Harivaṃśa · Adhyāya 50

Verse 1

वसुदेवप्रयुक्तश् च तयोर् गर्गो महातपाः अकरोज् जातकर्माद्याः क्रियाः सर्वा यथाक्रमम् ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा भोजनं च यथाक्रमम् गोपाश् चैवोत्सवं चक्रुर् गोभ्यो विप्रेभ्य एव च तत्र तस्यासतः कालः सुमहान् अत्यवर्तत गोव्रजे नन्दगोपस्य बल्लवत्वं प्रकुर्वतः

vasudevaprayuktaś ca tayor gargo mahātapāḥ akaroj jātakarmādyāḥ kriyāḥ sarvā yathākramam brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā bhojanaṃ ca yathākramam gopāś caivotsavaṃ cakrur gobhyo viprebhya eva ca tatra tasyāsataḥ kālaḥ sumahān atyavartata govraje nandagopasya ballavatvaṃ prakurvataḥ

Garga of great austerity, set to the task by Vasudeva, performed for the two children all the birth-rites in order. Wealth was given to brahmins, meals prepared in sequence, and the cowherds made a festival for the cows and for the twice-born.

Verse 2

(गर्गश् च) [गर्गो] गोपकुले तत्र वसुदेवप्रचोदितः प्रच्छन्न एव गोपानां संस्कारान् अकरोत् तयोः दारकौ कृतनामानौ ववृधाते सुखं च तौ ज्येष्ठः संकर्षणो नाम यवीयान् कृष्ण एव तु

(gargaś ca) [gargo] gopakule tatra vasudevapracoditaḥ pracchanna eva gopānāṃ saṃskārān akarot tayoḥ dārakau kṛtanāmānau vavṛdhāte sukhaṃ ca tau jyeṣṭhaḥ saṃkarṣaṇo nāma yavīyān kṛṣṇa eva tu

Verse 3

मेघकृष्णस् तु कृष्णो ऽभूद् देहान्तरगतो हरिः व्यवर्धत गवां मध्ये सागरस्य इवाम्बुदः

meghakṛṣṇas tu kṛṣṇo 'bhūd dehāntaragato hariḥ vyavardhata gavāṃ madhye sāgarasya ivāmbudaḥ

Verse 4

विस्तरेणाथ वक्ष्यामि बालस्य चरितं महत् अवधानपरो भूत्वा शृणु राजन् यद् इच्छसि स तत्र योगम् आस्थाय दानवांश् चावधीत् किल कश्चिद् दनोः सुतो वीरः कृष्णस्य वधकाङ्क्षया नन्दस्य प्रियताम् आयाच् छाकटं वपुर् उद्वहन् शकटस्य त्व् अधः सुप्तं कदाचित् पुत्रगृद्धिनी यशोदा तं समुत्सृज्य जगाम यमुनां नदीम्

vistareṇātha vakṣyāmi bālasya caritaṃ mahat avadhānaparo bhūtvā śṛṇu rājan yad icchasi sa tatra yogam āsthāya dānavāṃś cāvadhīt kila kaścid danoḥ suto vīraḥ kṛṣṇasya vadhakāṅkṣayā nandasya priyatām āyāc chākaṭaṃ vapur udvahan śakaṭasya tv adhaḥ suptaṃ kadācit putragṛddhinī yaśodā taṃ samutsṛjya jagāma yamunāṃ nadīm

Verse 5

शिशुलीलां ततः कुर्वन् स्वहस्तचरणौ क्षिपन् अङ्गुष्ठम् आस्ये निक्षिप्य पादाभ्यां परिचिक्षिपन् हास्यं कुर्वञ् शिशुः कृष्णो नेत्राभ्यां परिविभ्रमन् करं करेण संपीड्य पादं पादेन पीडयन् अनेकाभिः स लीलाभिर् लोकांस् तद्गतमानसान् कल्मषं क्षालयन् विष्णुस् तद्गतासक्तचेतसाम् रुरोद मधुरं कृष्णः पादाव् ऊर्ध्वं प्रसारयन्

