Harivaṃśa · Adhyāya 28

Verse 1

भजमानस्य पुत्रो ऽथ रथमुख्यो विदूरथः राजाधिदेवः शूरस् तु विदूरथसुतो ऽभवत्

bhajamānasya putro 'tha rathamukhyo vidūrathaḥ rājādhidevaḥ śūras tu vidūrathasuto 'bhavat

Of Bhajamāna the son was Vidūratha, chief of chariot-warriors. Rājādhideva was the son of Vidūratha — Śūra.

Verse 2

राजाधिदेवस्य सुता जज्ञिरे वीर्यवत्तराः दत्तातिदत्तौ बलिनौ शोणाश्वः श्वेतवाहनः

rājādhidevasya sutā jajñire vīryavattarāḥ dattātidattau balinau śoṇāśvaḥ śvetavāhanaḥ

Verse 3

शमी च दण्डशर्मा च दत्तशत्रुश् च शत्रुजित् श्रवणा च श्रविष्ठा च स्वसारौ संबभूवतुः

śamī ca daṇḍaśarmā ca dattaśatruś ca śatrujit śravaṇā ca śraviṣṭhā ca svasārau saṃbabhūvatuḥ

Verse 4

शमीपुत्रः प्रतिक्षत्रः प्रतिक्षत्रस्य चात्मजः स्वयंभोजः स्वयंभोजाद् धृदिकः संबभूव ह

śamīputraḥ pratikṣatraḥ pratikṣatrasya cātmajaḥ svayaṃbhojaḥ svayaṃbhojād dhṛdikaḥ saṃbabhūva ha

Verse 5

तस्य पुत्रा बभूवुर् हि सर्वे भीमपराक्रमाः कृतवर्माग्रजस् तेषां शतधन्वा तु मध्यमः

tasya putrā babhūvur hi sarve bhīmaparākramāḥ kṛtavarmāgrajas teṣāṃ śatadhanvā tu madhyamaḥ

Verse 6

देवान्तश् च नरान्तश् च भिषग् वैतरणश् च यः सुदान्तश् चाधिदान्तश् च कीनाशो दामदम्भकौ

devāntaś ca narāntaś ca bhiṣag vaitaraṇaś ca yaḥ sudāntaś cādhidāntaś ca kīnāśo dāmadambhakau

Verse 7

देवान्तस्याभवत् पुत्रो विद्वान् कम्बलबर्हिषः क्रोष्टोः पुत्रो ऽनमित्रस् तु तस्माद् वै देवमीढुषः असमौजास् तथा वीरो नासमौजाश् च ताव् उभौ

devāntasyābhavat putro vidvān kambalabarhiṣaḥ kroṣṭoḥ putro 'namitras tu tasmād vai devamīḍhuṣaḥ asamaujās tathā vīro nāsamaujāś ca tāv ubhau

Verse 8

अजातपुत्राय सुतान् प्रददाव् असमौजसे सुदंष्ट्रं च सुचारुं च कृष्णम् इत्य् अन्धकाः स्मृताः

ajātaputrāya sutān pradadāv asamaujase sudaṃṣṭraṃ ca sucāruṃ ca kṛṣṇam ity andhakāḥ smṛtāḥ

Verse 9

एते चान्ये च बहवो अन्धकाः कथितास् तव अन्धकानाम् इमं वंशं धारयेद् यस् तु नित्यशः आत्मनो विपुलं वंशं लभते नात्र संशयः गान्धारी चैव माद्री च क्रोष्टोर् भार्ये बभूवतुः गान्धारी जनयाम् आस सुमित्रं मित्रनन्दनम्

ete cānye ca bahavo andhakāḥ kathitās tava andhakānām imaṃ vaṃśaṃ dhārayed yas tu nityaśaḥ ātmano vipulaṃ vaṃśaṃ labhate nātra saṃśayaḥ gāndhārī caiva mādrī ca kroṣṭor bhārye babhūvatuḥ gāndhārī janayām āsa sumitraṃ mitranandanam

Verse 10

माद्री युधाजितं पुत्रं ततो वै देवमीढुषम् अनमित्रम् अमित्राणां जेतारं च महाबलम्

mādrī yudhājitaṃ putraṃ tato vai devamīḍhuṣam anamitram amitrāṇāṃ jetāraṃ ca mahābalam

