Harivaṃśa · Adhyāya 44

Verse 1

कृतकार्ये गते काले जगत्यां च यथानयम् अंशावतरणे वृत्ते सुराणां भारते कुले

kṛtakārye gate kāle jagatyāṃ ca yathānayam aṃśāvataraṇe vṛtte surāṇāṃ bhārate kule

With the work done, as time moved on the earth in its course — with the descent of shares accomplished in the Bhārata line of the gods…

Verse 2

भागे ऽवतीर्णे धर्मस्य शक्रस्य पवनस्य च अश्विनोर् देवभिषजोर् भागे वै भास्करस्य च

bhāge 'vatīrṇe dharmasya śakrasya pavanasya ca aśvinor devabhiṣajor bhāge vai bhāskarasya ca

Verse 3

पूर्वम् एवावनिगते भागे देवपुरोधसः वसूनाम् अष्टमे भागे प्राग् एव धरणीं गते

pūrvam evāvanigate bhāge devapurodhasaḥ vasūnām aṣṭame bhāge prāg eva dharaṇīṃ gate

Verse 4

मृत्योर् भागे क्षितिगते कलेर् भागे तथैव च भागे सोमस्य वह्नेश् च वरुणस्य च गां गते

mṛtyor bhāge kṣitigate kaler bhāge tathaiva ca bhāge somasya vahneś ca varuṇasya ca gāṃ gate

Verse 5

शंकरस्य गते भागे विश्वेषां च दिवौकसाम् गन्धर्वोरगयक्षाणां भागांशेषु गतेष्व् अथ

śaṃkarasya gate bhāge viśveṣāṃ ca divaukasām gandharvoragayakṣāṇāṃ bhāgāṃśeṣu gateṣv atha

Verse 6

भागे ऽवतीर्णे मित्रस्य यमस्यांशे तथैव च वरुणस्य गते त्व् अंशे पृथिवीं जनमेजय भागेष्व् एतेषु गगनाद् अवतीर्णेषु मेदिनीम् तिष्ठन् नारायणस्यांशे नारदः प्रत्यदृष्यत

bhāge 'vatīrṇe mitrasya yamasyāṃśe tathaiva ca varuṇasya gate tv aṃśe pṛthivīṃ janamejaya bhāgeṣv eteṣu gaganād avatīrṇeṣu medinīm tiṣṭhan nārāyaṇasyāṃśe nāradaḥ pratyadṛṣyata

Verse 7

ज्वलिताग्निप्रतीकाशो बालार्कसदृशेक्षणः सव्यापवृत्तं विपुलं जटामण्डलम् उद्वहन्

jvalitāgnipratīkāśo bālārkasadṛśekṣaṇaḥ savyāpavṛttaṃ vipulaṃ jaṭāmaṇḍalam udvahan

Verse 8

चन्द्रांशुशुक्ले वसने वसानो रुक्मभूषणः वीणां गृहीत्वा महतीं कक्षासक्तां सखीम् इव

candrāṃśuśukle vasane vasāno rukmabhūṣaṇaḥ vīṇāṃ gṛhītvā mahatīṃ kakṣāsaktāṃ sakhīm iva

Verse 9

कृष्णाजिनोत्तरासङ्गो हेमयज्ञोपवीतवान् दण्डी कमण्डलुधरः साक्षाच् छक्र इवापरः

kṛṣṇājinottarāsaṅgo hemayajñopavītavān daṇḍī kamaṇḍaludharaḥ sākṣāc chakra ivāparaḥ

Verse 10

मुद्रासमर्पितकरः सुमनोवेष्टिताङ्गवान् भेत्ता जगति गुह्यानां विग्रहाणां ग्रहोपमः महर्षिर् विग्रहरुचिर् विद्वान् गान्धर्ववेदवित्

mudrāsamarpitakaraḥ sumanoveṣṭitāṅgavān bhettā jagati guhyānāṃ vigrahāṇāṃ grahopamaḥ maharṣir vigraharucir vidvān gāndharvavedavit