śiśulīlāṃ tataḥ kurvan svahastacaraṇau kṣipan aṅguṣṭham āsye nikṣipya pādābhyāṃ paricikṣipan hāsyaṃ kurvañ śiśuḥ kṛṣṇo netrābhyāṃ parivibhraman karaṃ kareṇa saṃpīḍya pādaṃ pādena pīḍayan anekābhiḥ sa līlābhir lokāṃs tadgatamānasān kalmaṣaṃ kṣālayan viṣṇus tadgatāsaktacetasām ruroda madhuraṃ kṛṣṇaḥ pādāv ūrdhvaṃ prasārayan

Verse 6

स तत्रैकेन पादेन शकटं पर्यवर्तयत् अञ्जनेन परिक्षिप्तं मुखम् उन्नमयन् हरिः न्युब्जं पयोधराकाङ्क्षी चकार च रुरोद च

sa tatraikena pādena śakaṭaṃ paryavartayat añjanena parikṣiptaṃ mukham unnamayan hariḥ nyubjaṃ payodharākāṅkṣī cakāra ca ruroda ca

Verse 7

एतस्मिन्न् अन्तरे प्राप्ता यशोदा शीघ्रगामिनी स्नाता प्रस्नवदिग्धाङ्गी बद्धवत्सेव सौरभी

etasminn antare prāptā yaśodā śīghragāminī snātā prasnavadigdhāṅgī baddhavatseva saurabhī

Verse 8

सा ददर्श विपर्यस्तं शकटं वायुना विना हाहेति कृत्वा त्वरिता दारकं जगृहे तदा

sā dadarśa viparyastaṃ śakaṭaṃ vāyunā vinā hāheti kṛtvā tvaritā dārakaṃ jagṛhe tadā

Verse 9

न सा बुबोध तत् तेन शकटं परिवर्तितम् स्वस्ति मे दारकायेति प्रीत्या भीता च साभवत्

na sā bubodha tat tena śakaṭaṃ parivartitam svasti me dārakāyeti prītyā bhītā ca sābhavat

Verse 10

किं नु वक्ष्यति ते पुत्र पिता परमकोपनः त्वय्य् अधः शकटे सुप्ते शकटे च विलोडिते

kiṃ nu vakṣyati te putra pitā paramakopanaḥ tvayy adhaḥ śakaṭe supte śakaṭe ca viloḍite

Verse 11

किं मे स्नानेन दुःस्नानं किं च मे गमने नदीम् पर्यस्ते शकटे पुत्र या त्वा पश्याम्य् अपावृतम्

kiṃ me snānena duḥsnānaṃ kiṃ ca me gamane nadīm paryaste śakaṭe putra yā tvā paśyāmy apāvṛtam

Verse 12

एतस्मिन्न् अन्तरे गोभिर् आजगाम वनेचरः काषाये वाससी बिभ्रन् नन्दगोपो व्रजान्तिकम्

etasminn antare gobhir ājagāma vanecaraḥ kāṣāye vāsasī bibhran nandagopo vrajāntikam

Verse 13

स ददर्श विपर्यस्तं भिन्नभाण्डघटीघटम् अपास्तधूर्विभग्नाक्षं शकटं चक्रमालि वै

sa dadarśa viparyastaṃ bhinnabhāṇḍaghaṭīghaṭam apāstadhūrvibhagnākṣaṃ śakaṭaṃ cakramāli vai

Verse 14

भीतस् त्वरितम् आगम्य सहसा साश्रुलोचनः अपि मे स्वस्ति पुत्रायेत्य् असकृद् वचनं वदन्

bhītas tvaritam āgamya sahasā sāśrulocanaḥ api me svasti putrāyety asakṛd vacanaṃ vadan

Frightened, his eyes full of tears, he came in haste, saying again and again, 'May my son be safe.'

Verse 15

पिबन्तं स्तनम् आलक्ष्य पुत्रं स्वस्थो ऽब्रवीत् पुनः वृषयुद्धं विना केन पर्यस्तं शकटं मम

pibantaṃ stanam ālakṣya putraṃ svastho 'bravīt punaḥ vṛṣayuddhaṃ vinā kena paryastaṃ śakaṭaṃ mama

Verse 16

प्रत्युवाच यशोदा तं भीता गद्गदभाषिणी न विजानाम्य् अहं केन शकटं पातितं भुवि

pratyuvāca yaśodā taṃ bhītā gadgadabhāṣiṇī na vijānāmy ahaṃ kena śakaṭaṃ pātitaṃ bhuvi

