañcabhir ghoraiḥ śirobhiḥ parivāritaḥ

Five-headed, his breath as fire, his tongues quivering, his mouths of flame, surrounded by five huge dreadful heads.

Verse 7

पूरयित्वा ह्रदं सर्वं भोगेनानलवर्चसा स्फुरन्न् इव स रोषेण ज्वलन्न् इव च तेजसा

pūrayitvā hradaṃ sarvaṃ bhogenānalavarcasā sphurann iva sa roṣeṇa jvalann iva ca tejasā

Filling the whole pool with his body of fire-splendor, as if flashing with wrath, as if blazing with energy.

Verse 8

क्रोधेन तज्जलं तस्य सर्वं शृतम् इवाभवत् प्रतिश्रोताश् च भीतेव जगाम यमुना नदी तस्य क्रोधाग्निपूर्णेन वक्त्रेणाभूच् च मारुतः

krodhena tajjalaṃ tasya sarvaṃ śṛtam ivābhavat pratiśrotāś ca bhīteva jagāma yamunā nadī tasya krodhāgnipūrṇena vaktreṇābhūc ca mārutaḥ

By his wrath the water all seemed to boil. The Yamunā-river in fear went off its course as if fleeing; with his wrath-fire-full mouth a wind arose.

Verse 9

दृष्ट्वा कृष्णं ह्रदगतं क्रीडन्तं शिशुलीलया सधूमाः पन्नगेन्द्रस्य मुखान् निश्चेरुर् अर्चिषः

dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ hradagataṃ krīḍantaṃ śiśulīlayā sadhūmāḥ pannagendrasya mukhān niścerur arciṣaḥ

Seeing Kṛṣṇa come into the pool, playing with a child's play, flames came forth with smoke from the serpent-king's mouth.

Verse 10

सृजता तेन रोषाग्निं समीपे तीरजा द्रुमाः क्षणेन भस्मसान् नीता युगान्तप्रतिमेन वै

sṛjatā tena roṣāgniṃ samīpe tīrajā drumāḥ kṣaṇena bhasmasān nītā yugāntapratimena vai

Verse 11

तस्य पुत्राश् च दाराश् च भृत्याश् चान्ये महोरगाः वमन्तः पावकं घोरं वक्त्रेभ्यो विषसंभवम् सधूमाः पन्नगेन्द्रास् ते निपेतुर् अमितौजसः

tasya putrāś ca dārāś ca bhṛtyāś cānye mahoragāḥ vamantaḥ pāvakaṃ ghoraṃ vaktrebhyo viṣasaṃbhavam sadhūmāḥ pannagendrās te nipetur amitaujasaḥ

Verse 12

प्रवेशितश् च तैः सर्पैः स कृष्णो भोगबन्धनम् निर्यत्नचरणाकारस् तस्थौ गिरिर् इवाचलः

praveśitaś ca taiḥ sarpaiḥ sa kṛṣṇo bhogabandhanam niryatnacaraṇākāras tasthau girir ivācalaḥ

Verse 13

ददंशुर् दशनैस् तीक्ष्णैर् विषोत्पीडजलाविलैः ते कृष्णं सर्पपतयो न ममार च वीर्यवान्

dadaṃśur daśanais tīkṣṇair viṣotpīḍajalāvilaiḥ te kṛṣṇaṃ sarpapatayo na mamāra ca vīryavān

Verse 14

संदश्यमानो दशनैर् न चचाल स केशवः व्यचरत् सुचिरं कालं कृष्णो वै कालिये ह्रदे एतस्मिन्न् अन्तरे भीता गोपालाः सर्व एव ते क्रन्दमाना व्रजं जग्मुर् बाष्पसंदिग्धया गिरा

saṃdaśyamāno daśanair na cacāla sa keśavaḥ vyacarat suciraṃ kālaṃ kṛṣṇo vai kāliye hrade etasminn antare bhītā gopālāḥ sarva eva te krandamānā vrajaṃ jagmur bāṣpasaṃdigdhayā girā

Verse 15

एष मोहं गतः कृष्णो मग्नो वै कालियह्रदे भक्ष्यते सर्पराजेन तद् आगच्छत माचिरम्

eṣa mohaṃ gataḥ kṛṣṇo magno vai kāliyahrade bhakṣyate sarparājena tad āgacchata māciram

'Kṛṣṇa has fallen in a swoon; he has sunk into Kāliya's pool. He is being devoured by the serpent-king — come without delay!'

