Harivaṃśa · Adhyāya 29

Verse 1

यत् तत् सत्राजिते कृष्णो मणिरत्नं स्यमन्तकम् अदात् तद् धारयद् बभ्रुर् भोजेन शतधन्वना

yat tat satrājite kṛṣṇo maṇiratnaṃ syamantakam adāt tad dhārayad babhrur bhojena śatadhanvanā

The Syamantaka gem-jewel which Kṛṣṇa gave to Satrājit — that was held by Babhru and by Śatadhanvan the Bhoja.

Verse 2

सदा हि प्रार्थयाम् आस सत्यभामाम् अनिन्दिताम् अक्रूरो ऽन्तरम् अन्विच्छन् मणिं चैव स्यमन्तकम्

sadā hi prārthayām āsa satyabhāmām aninditām akrūro 'ntaram anvicchan maṇiṃ caiva syamantakam

Verse 3

सत्राजितं ततो हत्वा शतधन्वा महाबलः रात्रौ तं मणिम् आदाय ततो ऽक्रूराय दत्तवान्

satrājitaṃ tato hatvā śatadhanvā mahābalaḥ rātrau taṃ maṇim ādāya tato 'krūrāya dattavān

Verse 4

अक्रूरस् तु तदा रत्नम् आदाय भरतर्षभ समयं कारयां चक्रे नावेद्यो ऽहं त्वयाच्युते

akrūras tu tadā ratnam ādāya bharatarṣabha samayaṃ kārayāṃ cakre nāvedyo 'haṃ tvayācyute

Verse 5

वयम् अभ्युपपत्स्यामः कृष्णेन त्वां प्रधर्षितम् ममाद्य द्वारका सर्वा वशे तिष्ठत्य् असंशयम्

vayam abhyupapatsyāmaḥ kṛṣṇena tvāṃ pradharṣitam mamādya dvārakā sarvā vaśe tiṣṭhaty asaṃśayam

Verse 6

हते पितरे दुःखार्ता सत्यभामा यशस्विनी प्रययौ रथम् आरुह्य नगरं वारणावतम्

hate pitare duḥkhārtā satyabhāmā yaśasvinī prayayau ratham āruhya nagaraṃ vāraṇāvatam

Verse 7

सत्यभामा तु तद् वृत्तं भोजस्य शतधन्वनः भर्तुर् निवेद्य दुःखार्ता पार्श्वस्थाश्रूण्य् अवर्तयत्

satyabhāmā tu tad vṛttaṃ bhojasya śatadhanvanaḥ bhartur nivedya duḥkhārtā pārśvasthāśrūṇy avartayat

Verse 8

पाण्डवाणां तु दग्धानां हरिः कृत्वोदकं तदा कुल्यार्थे च स भ्रातॄणां न्ययोजयत सात्यकिम्

pāṇḍavāṇāṃ tu dagdhānāṃ hariḥ kṛtvodakaṃ tadā kulyārthe ca sa bhrātṝṇāṃ nyayojayata sātyakim

Verse 9

ततस् त्वरितम् आगम्य द्वारकां मधुसूदनः पूर्वजं हलिनं श्रीमान् इदं वचनम् अब्रवीत्

tatas tvaritam āgamya dvārakāṃ madhusūdanaḥ pūrvajaṃ halinaṃ śrīmān idaṃ vacanam abravīt

Verse 10

हतः प्रसेनः सिंहेन सत्राजिच् छतधन्वना स्यमन्तकः स मद्गामी तस्य प्रभुर् अहं विभो

hataḥ prasenaḥ siṃhena satrājic chatadhanvanā syamantakaḥ sa madgāmī tasya prabhur ahaṃ vibho

Verse 11

तदारोह रथं शीघ्रं भोजं हत्वा महाबलम् स्यमन्तको महाबाहो सह नौ स भविष्यति

tadāroha rathaṃ śīghraṃ bhojaṃ hatvā mahābalam syamantako mahābāho saha nau sa bhaviṣyati