Verse 11

अनमित्रसुतो निघ्नो निघ्नस्य द्वौ बभूवतुः प्रसेनश् चाथ सत्राजिच् छत्रुसेनाजिताव् उभौ

anamitrasuto nighno nighnasya dvau babhūvatuḥ prasenaś cātha satrājic chatrusenājitāv ubhau

Verse 12

प्रसेनो द्वारवत्यां तु निविशन्त्यां महामणिम् दिव्यं स्यमन्तकं नाम समुद्राद् उपलब्धवान्

praseno dvāravatyāṃ tu niviśantyāṃ mahāmaṇim divyaṃ syamantakaṃ nāma samudrād upalabdhavān

Verse 13

तस्य सत्राजितः सूर्यः सखा प्राणसमो ऽभवत् स कदाचिन् निशापाये रथेन रथिनां वरः अब्धिकूलम् उपस्प्रष्टुम् उपस्थातुं ययौ रविम् तस्योपतिष्ठतः सूर्यं विवस्वान् अग्रतः स्थितः अस्पष्टमूर्तिर् भगवांस् तेजोमण्डलवान् प्रभुः अथ राजा विवस्वन्तम् उवाच स्थितम् अग्रतः यथैव व्योम्नि पश्यामि सदा त्वां ज्योतिषां पते तेजोमण्डलिनं देवं तथैव पुरतः स्थितम् को विशेषो ऽस्ति मे त्वत्तः सख्येनोपागतस्य वै एतच् छ्रुत्वा तु भगवान् मणिरत्नं स्यमन्तकम् स्वकण्ठाद् अवमुच्यैव एकान्ते न्यस्तवान् भुवि ततो विग्रहवन्तं तं ददर्श नृपतिस् तदा प्रीतिमान् अथ तं दृष्ट्वा मुहूर्तं कृतवान् कथाम् तम् अभिप्रस्थितं भूयो विवस्वन्तं स सत्रजित् लोकान् उद्भासयस्य् एतान् येन त्वं सततं प्रभो तद् एतन् मणिरत्नं मे भगवन् दातुम् अर्हसि ततः स्यमन्तकमणिं दत्तवांस् तस्य भास्करः स तम् आबध्य नगरीं प्रविवेश महीपतिः तं जनाः पर्यधावन्त सूर्यो ऽयं गच्छतीति ह पुरीं विस्मापयित्वा स राजा त्व् अन्तःपुरं ययौ तत् प्रसेनजिते दिव्यं मणिरत्नं स्यमन्तकम् ददौ भ्रात्रे नरपतिः प्रेम्णा सत्राजिद् उत्तमम् सत्राजित् स्वगृहं श्रीमत् कृतकौतुकमङ्गलम् प्रविश्य देवसदने मणिं विप्रैर् न्यवेदयत् दिने दिने स्वर्णभारान् अष्टौ स स्रवति प्रभो अवतार्य गलात् तूर्णम् एकान्ते संन्यवेशयत् ततः सत्राजितः सूर्यं ज्वलन्तं वपुषा तदा प्रणिपत्य महात्मानं कृताञ्जलिर् अवस्थितः स्तुत्वा च विविधैः स्तोत्रैः प्रीणयाम् आस भास्करम् ततः प्रसन्नो भगवान् वृणीष्व वरम् ईप्सितम् इत्य् उवाच स राजानं स च वव्रे मणिं तदा स चापि तं मणिं दत्त्वा तत्रैवान्तरधीयत सत्राजिच् च महाराज मणिरत्नं स्यमन्तकम् स मणिः स्यन्दते रुक्मं वृष्ण्यन्धकनिवेशने कालवर्षी च पर्जन्यो न च व्याधिभयं भवेत्