Verse 11

वैरिकेलिकिलो विप्रो ब्राह्मः कलिर् इवापरः गाता चतुर्णां वेदानाम् उद्गाता प्रथमर्त्विजाम्

vairikelikilo vipro brāhmaḥ kalir ivāparaḥ gātā caturṇāṃ vedānām udgātā prathamartvijām

Verse 12

देवगन्धर्वलोकानाम् आदिवक्ता महामुनिः स नारदो ऽथ ब्रह्मर्षिर् ब्रह्मलोकचरो ऽव्ययः स्थितो देवसभामध्ये संरब्धो विष्णुम् अब्रवीत्

devagandharvalokānām ādivaktā mahāmuniḥ sa nārado 'tha brahmarṣir brahmalokacaro 'vyayaḥ sthito devasabhāmadhye saṃrabdho viṣṇum abravīt

Verse 13

स्वरैश् च सप्तभिर् विष्णुं जगौ विप्रः स नारदः षड्जं प्रथमम् आविध्य ऋषभं च ततः परम् मिश्रयित्वा च गान्धारं ततो धैवतमध्यमौ पञ्चमं च ततः कुर्वन् निषादं तदनन्तरम् काकलीं च विमात्रां तु ततो द्वे च श्रुती प्रभो तिस्रस् तिस्रस् तथा राजंल् लयैश् च सह सर्वशः तानतानागणानां च विविच्य क्रमशः प्रभुः तैश् चापि सप्तभिर् वाच्यं वाचकैश् चापि सर्वशः अनन्तवीर्यं देवेशं जगौ ब्रह्मपुरःसरम् एतैः सप्तभिर् आद्येशं विचिन्वन् प्रभवं तथा एवं समाप्य गेयं तु वाक्यम् एतद् उवाच ह अंशावतरणं विष्णो यद् इदं त्रिदशैः कृतम् क्षयाय पृथिवीन्द्राणां सर्वम् एतद् अकारणम्

svaraiś ca saptabhir viṣṇuṃ jagau vipraḥ sa nāradaḥ ṣaḍjaṃ prathamam āvidhya ṛṣabhaṃ ca tataḥ param miśrayitvā ca gāndhāraṃ tato dhaivatamadhyamau pañcamaṃ ca tataḥ kurvan niṣādaṃ tadanantaram kākalīṃ ca vimātrāṃ tu tato dve ca śrutī prabho tisras tisras tathā rājaṃl layaiś ca saha sarvaśaḥ tānatānāgaṇānāṃ ca vivicya kramaśaḥ prabhuḥ taiś cāpi saptabhir vācyaṃ vācakaiś cāpi sarvaśaḥ anantavīryaṃ deveśaṃ jagau brahmapuraḥsaram etaiḥ saptabhir ādyeśaṃ vicinvan prabhavaṃ tathā evaṃ samāpya geyaṃ tu vākyam etad uvāca ha aṃśāvataraṇaṃ viṣṇo yad idaṃ tridaśaiḥ kṛtam kṣayāya pṛthivīndrāṇāṃ sarvam etad akāraṇam

Verse 14

यद् एतत् पार्थिवं क्षत्रं स्थितं त्वयि विधीश्वर नृनारायणयुक्तो ऽयं कार्यार्थः प्रतिभाति मे

yad etat pārthivaṃ kṣatraṃ sthitaṃ tvayi vidhīśvara nṛnārāyaṇayukto 'yaṃ kāryārthaḥ pratibhāti me

Verse 15

न युक्तं जानता देव त्वया तत्त्वार्थदर्शिना देवदेव पृथिव्यर्थे प्रयोक्तुं कार्यम् ईदृशम्

na yuktaṃ jānatā deva tvayā tattvārthadarśinā devadeva pṛthivyarthe prayoktuṃ kāryam īdṛśam

Verse 16

त्वं हि चक्षुष्मतां चक्षुः श्लाघ्यः प्रभवतां प्रभुः श्रेष्ठो योगवतां योगी गतिर् गतिमताम् अपि

tvaṃ hi cakṣuṣmatāṃ cakṣuḥ ślāghyaḥ prabhavatāṃ prabhuḥ śreṣṭho yogavatāṃ yogī gatir gatimatām api