Verse 12

ततो रथं समारुह्य रामकृष्णौ महाबलौ शतधन्वविनाशाय नगराद् वारणावताद् शतधन्वा ततो भीतो विज्ञायाच्युतम् आगतम् ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं भोजकृष्णयोः शतधन्वा ततो ऽक्रूरम् अवैक्षत् सर्वतोदिशम्

tato rathaṃ samāruhya rāmakṛṣṇau mahābalau śatadhanvavināśāya nagarād vāraṇāvatād śatadhanvā tato bhīto vijñāyācyutam āgatam tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ bhojakṛṣṇayoḥ śatadhanvā tato 'krūram avaikṣat sarvatodiśam

Verse 13

अनाप्तौ च वधार्हौ च कृत्वा भोजजनार्दनौ शक्तो ऽपि शाठ्याद् धार्दिक्यं नाक्रूरो ऽभ्युपपद्यत

anāptau ca vadhārhau ca kṛtvā bhojajanārdanau śakto 'pi śāṭhyād dhārdikyaṃ nākrūro 'bhyupapadyata

Verse 14

अपयाने ततो बुद्धिं भोजश् चक्रे भयार्दितः योजनानां शतं साग्रं हयया प्रत्यपद्यत

apayāne tato buddhiṃ bhojaś cakre bhayārditaḥ yojanānāṃ śataṃ sāgraṃ hayayā pratyapadyata

Verse 15

विख्याता हृदया नाम शतयोजनगामिनी भोजस्य वडवा राजन् यया कृष्णम् अयोधयत्

vikhyātā hṛdayā nāma śatayojanagāminī bhojasya vaḍavā rājan yayā kṛṣṇam ayodhayat

Verse 16

ततः क्रुद्धौ भोजकृष्णौ त्वरितौ तु महाबलौ वञ्चयित्वा ततः कृष्णं शतधन्वातिबुद्धिमान् पूर्वां दिशं जगामाशु हयया वातवेगया अथ द्रुतम् अगात् कृष्णो रथेन रथिनां वरः बलेन सहितो राजन् प्रययौ तस्य मार्गणे क्षीणां जवेन हृदयाम् अध्वनः शतयोजने दृष्ट्वा रथस्य स्वां वृद्धिं शतधन्वानम् आर्दयत्

tataḥ kruddhau bhojakṛṣṇau tvaritau tu mahābalau vañcayitvā tataḥ kṛṣṇaṃ śatadhanvātibuddhimān pūrvāṃ diśaṃ jagāmāśu hayayā vātavegayā atha drutam agāt kṛṣṇo rathena rathināṃ varaḥ balena sahito rājan prayayau tasya mārgaṇe kṣīṇāṃ javena hṛdayām adhvanaḥ śatayojane dṛṣṭvā rathasya svāṃ vṛddhiṃ śatadhanvānam ārdayat

Verse 17

ततस् तस्या हयायास् तु श्रमात् खेदाच् च भारत खम् उत्पेतुर् अथ प्राणाः कृष्णो रामम् अथाब्रवीत्

tatas tasyā hayāyās tu śramāt khedāc ca bhārata kham utpetur atha prāṇāḥ kṛṣṇo rāmam athābravīt

Verse 18

तिष्ठस्वेह महाबाहो दृष्टदोषा हया मया पद्भ्यां गत्वा हरिष्यामि मणिरत्नं स्यमन्तकम्

tiṣṭhasveha mahābāho dṛṣṭadoṣā hayā mayā padbhyāṃ gatvā hariṣyāmi maṇiratnaṃ syamantakam

Verse 19

पद्भ्याम् एव ततो गत्वा शतधन्वानम् अच्युतः मिथिलाम् अभितो राजञ् जघान परमास्त्रवित्

padbhyām eva tato gatvā śatadhanvānam acyutaḥ mithilām abhito rājañ jaghāna paramāstravit