tasya satrājitaḥ sūryaḥ sakhā prāṇasamo 'bhavat sa kadācin niśāpāye rathena rathināṃ varaḥ abdhikūlam upaspraṣṭum upasthātuṃ yayau ravim tasyopatiṣṭhataḥ sūryaṃ vivasvān agrataḥ sthitaḥ aspaṣṭamūrtir bhagavāṃs tejomaṇḍalavān prabhuḥ atha rājā vivasvantam uvāca sthitam agrataḥ yathaiva vyomni paśyāmi sadā tvāṃ jyotiṣāṃ pate tejomaṇḍalinaṃ devaṃ tathaiva purataḥ sthitam ko viśeṣo 'sti me tvattaḥ sakhyenopāgatasya vai etac chrutvā tu bhagavān maṇiratnaṃ syamantakam svakaṇṭhād avamucyaiva ekānte nyastavān bhuvi tato vigrahavantaṃ taṃ dadarśa nṛpatis tadā prītimān atha taṃ dṛṣṭvā muhūrtaṃ kṛtavān kathām tam abhiprasthitaṃ bhūyo vivasvantaṃ sa satrajit lokān udbhāsayasy etān yena tvaṃ satataṃ prabho tad etan maṇiratnaṃ me bhagavan dātum arhasi tataḥ syamantakamaṇiṃ dattavāṃs tasya bhāskaraḥ sa tam ābadhya nagarīṃ praviveśa mahīpatiḥ taṃ janāḥ paryadhāvanta sūryo 'yaṃ gacchatīti ha purīṃ vismāpayitvā sa rājā tv antaḥpuraṃ yayau tat prasenajite divyaṃ maṇiratnaṃ syamantakam dadau bhrātre narapatiḥ premṇā satrājid uttamam satrājit svagṛhaṃ śrīmat kṛtakautukamaṅgalam praviśya devasadane maṇiṃ viprair nyavedayat dine dine svarṇabhārān aṣṭau sa sravati prabho avatārya galāt tūrṇam ekānte saṃnyaveśayat tataḥ satrājitaḥ sūryaṃ jvalantaṃ vapuṣā tadā praṇipatya mahātmānaṃ kṛtāñjalir avasthitaḥ stutvā ca vividhaiḥ stotraiḥ prīṇayām āsa bhāskaram tataḥ prasanno bhagavān vṛṇīṣva varam īpsitam ity uvāca sa rājānaṃ sa ca vavre maṇiṃ tadā sa cāpi taṃ maṇiṃ dattvā tatraivāntaradhīyata satrājic ca mahārāja maṇiratnaṃ syamantakam sa maṇiḥ syandate rukmaṃ vṛṣṇyandhakaniveśane kālavarṣī ca parjanyo na ca vyādhibhayaṃ bhavet

Verse 14

लिप्सां चक्रे प्रसेनात् तु मणिरत्नं स्यमन्तकम् गोविन्दो न च तं लेभे शक्तो ऽपि न जहार सः

lipsāṃ cakre prasenāt tu maṇiratnaṃ syamantakam govindo na ca taṃ lebhe śakto 'pi na jahāra saḥ

Verse 15

कदाचिन् मृगयां यातः प्रसेनस् तेन भूषितः स्यमन्तककृते सिंहाद् वधं प्राप वनेचरात्

kadācin mṛgayāṃ yātaḥ prasenas tena bhūṣitaḥ syamantakakṛte siṃhād vadhaṃ prāpa vanecarāt

Verse 16

अथ सिंहं प्रधावन्तम् ऋक्षराजो महाबलः निहत्य मणिरत्नं तम् आदाय बिलम् आविशत्

atha siṃhaṃ pradhāvantam ṛkṣarājo mahābalaḥ nihatya maṇiratnaṃ tam ādāya bilam āviśat

Verse 17

ततो वृष्ण्यन्धकाः कृष्णं प्रसेनवधकारणात् प्रार्थनां तां मणेर् बुद्ध्वा सर्व एव शशङ्किरे

tato vṛṣṇyandhakāḥ kṛṣṇaṃ prasenavadhakāraṇāt prārthanāṃ tāṃ maṇer buddhvā sarva eva śaśaṅkire

Verse 18

स शङ्क्यमानो धर्मात्मा नकारी तस्य कर्मणः आहरिष्ये मणिम् इति प्रतिज्ञाय वनं ययौ

sa śaṅkyamāno dharmātmā nakārī tasya karmaṇaḥ āhariṣye maṇim iti pratijñāya vanaṃ yayau

Verse 19

देवद्विजातिभक्तो ऽयं श्रियः सर्वेचरो ऽपि च यत्र प्रसेनो भृगयाम् आचरत् तत्र चाप्य् अथ प्रसेनस्य पदं गृह्य पुरुषैर् आप्तकारिभिः ऋक्षवन्तं गिरिवरं विन्ध्यं च गिरिम् उत्तमम्

devadvijātibhakto 'yaṃ śriyaḥ sarvecaro 'pi ca yatra praseno bhṛgayām ācarat tatra cāpy atha prasenasya padaṃ gṛhya puruṣair āptakāribhiḥ ṛkṣavantaṃ girivaraṃ vindhyaṃ ca girim uttamam