Verse 17

देवभागान् गतान् दृष्ट्वा किं त्वं सर्वाग्रगो विभुः वसुंधरायाः साह्यार्थम् अंशं स्वं नानुयुञ्जसे

devabhāgān gatān dṛṣṭvā kiṃ tvaṃ sarvāgrago vibhuḥ vasuṃdharāyāḥ sāhyārtham aṃśaṃ svaṃ nānuyuñjase

Verse 18

त्वया सनाथा देवांशास् त्वन्मयास् त्वत्प्रचोदिताः जगत्यां संतरिष्यन्ति कार्यात् कार्यान्तरं गताः

tvayā sanāthā devāṃśās tvanmayās tvatpracoditāḥ jagatyāṃ saṃtariṣyanti kāryāt kāryāntaraṃ gatāḥ

Verse 19

तद् अहं त्वरया विष्णो प्राप्तः सुरसभाम् इमाम् तव संचोदनार्थं वै शृणु चाप्य् अत्र कारणम्

tad ahaṃ tvarayā viṣṇo prāptaḥ surasabhām imām tava saṃcodanārthaṃ vai śṛṇu cāpy atra kāraṇam

Verse 20

ये त्वया निहता दैत्याः संग्रामे तारकामये तेषां शृणु गतिं विष्णो ये गताः पृथिवीतलम्

ye tvayā nihatā daityāḥ saṃgrāme tārakāmaye teṣāṃ śṛṇu gatiṃ viṣṇo ye gatāḥ pṛthivītalam

Verse 21

पूः पृथिव्यां समुदिता मथुरा नाम नामतः निविष्टा यमुनातीरे स्फीता जनपदायुता

pūḥ pṛthivyāṃ samuditā mathurā nāma nāmataḥ niviṣṭā yamunātīre sphītā janapadāyutā

Verse 22

मधुर् नाम महान् आसीद् दानवो युधि दुर्जयः तस्य स्म सुमहर्द्ध्यासीन् महापादपसंततम् घोरं मधुवनं नाम यत्रासौ न्यवसत् तदा

madhur nāma mahān āsīd dānavo yudhi durjayaḥ tasya sma sumaharddhyāsīn mahāpādapasaṃtatam ghoraṃ madhuvanaṃ nāma yatrāsau nyavasat tadā

Verse 23

तस्य पुत्रो महान् आसील् लवणो नाम दानवः लवणस् तस्य पुत्रो ऽभून् महाबलपराक्रमः त्रासनः सर्वभूतानां बले महति तस्थिवान्

tasya putro mahān āsīl lavaṇo nāma dānavaḥ lavaṇas tasya putro 'bhūn mahābalaparākramaḥ trāsanaḥ sarvabhūtānāṃ bale mahati tasthivān

Verse 24

स तत्र दानवः क्रीडन् वर्षपूगान् अनेकशः सदैवतगणांल् लोकान् उद्वासयति दर्पितः

sa tatra dānavaḥ krīḍan varṣapūgān anekaśaḥ sadaivatagaṇāṃl lokān udvāsayati darpitaḥ

Verse 25

अयोध्यायाम् अयोध्यायां रामे दाशरथौ स्थिते राज्यं शासति धर्मज्ञे राक्षसानां भयावहे

ayodhyāyām ayodhyāyāṃ rāme dāśarathau sthite rājyaṃ śāsati dharmajñe rākṣasānāṃ bhayāvahe

Verse 26

स दानवो बलश्लाघी घोरं वनम् उपाश्रितः प्रेषयाम् आस रामाय दूतं परुषवादिनम्

sa dānavo balaślāghī ghoraṃ vanam upāśritaḥ preṣayām āsa rāmāya dūtaṃ paruṣavādinam

Verse 27

विषयासन्नभूतो ऽस्मि तव राम रिपुश् च सः न च सामन्तम् इच्छन्ति राजानो बलदर्पितम्

viṣayāsannabhūto 'smi tava rāma ripuś ca saḥ na ca sāmantam icchanti rājāno baladarpitam

Verse 28

राज्ञा राजव्रतस्थेन प्रजानां शुभम् इच्छता जेतव्या रिपवः सर्वे स्फीतं विषयम् इच्छता

rājñā rājavratasthena prajānāṃ śubham icchatā jetavyā ripavaḥ sarve sphītaṃ viṣayam icchatā