Verse 17

अहं गता नदीम् आर्य चैलप्रक्षालनार्थिनी आगता च विपर्यस्तम् अपश्यं शकटं भुवि

ahaṃ gatā nadīm ārya cailaprakṣālanārthinī āgatā ca viparyastam apaśyaṃ śakaṭaṃ bhuvi

Verse 18

तयोः कथयतोर् एवम् अब्रुवंस् तत्र दारकाः अनेन शिशुना यानम् एतत् पादेन पातितम् अस्माभिः संपतद्भिस् तु दृष्टम् एतद् यदृच्छया

tayoḥ kathayator evam abruvaṃs tatra dārakāḥ anena śiśunā yānam etat pādena pātitam asmābhiḥ saṃpatadbhis tu dṛṣṭam etad yadṛcchayā

Verse 19

नन्दगोपस् तु तच् छ्रुत्वा विस्मयं परमं ययौ प्रहृष्टश् चैव भीतश् च किम् एतद् इति चिन्तयन् न च ते श्रद्दधुर् गोपाः सर्वे मानुषबुद्धयः आश्चर्यम् इति ते सर्वे विस्मयोत्फुल्ललोचनाः स्वस्थाने शकटं चैव चक्रबन्धम् अकारयन्

nandagopas tu tac chrutvā vismayaṃ paramaṃ yayau prahṛṣṭaś caiva bhītaś ca kim etad iti cintayan na ca te śraddadhur gopāḥ sarve mānuṣabuddhayaḥ āścaryam iti te sarve vismayotphullalocanāḥ svasthāne śakaṭaṃ caiva cakrabandham akārayan

Verse 20

नन्दो ऽङ्कम् एनम् आरोप्य भूरेणुं परिगृह्य च प्रदक्षिणं शिरः कुर्वन् मन्त्रम् एतज् जजाप ह विष्णुस् ते पूर्वतः पातु रुद्रो रक्षतु दक्षिणम् ब्रह्मा च पश्चिमं पायात् स्कन्दो रक्षत्व् अथोत्तरम् उपरिष्टात् तथा सूर्यः पायाच् चाधश् च वासुकिः पायाच् च त्वाम् अथो वत्स शिष्टाः काष्ठाः समीरणः स्वस्तिं करोतु भगवान् पिनाकी वृषभध्वजः गावो रक्षन्तु सर्वत्र भूमिः पातु सदाशिवः एवम् उच्चार्य नन्दस् तु कृष्णं पस्पर्श सर्वशः स एव मन्त्रो बालानां रक्षायै परिकीर्तितः कस्यचित् त्व् अथ कालस्य सकुनीवेषधारिणी धात्री कंसस्य भोजस्य पूतनेति परिश्रुता पूतना नाम शकुनी थोरा प्राणभयंकरी आजगामार्धरात्रे वै पक्षौ क्रोधाद् विधुन्वती तस्मै स्तनं दुर्जरवीर्यम् उल्बणं घोराङ्कम् आदाय शिशोर् ददाव् अथ गाढं कराभ्यां भगवान् प्रपीड्य प्राणैः समं रोषसमन्वितो ऽपिबत् सा मुञ्च मुञ्च बालम् इति प्रभाषिणी निष्पीड्यमानाखिलजीवमर्मणि विवृत्य नेत्रे चरणौ भुजौ मुहुर् विक्लिन्नगात्रा क्षिपती रुरोद ह तस्याः स्वनेनातिगभीररंहसा साद्रिर् मही द्यौश् च चचाल सग्रहा रसा दिशश् च प्रतिनेदिरे जनाः पेतुः क्षितौ वज्रनिपातशङ्कया निशाचरीत्थं व्यथितस्तना व्यसुर् विस्तार्य केशांश् चरणौ भुजाव् अपि प्रसार्य गोष्ठे निजरूपम् आश्रिता वज्राहतो वृत्र इवापतन् नृप पतमानो ऽपि तद्देहस् त्रिगव्यूत्यन्तरद्रुमान् चूर्णयाम् आस राजेन्द्र महद् आसीत् तद् अद्भुतम् ईषामात्रोग्रदंष्ट्रास्यं गिरिकन्दरनासिकम् गण्डशैलस्तनं रौद्रं प्रकीर्णारुणमूर्धजम् अन्धकूपगभीराक्षं पुलिनारोहभीषणम् बद्धसेतुभुजोर्वङ्घ्रि शून्यतोयह्रदोदरम् बालं च तस्या उरसि क्रीडन्तम् अकुतोभयम् गोप्यस् तूर्णं समभ्येत्य जगृहुर् जातसंभ्रमाः यशोदारोहिणीभ्यां ताः समं बालस्य सर्वतः रक्षाम् विदधिरे सम्यग् गोपुच्छभ्रमणादिभिः गोमूत्रेण स्नापयित्वा पुनर् गोरजसार्भकम् रक्षां चक्रुश् च शकृता द्वादशाङ्गेषु नामभिः ततो ऽर्धरात्रसमये शकुनिः प्रत्यदृश्यत