Verse 16

नन्दगोपाय वै क्षिप्रं बल्लवाय निवेद्यताम् एष ते कृष्यते पुत्रः सर्पेणेति महाह्रदे

nandagopāya vai kṣipraṃ ballavāya nivedyatām eṣa te kṛṣyate putraḥ sarpeṇeti mahāhrade

Verse 17

नन्दगोपस् तु तच् छ्रुत्वा वज्रपातोपमं वचः आर्तः स्खलितविक्रान्तस् तं जगाम ह्रदोत्तमम्

nandagopas tu tac chrutvā vajrapātopamaṃ vacaḥ ārtaḥ skhalitavikrāntas taṃ jagāma hradottamam

Verse 18

सबालयुवतीवृद्धः स च संकर्षणो युवा आक्रीडं पन्नगेन्द्रस्य जनस् तं समुपागमत्

sabālayuvatīvṛddhaḥ sa ca saṃkarṣaṇo yuvā ākrīḍaṃ pannagendrasya janas taṃ samupāgamat

Verse 19

नन्दगोपमुखा गोपास् ते सर्वे साश्रुलोचनाः इदं किं त्व् इति संभ्रान्ताः कस्येदं कर्म चेति वै हाहाकारं प्रकुर्वन्तस् तस्थुस् तीरे ह्रदस्य वै

nandagopamukhā gopās te sarve sāśrulocanāḥ idaṃ kiṃ tv iti saṃbhrāntāḥ kasyedaṃ karma ceti vai hāhākāraṃ prakurvantas tasthus tīre hradasya vai

Verse 20

व्रीडिता विस्मिताश् चैव शोकार्ताश् च पुनः पुनः केचित् तु कृष्ण हा हेति हा धिग् इत्य् अपरे पुनः अपरे हा हताः स्मेति रुरुदुर् भृशदुःखिताः

vrīḍitā vismitāś caiva śokārtāś ca punaḥ punaḥ kecit tu kṛṣṇa hā heti hā dhig ity apare punaḥ apare hā hatāḥ smeti rurudur bhṛśaduḥkhitāḥ

Verse 21

स्त्रियश् चैव यशोदां ताम् हा हतासीति चुक्रुशुः या पश्यसि प्रियं पुत्रं सर्पराजवशंगतं संदितं सर्पभोगेन कृष्यमाणं यथा मृगम्

striyaś caiva yaśodāṃ tām hā hatāsīti cukruśuḥ yā paśyasi priyaṃ putraṃ sarparājavaśaṃgataṃ saṃditaṃ sarpabhogena kṛṣyamāṇaṃ yathā mṛgam

Verse 22

अश्मसारमयं नूनं हृदयं ते ऽभिलक्ष्यते पुत्रं कथम् इमं दृष्ट्वा यशोदे नावदीर्यते

aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ te 'bhilakṣyate putraṃ katham imaṃ dṛṣṭvā yaśode nāvadīryate

Verse 23

दुःखितं बत पश्यामो नन्दगोपं ह्रदान्तिके न्यस्य पुत्रमुखे दृष्टिं निश्चेतनम् अवस्थितम्

duḥkhitaṃ bata paśyāmo nandagopaṃ hradāntike nyasya putramukhe dṛṣṭiṃ niścetanam avasthitam

'Sadly we watch Nanda-gopa at the pool's edge, his gaze fixed on his son's face, senseless, standing there.'

Verse 24

यशोदाम् अनुगच्छन्त्यः सर्पावासम् इमं ह्रदम् प्रविशामो न यास्यामः सर्वा दामोदरं विना

yaśodām anugacchantyaḥ sarpāvāsam imaṃ hradam praviśāmo na yāsyāmaḥ sarvā dāmodaraṃ vinā

Verse 25

दिवसः को विना सूर्यं विना चन्द्रेण का निशा विना वृषेण का गावो विना कृष्णेन को व्रजः विना कृष्णं न यास्यामो विवत्सा इव धेनवः

divasaḥ ko vinā sūryaṃ vinā candreṇa kā niśā vinā vṛṣeṇa kā gāvo vinā kṛṣṇena ko vrajaḥ vinā kṛṣṇaṃ na yāsyāmo vivatsā iva dhenavaḥ

Verse 26

तासां विलपितं श्रुत्वा तेषाम् च व्रजवासिनाम् विलापं नन्दगोपस्य यशोदां रुदतीं तथा एकभावशरीरज्ञ एकदेहो द्विधाकृतः संकर्षणस् तु संक्रुद्धो बभाषे कृष्णम् अव्ययम्

tāsāṃ vilapitaṃ śrutvā teṣām ca vrajavāsinām vilāpaṃ nandagopasya yaśodāṃ rudatīṃ tathā ekabhāvaśarīrajña ekadeho dvidhākṛtaḥ saṃkarṣaṇas tu saṃkruddho babhāṣe kṛṣṇam avyayam