Verse 29

अभिषेकार्द्रकेशेन राज्ञा रञ्जनकाम्यया जेतव्यानीन्द्रियाण्य् आदौ तज् जये हि ध्रुवो जयः

abhiṣekārdrakeśena rājñā rañjanakāmyayā jetavyānīndriyāṇy ādau taj jaye hi dhruvo jayaḥ

Verse 30

सम्यग्वर्तितुकामस्य विशेषेण महीपतेः नयानाम् उपदेशेन नास्ति लोकसमो गुरुः

samyagvartitukāmasya viśeṣeṇa mahīpateḥ nayānām upadeśena nāsti lokasamo guruḥ

Verse 31

व्यसनेषु जघन्यस्य धर्ममध्यस्य धीमतः बलज्येष्ठस्य नृपतेर् नास्ति सामन्तजं भयम्

vyasaneṣu jaghanyasya dharmamadhyasya dhīmataḥ balajyeṣṭhasya nṛpater nāsti sāmantajaṃ bhayam

Verse 32

सहजैर् बध्यते सर्वः प्रवृद्धैर् इन्द्रियारिभिः अमित्राणां प्रियकरैर् मोहैर् अधृतिर् ईश्वरः

sahajair badhyate sarvaḥ pravṛddhair indriyāribhiḥ amitrāṇāṃ priyakarair mohair adhṛtir īśvaraḥ

Verse 33

यत् त्वया स्त्रीकृते मोहात् सबलो रावणो हतः नैतद् औपयिकं मन्ये महत् ते कर्म कुत्सितम्

yat tvayā strīkṛte mohāt sabalo rāvaṇo hataḥ naitad aupayikaṃ manye mahat te karma kutsitam

Verse 34

वनवासप्रवृत्तेन यत् त्वया व्रतशालिना प्रहृतं राक्षसे नीचे नैष दृष्टः सतां विधिः

vanavāsapravṛttena yat tvayā vrataśālinā prahṛtaṃ rākṣase nīce naiṣa dṛṣṭaḥ satāṃ vidhiḥ

Verse 35

सताम् अक्रोधजो धर्मः शुभां नयति सद्गतिम् यत् त्वया निहतो मोहाद् दूषिताश् च वनौकसः

satām akrodhajo dharmaḥ śubhāṃ nayati sadgatim yat tvayā nihato mohād dūṣitāś ca vanaukasaḥ

Verse 36

स एव रावणो धन्यो यस् त्वया व्रतचारिणा स्त्रीनिमित्तं हतो युद्धे ग्राम्यान् धर्मान् अवेक्षता

sa eva rāvaṇo dhanyo yas tvayā vratacāriṇā strīnimittaṃ hato yuddhe grāmyān dharmān avekṣatā

Verse 37

यदि ते स हतः संख्ये दुर्बुद्धिर् अजितेन्द्रियः युध्यस्वाद्य मया सार्धं मृधे यद्य् असि वीर्यवान्

yadi te sa hataḥ saṃkhye durbuddhir ajitendriyaḥ yudhyasvādya mayā sārdhaṃ mṛdhe yady asi vīryavān

Verse 38

तस्य दूतस्य तच् छ्रुत्वा भाषितं तत्त्ववादिनः धैर्याद् असंभ्रान्तवपुः सस्मितं राघवो ऽब्रवीत्

tasya dūtasya tac chrutvā bhāṣitaṃ tattvavādinaḥ dhairyād asaṃbhrāntavapuḥ sasmitaṃ rāghavo 'bravīt

Verse 39

असद् एतत् त्वया दूत कथितं तस्य गौरवात् यन् मां क्षिपसि दोषेण वेदात्मानं च सुस्थिरम्

asad etat tvayā dūta kathitaṃ tasya gauravāt yan māṃ kṣipasi doṣeṇa vedātmānaṃ ca susthiram

Verse 40

यद्य् अहं सत्पथे मूढो यदि वा रावणो हतः यदि वा मे हृता भार्या तस्य का परिदेवना

yady ahaṃ satpathe mūḍho yadi vā rāvaṇo hataḥ yadi vā me hṛtā bhāryā tasya kā paridevanā