nando 'ṅkam enam āropya bhūreṇuṃ parigṛhya ca pradakṣiṇaṃ śiraḥ kurvan mantram etaj jajāpa ha viṣṇus te pūrvataḥ pātu rudro rakṣatu dakṣiṇam brahmā ca paścimaṃ pāyāt skando rakṣatv athottaram upariṣṭāt tathā sūryaḥ pāyāc cādhaś ca vāsukiḥ pāyāc ca tvām atho vatsa śiṣṭāḥ kāṣṭhāḥ samīraṇaḥ svastiṃ karotu bhagavān pinākī vṛṣabhadhvajaḥ gāvo rakṣantu sarvatra bhūmiḥ pātu sadāśivaḥ evam uccārya nandas tu kṛṣṇaṃ pasparśa sarvaśaḥ sa eva mantro bālānāṃ rakṣāyai parikīrtitaḥ kasyacit tv atha kālasya sakunīveṣadhāriṇī dhātrī kaṃsasya bhojasya pūtaneti pariśrutā pūtanā nāma śakunī thorā prāṇabhayaṃkarī ājagāmārdharātre vai pakṣau krodhād vidhunvatī tasmai stanaṃ durjaravīryam ulbaṇaṃ ghorāṅkam ādāya śiśor dadāv atha gāḍhaṃ karābhyāṃ bhagavān prapīḍya prāṇaiḥ samaṃ roṣasamanvito 'pibat sā muñca muñca bālam iti prabhāṣiṇī niṣpīḍyamānākhilajīvamarmaṇi vivṛtya netre caraṇau bhujau muhur viklinnagātrā kṣipatī ruroda ha tasyāḥ svanenātigabhīraraṃhasā sādrir mahī dyauś ca cacāla sagrahā rasā diśaś ca pratinedire janāḥ petuḥ kṣitau vajranipātaśaṅkayā niśācarītthaṃ vyathitastanā vyasur vistārya keśāṃś caraṇau bhujāv api prasārya goṣṭhe nijarūpam āśritā vajrāhato vṛtra ivāpatan nṛpa patamāno 'pi taddehas trigavyūtyantaradrumān cūrṇayām āsa rājendra mahad āsīt tad adbhutam īṣāmātrogradaṃṣṭrāsyaṃ girikandaranāsikam gaṇḍaśailastanaṃ raudraṃ prakīrṇāruṇamūrdhajam andhakūpagabhīrākṣaṃ pulinārohabhīṣaṇam baddhasetubhujorvaṅghri śūnyatoyahradodaram bālaṃ ca tasyā urasi krīḍantam akutobhayam gopyas tūrṇaṃ samabhyetya jagṛhur jātasaṃbhramāḥ yaśodārohiṇībhyāṃ tāḥ samaṃ bālasya sarvataḥ rakṣām vidadhire samyag gopucchabhramaṇādibhiḥ gomūtreṇa snāpayitvā punar gorajasārbhakam rakṣāṃ cakruś ca śakṛtā dvādaśāṅgeṣu nāmabhiḥ tato 'rdharātrasamaye śakuniḥ pratyadṛśyata

Verse 21

व्याघ्रगम्भीरनिर्घोषा व्याहरन्ती पुनः पुनः निलिल्ये शकटाक्षे सा प्रस्नवोत्पीडवर्षिणी

vyāghragambhīranirghoṣā vyāharantī punaḥ punaḥ nililye śakaṭākṣe sā prasnavotpīḍavarṣiṇī