Verse 27

कृष्ण कृष्ण महाबाहो गोपानां नन्दिवर्धन दम्यताम् एष वै क्षिप्रं सर्पराजो विषायुधः

kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho gopānāṃ nandivardhana damyatām eṣa vai kṣipraṃ sarparājo viṣāyudhaḥ

Verse 28

इमे नो बान्धवास् तात त्वां मत्वा मानुषं प्रभो परिदेवन्ति करुणम् सर्वे मानुषबुद्धयः

ime no bāndhavās tāta tvāṃ matvā mānuṣaṃ prabho paridevanti karuṇam sarve mānuṣabuddhayaḥ

Verse 29

तच् छ्रुत्वा रौहिणेयस्य वाक्यं संज्ञासमीरितम् विक्रीड्यास्फोटयद् बाहू तद् भित्त्वा भोगबन्धनम्

tac chrutvā rauhiṇeyasya vākyaṃ saṃjñāsamīritam vikrīḍyāsphoṭayad bāhū tad bhittvā bhogabandhanam

Verse 30

तस्य पद्भ्यां अथाक्रम्य भोगराशिं जलोक्षितम् शिरो ऽस्य कृष्णो जग्राह स्वहस्तेनावनाम्य च

tasya padbhyāṃ athākramya bhogarāśiṃ jalokṣitam śiro 'sya kṛṣṇo jagrāha svahastenāvanāmya ca

Then treading with his two feet on his water-wetted mass of coils, Kṛṣṇa grasped his head with his own hand and bent it down.

Verse 31

तस्यारुरोह सहसा मध्यमं तन् महच् छिरः सो ऽस्य मूर्ध्नि स्थितः कृष्णो ननर्त रुचिराङ्गदः

tasyāruroha sahasā madhyamaṃ tan mahac chiraḥ so 'sya mūrdhni sthitaḥ kṛṣṇo nanarta rucirāṅgadaḥ

He mounted the great middle head at once. Stationed on his hood, Kṛṣṇa danced, his beautiful arm-ornaments shining.

Verse 32

लास्यं बहुविधं कृष्णो विदधे तस्य मूर्धनि तस्य नृत्तं स्मरन् विष्णोर् हर्षो ऽद्य मम जायते रोम्णां सर्वेषु गात्रेषु राजन्न् उद्गमयन् सदा मृद्यमानः स कृष्णेन श्रान्तमूर्धा भुजंगमः अस्यैः सरुधिरोद्गारैः कातरं वाक्यम् अब्रवीत्

lāsyaṃ bahuvidhaṃ kṛṣṇo vidadhe tasya mūrdhani tasya nṛttaṃ smaran viṣṇor harṣo 'dya mama jāyate romṇāṃ sarveṣu gātreṣu rājann udgamayan sadā mṛdyamānaḥ sa kṛṣṇena śrāntamūrdhā bhujaṃgamaḥ asyaiḥ sarudhirodgāraiḥ kātaraṃ vākyam abravīt

Verse 33

अविज्ञानान् मया कृष्ण रोषो ऽयं संप्रदर्शितः दमितो ऽहं हतविषो वशगस् ते वरानन

avijñānān mayā kṛṣṇa roṣo 'yaṃ saṃpradarśitaḥ damito 'haṃ hataviṣo vaśagas te varānana

Verse 34

तदाज्ञापय किं कुर्यां सदारापत्यबान्धवः कस्य वा वशतां यामि जीवितं मे प्रदीयताम्

tadājñāpaya kiṃ kuryāṃ sadārāpatyabāndhavaḥ kasya vā vaśatāṃ yāmi jīvitaṃ me pradīyatām

Verse 35

नमस् ते ब्रह्मरुद्रेन्द्र+ +सुरासुरनमस्कृत शरणं त्वां प्रपन्नो ऽस्मि जीवितं मे प्रदीयताम् अपराधं कृतं यत् तु मूढेनाकृतबुद्धिना दर्पान्वितेन च मया न तत् संस्मर्तुम् अर्हसि प्रसन्ने त्वयि देवेश वैनतेयो न मां हरेत् तस्माद् विधत्स्व यत् कार्यं मया कर्तव्यम् ईश्वर इत्य् उक्त्वा स शिरोभिस् तु कृष्णपादाव् अपूजयत् पञ्चमूर्धानतं दृष्ट्वा सर्पं सर्पारिकेतनः अक्रुद्ध एव भगवान् प्रत्युवाचोरगेश्वरम्

namas te brahmarudrendra+ +surāsuranamaskṛta śaraṇaṃ tvāṃ prapanno 'smi jīvitaṃ me pradīyatām aparādhaṃ kṛtaṃ yat tu mūḍhenākṛtabuddhinā darpānvitena ca mayā na tat saṃsmartum arhasi prasanne tvayi deveśa vainateyo na māṃ haret tasmād vidhatsva yat kāryaṃ mayā kartavyam īśvara ity uktvā sa śirobhis tu kṛṣṇapādāv apūjayat pañcamūrdhānataṃ dṛṣṭvā sarpaṃ sarpāriketanaḥ akruddha eva bhagavān pratyuvācorageśvaram