Verse 41

न वाङ्मात्रेण दुष्यन्ति साधवः सत्पथे स्थिताः जागर्ति च यथा दैवं सदा सत्स्व् इतरेषु च

na vāṅmātreṇa duṣyanti sādhavaḥ satpathe sthitāḥ jāgarti ca yathā daivaṃ sadā satsv itareṣu ca

Verse 42

कृतं दूतेन यत् कार्यं गच्छ त्वं दूत माचिरम् नात्मश्लाघिषु नीचेषु प्रहरन्तीह मद्विधाः

kṛtaṃ dūtena yat kāryaṃ gaccha tvaṃ dūta māciram nātmaślāghiṣu nīceṣu praharantīha madvidhāḥ

Verse 43

अयं ममानुजो भ्राता शत्रुघ्नः शत्रुतापनः तस्य दैत्यस्य दुर्बुद्धे मृधे प्रतिकरिष्यति

ayaṃ mamānujo bhrātā śatrughnaḥ śatrutāpanaḥ tasya daityasya durbuddhe mṛdhe pratikariṣyati

Verse 44

एवम् उक्तः स दूतस् तु ययौ सौमित्रिणा सह अनुज्ञातो नरेन्द्रेण राघवेण महात्मना

evam uktaḥ sa dūtas tu yayau saumitriṇā saha anujñāto narendreṇa rāghaveṇa mahātmanā

Verse 45

स शीघ्रयानः संप्राप्तस् तद् दानववनं महत् चक्रे निवेशं सौमित्रिर् वनान्ते युद्धलालसः

sa śīghrayānaḥ saṃprāptas tad dānavavanaṃ mahat cakre niveśaṃ saumitrir vanānte yuddhalālasaḥ

Verse 46

ततो दूतस्य वचनात् स दैत्यः क्रोधमूर्च्छितः जघने तद् वनं कृत्वा युद्धायाभिमुखः स्थितः

tato dūtasya vacanāt sa daityaḥ krodhamūrcchitaḥ jaghane tad vanaṃ kṛtvā yuddhāyābhimukhaḥ sthitaḥ

Verse 47

तद् युद्धम् अभवद् घोरं सौमित्रेर् दानवस्य च उभयोर् एव धृतयोः शूरयो रणमूर्धनि

tad yuddham abhavad ghoraṃ saumitrer dānavasya ca ubhayor eva dhṛtayoḥ śūrayo raṇamūrdhani

Verse 48

तौ शरैः साधुनिशितैर् अन्योन्यम् अभिजघ्नतुः न च तौ युद्धवैमुख्यं श्रमं वाप्य् उपजग्मतुः

tau śaraiḥ sādhuniśitair anyonyam abhijaghnatuḥ na ca tau yuddhavaimukhyaṃ śramaṃ vāpy upajagmatuḥ

Verse 49

अथ सौमित्रिणा बाणैः पीडितो दानवो युधि ततः स शूलरहितः पर्यहीयत दानवः

atha saumitriṇā bāṇaiḥ pīḍito dānavo yudhi tataḥ sa śūlarahitaḥ paryahīyata dānavaḥ

Verse 50

स गृहीत्वाङ्कुशं चैव देवैर् दत्तवरं रणे कर्षणं सर्वभूतानां लवणो विररास ह शिरोधरायां जग्राह सो ऽङ्कुशेन चकर्ष ह प्रवेशयितुम् आरब्धो लवणो राघवानुजम् स रुक्मत्सरुम् उद्यम्य शत्रुघ्नः शत्रुतापनः शिरश् चिच्छेद खड्गेन लवणस्य महामृधे

sa gṛhītvāṅkuśaṃ caiva devair dattavaraṃ raṇe karṣaṇaṃ sarvabhūtānāṃ lavaṇo virarāsa ha śirodharāyāṃ jagrāha so 'ṅkuśena cakarṣa ha praveśayitum ārabdho lavaṇo rāghavānujam sa rukmatsarum udyamya śatrughnaḥ śatrutāpanaḥ śiraś ciccheda khaḍgena lavaṇasya mahāmṛdhe