Verse 22

ददौ स्तनं च कृष्णाय तत्र सुप्तजने निशि तस्याः स्तनं पपौ कृष्णः प्राणैः सह ननाद च

dadau stanaṃ ca kṛṣṇāya tatra suptajane niśi tasyāḥ stanaṃ papau kṛṣṇaḥ prāṇaiḥ saha nanāda ca

Verse 23

स्तन्यं तद्विषसंमिश्रं रस्यम् आसीज् जगद्गुरोः पतन्तीं तां तु संदृश्य शकुनीं भयविक्लवाम् प्रयाणे शीघ्रचपलां वाशमानां च विस्वरम् पादाङ्गुष्टेन तां कृष्णश् चक्राक्रान्ताम् अकारयत् चक्राक्रान्ता तु शकुनी पपात च ममार च ननाद च महानादं पुनः पुनर् असौ हरिः तेन शब्देन वित्रस्तास् ततो बुबुधिरे जनाः स नन्दगोपो गोपाश् च यशोदा च सुविक्लवा

stanyaṃ tadviṣasaṃmiśraṃ rasyam āsīj jagadguroḥ patantīṃ tāṃ tu saṃdṛśya śakunīṃ bhayaviklavām prayāṇe śīghracapalāṃ vāśamānāṃ ca visvaram pādāṅguṣṭena tāṃ kṛṣṇaś cakrākrāntām akārayat cakrākrāntā tu śakunī papāta ca mamāra ca nanāda ca mahānādaṃ punaḥ punar asau hariḥ tena śabdena vitrastās tato bubudhire janāḥ sa nandagopo gopāś ca yaśodā ca suviklavā

Verse 24

ते ताम् अपश्यन् पतितां विसंज्ञां विपयोधराम् शकुनिं निहतां भूमौ वज्रेणेव विदारिताम्

te tām apaśyan patitāṃ visaṃjñāṃ vipayodharām śakuniṃ nihatāṃ bhūmau vajreṇeva vidāritām

Verse 25

इदं किं न्व् इति संत्रस्ताः कस्येदं कर्म चेति च नन्दगोपं पुरस्कृत्य गोपास् तं पर्यवारयन्

idaṃ kiṃ nv iti saṃtrastāḥ kasyedaṃ karma ceti ca nandagopaṃ puraskṛtya gopās taṃ paryavārayan

Verse 26

नाध्यगच्छन्त च तदा हेतुं तत्र कदाचन आश्चर्यम् आश्चर्यम् इति ब्रुवन्तो ऽनुययुर् गृहान् गतेषु तेषु गोपेषु विस्मितेषु यथागृहम् यशोदां नन्दगोपस् तु पप्रच्छागतसंभ्रमः

nādhyagacchanta ca tadā hetuṃ tatra kadācana āścaryam āścaryam iti bruvanto 'nuyayur gṛhān gateṣu teṣu gopeṣu vismiteṣu yathāgṛham yaśodāṃ nandagopas tu papracchāgatasaṃbhramaḥ

Verse 27

को ऽयं विधिर् न जानामि विस्मयो मे महान् अयम् पुत्रस्य मे भयं भीरु भीरुत्वं समुपागतम्

ko 'yaṃ vidhir na jānāmi vismayo me mahān ayam putrasya me bhayaṃ bhīru bhīrutvaṃ samupāgatam

Verse 28

यशोदा त्व् अब्रवीद् भीता नार्य जानामि किं न्व् इदम् दारकेण सहानेन सुप्ता शब्देन बोधिता

yaśodā tv abravīd bhītā nārya jānāmi kiṃ nv idam dārakeṇa sahānena suptā śabdena bodhitā

Verse 29

यशोदायाम् अजानन्त्यां नन्दगोपः सबान्धवः कंसाद् भयं चकारोग्रं विस्मयं च जगाम ह

yaśodāyām ajānantyāṃ nandagopaḥ sabāndhavaḥ kaṃsād bhayaṃ cakārograṃ vismayaṃ ca jagāma ha

Yaśodā suspecting nothing, Nanda-gopa with his kinsmen was fierce in fear of Kaṃsa — and entered into wonder.