Verse 36

तवास्मिन् यमुनातोये नैव स्थानं ददाम्य् अहम् गच्छार्णवजलं सर्प सपुत्रः सहबान्धवः

tavāsmin yamunātoye naiva sthānaṃ dadāmy aham gacchārṇavajalaṃ sarpa saputraḥ sahabāndhavaḥ

Verse 37

यश् चेह भूयो दृश्येत स्थले वा यदि वा जले तव भृत्यस् तनूजो वा क्षिप्रं वध्यः स मे भवेत्

yaś ceha bhūyo dṛśyeta sthale vā yadi vā jale tava bhṛtyas tanūjo vā kṣipraṃ vadhyaḥ sa me bhavet

Verse 38

शिवं चास्य जलस्यास्तु त्वं च गच्छ महार्णवम् स्थाने त्व् इह भवेद् दोषस् तवान्तकरणो महान्

śivaṃ cāsya jalasyāstu tvaṃ ca gaccha mahārṇavam sthāne tv iha bhaved doṣas tavāntakaraṇo mahān

Verse 39

मत्पदानि च ते सर्प दृष्ट्वा मूर्धनि सागरे गरुदः पन्नगरिपुस् त्वयि न प्रहरिष्यति

matpadāni ca te sarpa dṛṣṭvā mūrdhani sāgare garudaḥ pannagaripus tvayi na prahariṣyati

Verse 40

एवम् उक्तस् तु कृष्णेन पतत्रिवरकेतुना गृह्य मूर्ध्ना तु चरणौ कृष्णस्योरगपुंगवः पश्यताम् एव गोपानां जगामादर्शनं ह्रदात्

evam uktas tu kṛṣṇena patatrivaraketunā gṛhya mūrdhnā tu caraṇau kṛṣṇasyoragapuṃgavaḥ paśyatām eva gopānāṃ jagāmādarśanaṃ hradāt

So addressed by Kṛṣṇa — him of the bird-banner — the best of serpents, taking Kṛṣṇa's feet on his head, in the sight of the cowherds, went out of sight from the pool.

Verse 41

निर्जिते तु गते सर्पे कृष्णम् उत्तीर्य विष्ठितम् विस्मितास् तुष्टुवुर् गोपाश् चक्रुश् चैव प्रदक्षिणम्

nirjite tu gate sarpe kṛṣṇam uttīrya viṣṭhitam vismitās tuṣṭuvur gopāś cakruś caiva pradakṣiṇam

Verse 42

ऊचुः सर्वे सुसंप्रीता नन्दगोपं वनेचराः धन्यो ऽस्य् अनुगृहीतो ऽसि यस्य ते पुत्र ईदृशः

ūcuḥ sarve susaṃprītā nandagopaṃ vanecarāḥ dhanyo 'sy anugṛhīto 'si yasya te putra īdṛśaḥ

Verse 43

अद्यप्रभृति गोपानां गवां घोषस्य चानघ आपत्सु शरणं कृष्णः प्रभुश् चायतलोचनः

adyaprabhṛti gopānāṃ gavāṃ ghoṣasya cānagha āpatsu śaraṇaṃ kṛṣṇaḥ prabhuś cāyatalocanaḥ

Verse 44

जाता शिवजला सर्वा यमुना मुनिसेविता सर्वैस् तीर्थैः सुखं गावो विचरिष्यन्ति नः सदा

jātā śivajalā sarvā yamunā munisevitā sarvais tīrthaiḥ sukhaṃ gāvo vicariṣyanti naḥ sadā

Verse 45

व्यक्तम् एव वयं गोपा वने यत् कृष्णम् ईदृशम् महद्भूतं न जानीमश् छन्नम् अग्निम् इव व्रजे

vyaktam eva vayaṃ gopā vane yat kṛṣṇam īdṛśam mahadbhūtaṃ na jānīmaś channam agnim iva vraje

Verse 46

एवं ते विस्मिताः सर्वे स्तुवन्तः कृष्णम् अव्ययम् जग्मुर् गोपगणा घोषं देवाश् चैत्ररथं यथा

evaṃ te vismitāḥ sarve stuvantaḥ kṛṣṇam avyayam jagmur gopagaṇā ghoṣaṃ devāś caitrarathaṃ yathā

Thus all of them, astonished, praising the imperishable Kṛṣṇa, the host of cowherds returned to Ghoṣa, as the gods return to Caitraratha.