Verse 51

अङ्कुशं चैव चिच्छेद दैत्यस्य च शिरो महत् स हत्वा दानवं संख्ये सौमित्रिर् मित्रनन्दनः तद् वनं तस्य दैत्यस्य चिच्छेदास्त्रेण बुद्धिमान्

aṅkuśaṃ caiva ciccheda daityasya ca śiro mahat sa hatvā dānavaṃ saṃkhye saumitrir mitranandanaḥ tad vanaṃ tasya daityasya cicchedāstreṇa buddhimān

Verse 52

छित्त्वा वनं स सौमित्रिर् निवेशम् अभिरोचयत् भवाय तस्य देशस्य पुरीं परमधर्मवित्

chittvā vanaṃ sa saumitrir niveśam abhirocayat bhavāya tasya deśasya purīṃ paramadharmavit

Verse 53

तस्मिन् मधुवनस्थाने मथुरा नाम सा पुरी शत्रुघ्नेन पुरा सृष्टा हत्वा तं दानवं रणे

tasmin madhuvanasthāne mathurā nāma sā purī śatrughnena purā sṛṣṭā hatvā taṃ dānavaṃ raṇe

Verse 54

सा पुरी परमोदारा साट्टप्राकारतोरणा स्फीता राष्ट्रसमाकीर्णा समृद्धभवनाकुला

sā purī paramodārā sāṭṭaprākāratoraṇā sphītā rāṣṭrasamākīrṇā samṛddhabhavanākulā

Verse 55

उद्यानवनसंपन्ना सुसीमा सुप्रतिष्ठिता प्रांशुप्राकारसंपन्ना परिखार्गलमेखला

udyānavanasaṃpannā susīmā supratiṣṭhitā prāṃśuprākārasaṃpannā parikhārgalamekhalā

Verse 56

चयाट्टालककेयूरा प्रासादवरकुण्डला सुसंवृतद्वारमुखी चत्वरोद्गारहासिनी

cayāṭṭālakakeyūrā prāsādavarakuṇḍalā susaṃvṛtadvāramukhī catvarodgārahāsinī

Verse 57

अरोगवीरपुरुषा हस्त्यश्वरथसंकुला अर्धचन्द्रप्रतीकाशा यमुनातीरशोभिता

arogavīrapuruṣā hastyaśvarathasaṃkulā ardhacandrapratīkāśā yamunātīraśobhitā

Verse 58

पुण्यापणवती दुर्गा रत्नसंचयगर्विता क्षेत्राणि रसवन्त्य् अस्याः काले देवश् च वर्षति

puṇyāpaṇavatī durgā ratnasaṃcayagarvitā kṣetrāṇi rasavanty asyāḥ kāle devaś ca varṣati

Verse 59

अंशावतरणे वृत्ते सुराणां भावितात्मनाम् नारायणं समभ्येत्य नारदो वाक्यम् अब्रवीत् यमुनायास् तटे रम्ये मथुरा नाम विश्रुता नरनारीसमुदिता सा पुरी स्म प्रकाशते निविष्टो विषयश् चैव शूरसेनस् ततो ऽभवत्

aṃśāvataraṇe vṛtte surāṇāṃ bhāvitātmanām nārāyaṇaṃ samabhyetya nārado vākyam abravīt yamunāyās taṭe ramye mathurā nāma viśrutā naranārīsamuditā sā purī sma prakāśate niviṣṭo viṣayaś caiva śūrasenas tato 'bhavat

Verse 60

तस्यां पुर्यां महावीर्यो राजा भोजकुलोद्वहः उग्रसेन इति ख्यातो महासेनपराक्रमः

tasyāṃ puryāṃ mahāvīryo rājā bhojakulodvahaḥ ugrasena iti khyāto mahāsenaparākramaḥ

Verse 61

तस्य पुत्रत्वम् आपन्नो यो ऽसौविष्णो त्वया हतः कालनेमिर् महादैत्यः संग्रामे तारकामये

tasya putratvam āpanno yo 'sauviṣṇo tvayā hataḥ kālanemir mahādaityaḥ saṃgrāme tārakāmaye