Verse 20

स्यमन्तकं च नापश्यद् धत्वा भोजं महाबलम् निवृत्तं चाब्रवीत् कृष्णं रत्नं देहीति लाङ्गली

syamantakaṃ ca nāpaśyad dhatvā bhojaṃ mahābalam nivṛttaṃ cābravīt kṛṣṇaṃ ratnaṃ dehīti lāṅgalī

Verse 21

नास्तीति कृष्णश् चोवाच ततो रामो रुषान्वितः धिक्शब्दपूर्वम् असकृत् प्रत्युवाच जनार्दनम्

nāstīti kṛṣṇaś covāca tato rāmo ruṣānvitaḥ dhikśabdapūrvam asakṛt pratyuvāca janārdanam

Verse 22

भ्रातृत्वान् मर्षयाम्य् एष स्वस्ति ते ऽस्तु व्रजाम्य् अहम् कृत्यं न मे द्वारकया न त्वया न च वृष्णिभिः

bhrātṛtvān marṣayāmy eṣa svasti te 'stu vrajāmy aham kṛtyaṃ na me dvārakayā na tvayā na ca vṛṣṇibhiḥ

Verse 23

प्रविवेश ततो रामो मिथिलाम् अरिमर्दनः सर्वकामैर् उपचितैर् मैथिलेनाभिपूजितः

praviveśa tato rāmo mithilām arimardanaḥ sarvakāmair upacitair maithilenābhipūjitaḥ

Verse 24

एतस्मिन्न् एव काले तु बभ्रुर् मतिमतां वरः नानारूपान् क्रतून् सर्वान् आजहार निरर्गलान्

etasminn eva kāle tu babhrur matimatāṃ varaḥ nānārūpān kratūn sarvān ājahāra nirargalān

Verse 25

दीक्षामयं स कवचं रक्षार्थं प्रविवेश ह स्यमन्तककृते प्राज्ञो गांदीपुत्रो महायशाः

dīkṣāmayaṃ sa kavacaṃ rakṣārthaṃ praviveśa ha syamantakakṛte prājño gāṃdīputro mahāyaśāḥ

Verse 26

अर्थान् रत्नानि चाग्र्याणि द्रव्याणि विविधानि च षष्टिं वर्षाणि धर्मात्मा यज्ञेषु विनियोजयत्

arthān ratnāni cāgryāṇi dravyāṇi vividhāni ca ṣaṣṭiṃ varṣāṇi dharmātmā yajñeṣu viniyojayat

Verse 27

अक्रूरयज्ञा इति ते ख्यातास् तस्य महात्मनः बह्वन्नदक्षिणाः सर्वे सर्वकामप्रदायिनः

akrūrayajñā iti te khyātās tasya mahātmanaḥ bahvannadakṣiṇāḥ sarve sarvakāmapradāyinaḥ

Verse 28

अथ दुर्योधनो राजा गत्वा स मिथिलां प्रभुः गदाशिक्षां ततो दिव्यां बलभद्राद् अवाप्तवान्

atha duryodhano rājā gatvā sa mithilāṃ prabhuḥ gadāśikṣāṃ tato divyāṃ balabhadrād avāptavān

Verse 29

प्रसाद्य तु ततो रामो वृष्ण्यन्धकमहारथैः आनीतो द्वारकाम् एव कृष्णेन च महात्मना

prasādya tu tato rāmo vṛṣṇyandhakamahārathaiḥ ānīto dvārakām eva kṛṣṇena ca mahātmanā

Verse 30

अक्रूरस् त्व् अन्धकैः सार्धम् अपायाद् भरतर्षभ हत्वा सत्राजितं युद्धे सहबन्धुं महाबली

akrūras tv andhakaiḥ sārdham apāyād bharatarṣabha hatvā satrājitaṃ yuddhe sahabandhuṃ mahābalī

Verse 31

श्वफल्कतनयायां तु तारायां नरसत्तमौ भङ्गकारस्य तनयौ विश्रुतौ च महाबलौ जज्ञाते ऽन्धकमुख्यस्य शत्रुघ्नो बन्धुमांश् च तौ वरात् तु भङ्गकारस्य स कृष्णप्रतिमो ऽभवत् ज्ञातिभेदभयात् कृष्णस् तम् उपेक्षितवान् अथ अपयाते तदाक्रूरे नावर्षत् पाकशासनः