Verse 62

कंसो नाम विशालाक्षो भोजवंशविवर्धनः राजा पृथिव्यां विख्यातः सिंहविस्पष्टविक्रमः

kaṃso nāma viśālākṣo bhojavaṃśavivardhanaḥ rājā pṛthivyāṃ vikhyātaḥ siṃhavispaṣṭavikramaḥ

Verse 63

राज्ञां भयंकरो घोरः शङ्कनीयो महीक्षिताम् भयदः सर्वभूतानां सत्पथाद् बाह्यतां गतः

rājñāṃ bhayaṃkaro ghoraḥ śaṅkanīyo mahīkṣitām bhayadaḥ sarvabhūtānāṃ satpathād bāhyatāṃ gataḥ

Verse 64

दारुणाभिनिवेशेन दारुणेनान्तरात्मना युक्तस् तेनैव दर्पेण प्रजानां लोमहर्षणः

dāruṇābhiniveśena dāruṇenāntarātmanā yuktas tenaiva darpeṇa prajānāṃ lomaharṣaṇaḥ

Verse 65

न राजधर्माभिरतो नात्मपक्षसुखावहः नात्मराज्यप्रियकरश् चण्डः कररुचिः सदा

na rājadharmābhirato nātmapakṣasukhāvahaḥ nātmarājyapriyakaraś caṇḍaḥ kararuciḥ sadā

Verse 66

स कंसस् तत्र संभूतस् त्वया युद्धे पराजितः स बध्वा पितरं राजा मथुराम् अभ्यरक्षत क्रव्यादो बाधते लोकान् आसुरेणान्तरात्मना

sa kaṃsas tatra saṃbhūtas tvayā yuddhe parājitaḥ sa badhvā pitaraṃ rājā mathurām abhyarakṣata kravyādo bādhate lokān āsureṇāntarātmanā

Verse 67

यो ऽप्य् असौ हयविक्रान्तो हयग्रीव इति स्मृतः केशी नाम हयो जातः स तस्यैव जघन्यजः

yo 'py asau hayavikrānto hayagrīva iti smṛtaḥ keśī nāma hayo jātaḥ sa tasyaiva jaghanyajaḥ

Verse 68

स दुष्टो हेषितपटुः केसरी निरवग्रहः वृन्दावने वसत्य् एको नृणां मांसानि भक्षयन्

sa duṣṭo heṣitapaṭuḥ kesarī niravagrahaḥ vṛndāvane vasaty eko nṛṇāṃ māṃsāni bhakṣayan

Verse 69

अरिष्टो बलिपुत्रस् तु ककुद्मी वृषरूपधृक् गवाम् अरित्वम् आपन्नः कामरूपी महासुरः

ariṣṭo baliputras tu kakudmī vṛṣarūpadhṛk gavām aritvam āpannaḥ kāmarūpī mahāsuraḥ

Verse 70

रिष्टो नाम दितेः पुत्रो वरिष्ठो दानवेषु यः स कुञ्जरत्वम् आपन्नो दैत्यः कंसस्य वाहनः

riṣṭo nāma diteḥ putro variṣṭho dānaveṣu yaḥ sa kuñjaratvam āpanno daityaḥ kaṃsasya vāhanaḥ

Verse 71

कुञ्जरत्वम् अगाद् दैत्यः कंसस्यैव स वाहनः लम्बो नामेति विख्यातो यो ऽसौदैत्येषु दर्पितः प्रलम्बो नाम भूत्वासौ वटं भाण्डीरम् आश्रितः

kuñjaratvam agād daityaḥ kaṃsasyaiva sa vāhanaḥ lambo nāmeti vikhyāto yo 'saudaityeṣu darpitaḥ pralambo nāma bhūtvāsau vaṭaṃ bhāṇḍīram āśritaḥ

Verse 72

शिखरो नाम बलवान् य आसीद् दानवर्षभः खर इत्य् उच्यते दैत्यो धेनुकः सो ऽसुरोत्तमः घोरं तालवनं दैत्यश् चरत्य् उत्सारयन् प्रजाः

śikharo nāma balavān ya āsīd dānavarṣabhaḥ khara ity ucyate daityo dhenukaḥ so 'surottamaḥ ghoraṃ tālavanaṃ daityaś caraty utsārayan prajāḥ

Verse 73

वराहश् च किशोरश् च ताव् उभौ दानवोत्तमौ मल्लौ रङ्गगतौ तौ तु जातौ चाणूरमुष्टिकौ

varāhaś ca kiśoraś ca tāv ubhau dānavottamau mallau raṅgagatau tau tu jātau cāṇūramuṣṭikau

Verse 74

यौ तौ मयश् च तारश् च दानवौ दानवान्तक प्राग्ज्योतिषे तौ भौमस्य नरकस्य पुरे रतौ

yau tau mayaś ca tāraś ca dānavau dānavāntaka prāgjyotiṣe tau bhaumasya narakasya pure ratau

Verse 75

एते दैत्या विनिहतास् त्वया विष्णो निराकृताः मानुषं वपुर् आस्थाय बाधन्ते भुवि मानवान्

ete daityā vinihatās tvayā viṣṇo nirākṛtāḥ mānuṣaṃ vapur āsthāya bādhante bhuvi mānavān

Verse 76

त्वत्कथाद्वेषिणः सर्वे त्वन्मयान् घ्नन्ति मानवान् तव प्रसादात् तेषां वै दानवानां क्षयो भवेत्

tvatkathādveṣiṇaḥ sarve tvanmayān ghnanti mānavān tava prasādāt teṣāṃ vai dānavānāṃ kṣayo bhavet

Verse 77

तव ते दिवि बिभ्यन्ति त्वत्तो बिभ्यन्ति सागरे पृथिव्यां बिभ्यति त्वत्तो नान्यस्य तु कथंचन

tava te divi bibhyanti tvatto bibhyanti sāgare pṛthivyāṃ bibhyati tvatto nānyasya tu kathaṃcana

Verse 78

दुर्वृत्तस्य हतस्यापि त्वया नान्येन श्रीधर दिवश् च्युतस्य दैत्यस्य गतिर् भवति मेदिनी

durvṛttasya hatasyāpi tvayā nānyena śrīdhara divaś cyutasya daityasya gatir bhavati medinī

Verse 79

व्युत्थितस्य तु मेदिन्यां हतस्य नृशरीरिणः दुर्लभं स्वर्गगमनं त्वयि जाग्रति केशव

vyutthitasya tu medinyāṃ hatasya nṛśarīriṇaḥ durlabhaṃ svargagamanaṃ tvayi jāgrati keśava

Verse 80

तद् आगच्छ स्वयं विष्णो गच्छाव पृथिवीतलम् दानवानां विनाशाय विसृजात्मानम् आत्मना

tad āgaccha svayaṃ viṣṇo gacchāva pṛthivītalam dānavānāṃ vināśāya visṛjātmānam ātmanā

Verse 81

मूर्तयो हि तवाव्यक्ता दृश्यादृश्याः सुरोत्तमैः तासु सृष्टास् त्वया देवाः संभविष्यन्ति भूतले

mūrtayo hi tavāvyaktā dṛśyādṛśyāḥ surottamaiḥ tāsu sṛṣṭās tvayā devāḥ saṃbhaviṣyanti bhūtale

Verse 82

तवावतरणे विष्णो कंसः स विनशिष्यति सेत्स्यते च स कार्यार्थो यस्यार्थे भूमिर् आगता

tavāvataraṇe viṣṇo kaṃsaḥ sa vinaśiṣyati setsyate ca sa kāryārtho yasyārthe bhūmir āgatā

Verse 83

त्वं भारते कार्यगुरुस् त्वं चक्षुस् त्वं परायणः तद् आगच्छ हृषीकेश क्षितौ ताञ् जहि दानवान्

tvaṃ bhārate kāryagurus tvaṃ cakṣus tvaṃ parāyaṇaḥ tad āgaccha hṛṣīkeśa kṣitau tāñ jahi dānavān

'You are the work's guide in Bhārata, you are the eye, you are the refuge. Therefore come, Hṛṣīkeśa, to the earth; slay those demons.'