śvaphalkatanayāyāṃ tu tārāyāṃ narasattamau bhaṅgakārasya tanayau viśrutau ca mahābalau jajñāte 'ndhakamukhyasya śatrughno bandhumāṃś ca tau varāt tu bhaṅgakārasya sa kṛṣṇapratimo 'bhavat jñātibhedabhayāt kṛṣṇas tam upekṣitavān atha apayāte tadākrūre nāvarṣat pākaśāsanaḥ

Verse 32

अनावृष्ट्या तदा राष्ट्रम् अभवद् बहुधा कृशम् ततः प्रसादयाम् आसुर् अक्रूरं कुकुरान्धकाः

anāvṛṣṭyā tadā rāṣṭram abhavad bahudhā kṛśam tataḥ prasādayām āsur akrūraṃ kukurāndhakāḥ

Verse 33

पुनर् द्वारवतीं प्राप्ते तस्मिन् दानपतौ ततः प्रववर्ष सहस्राक्षः कच्छे जलनिधेस् तदा

punar dvāravatīṃ prāpte tasmin dānapatau tataḥ pravavarṣa sahasrākṣaḥ kacche jalanidhes tadā

Verse 34

कन्यां च वासुदेवाय स्वसारं शीलसंमताम् अक्रूरः प्रददौ धीमान् प्रीत्यर्थं कुरुनन्दन

kanyāṃ ca vāsudevāya svasāraṃ śīlasaṃmatām akrūraḥ pradadau dhīmān prītyarthaṃ kurunandana

Verse 35

अथ विज्ञाय योगेन कृष्णो बभ्रुगतं मणिम् सभामध्यगतं प्राह तम् अक्रूरं जनार्दनः

atha vijñāya yogena kṛṣṇo babhrugataṃ maṇim sabhāmadhyagataṃ prāha tam akrūraṃ janārdanaḥ

Verse 36

यत् तद् रत्नं मणिवरं तव हस्तगतं विभो तत् प्रयच्छस्व मानार्ह मयि मानार्यकं कृथाः

yat tad ratnaṃ maṇivaraṃ tava hastagataṃ vibho tat prayacchasva mānārha mayi mānāryakaṃ kṛthāḥ

Verse 37

षष्टिवर्षगते काले यद् रोषो ऽभूत् तदा मम स संरूढो ऽसकृत्प्राप्तस् ततः कालात्ययो महान्

ṣaṣṭivarṣagate kāle yad roṣo 'bhūt tadā mama sa saṃrūḍho 'sakṛtprāptas tataḥ kālātyayo mahān

Verse 38

ततः कृष्णस्य वचनात् सर्वसात्वतसंसदि प्रददौ तं मणिं बभ्रुर् अक्लेशेन महामतिः

tataḥ kṛṣṇasya vacanāt sarvasātvatasaṃsadi pradadau taṃ maṇiṃ babhrur akleśena mahāmatiḥ

Verse 39

ततस् तम् आर्यवत्प्राप्तं बभ्रोर् हस्ताद् अरिंदमः ददौ हृष्टमनाः कृष्णस् तं मणिं बभ्रवे पुनः

tatas tam āryavatprāptaṃ babhror hastād ariṃdamaḥ dadau hṛṣṭamanāḥ kṛṣṇas taṃ maṇiṃ babhrave punaḥ

Verse 40

स कृष्णहस्तात् संप्राप्य मणिरत्नं स्यमन्तकम् आबध्य गांदिनीपुत्रो विरराजांशुमान् इव

sa kṛṣṇahastāt saṃprāpya maṇiratnaṃ syamantakam ābadhya gāṃdinīputro virarājāṃśumān iva

Having obtained the gem-jewel Syamantaka from Kṛṣṇa's hand, binding it on, the son of Gāndinī shone like the sun.