Verse 20

अन्वेषयन् परिश्रान्तः स ददर्श महामनाः साश्वं हतं प्रसेनं तु नाविन्दच् चैव तं मणिम्

anveṣayan pariśrāntaḥ sa dadarśa mahāmanāḥ sāśvaṃ hataṃ prasenaṃ tu nāvindac caiva taṃ maṇim

Verse 21

अथ सिंहः प्रसेनस्य शरीरस्याविदूरतः ऋक्षेन निहतो दृष्टः पादैर् ऋक्षस्य सूचितः

atha siṃhaḥ prasenasya śarīrasyāvidūrataḥ ṛkṣena nihato dṛṣṭaḥ pādair ṛkṣasya sūcitaḥ

Verse 22

पादैस् तैर् अन्वियायाथ गुहाम् ऋक्षस्य माधवः महत्य् ऋक्षबिले वाणीं शुश्राव प्रमदेरिताम्

pādais tair anviyāyātha guhām ṛkṣasya mādhavaḥ mahaty ṛkṣabile vāṇīṃ śuśrāva pramaderitām

Verse 23

धात्र्या कुमारम् आदाय सुतं जाम्बवतो नृप क्रीडापयन्त्या मणिना मा रोदीर् इत्य् अथेरिताम्

dhātryā kumāram ādāya sutaṃ jāmbavato nṛpa krīḍāpayantyā maṇinā mā rodīr ity atheritām

Verse 24

सिंहः प्रसेनम् अवधीत् सिंहो जाम्बवता हतः सुकुमारक मा रोदीस् तव ह्य् एष स्यमन्तकः

siṃhaḥ prasenam avadhīt siṃho jāmbavatā hataḥ sukumāraka mā rodīs tava hy eṣa syamantakaḥ

Verse 25

व्यक्तीकृतश् च शब्दः स तूर्णं चापि ययौ बिलम् प्रविश्य चापि भगवांस् तम् ऋक्षबिलम् अञ्जसा स्थापयित्वा बिलद्वारि यदूंल् लाङ्गलिना सह शार्ङ्गधन्वा बिलस्थं तु जाम्बवन्तं ददर्श ह

vyaktīkṛtaś ca śabdaḥ sa tūrṇaṃ cāpi yayau bilam praviśya cāpi bhagavāṃs tam ṛkṣabilam añjasā sthāpayitvā biladvāri yadūṃl lāṅgalinā saha śārṅgadhanvā bilasthaṃ tu jāmbavantaṃ dadarśa ha

Verse 26

युयुधे वासुदेवस् तु बिले जाम्बवता सह बाहुभ्याम् एव गोविन्दो दिवसान् एकविंसतिम्

yuyudhe vāsudevas tu bile jāmbavatā saha bāhubhyām eva govindo divasān ekaviṃsatim

Verse 27

स वै भगवतानेन युयुधे स्वामिनात्मनः पुरुषं प्राकृतो मत्वा कुपितो नानुभाववित् द्वंद्वयुद्धं सुतुमुलम् उभयोर् विजिगीषतोः आयुधाश्मद्रुमैर् दोर्भिः क्रव्यार्थे श्येनयोर् इव प्रविष्टे तु बिलं कृष्णे वसुदेवपुरःसराः अदृष्ट्वा निर्गमं शौरेः प्रविष्टस्य बिलं जनाः प्रतीक्ष्य द्वादशाहानि दुःखिताः स्वपुरं ययुः पुनर् द्वारवतीम् एत्य हतं कृष्णं न्यवेदयन्

sa vai bhagavatānena yuyudhe svāminātmanaḥ puruṣaṃ prākṛto matvā kupito nānubhāvavit dvaṃdvayuddhaṃ sutumulam ubhayor vijigīṣatoḥ āyudhāśmadrumair dorbhiḥ kravyārthe śyenayor iva praviṣṭe tu bilaṃ kṛṣṇe vasudevapuraḥsarāḥ adṛṣṭvā nirgamaṃ śaureḥ praviṣṭasya bilaṃ janāḥ pratīkṣya dvādaśāhāni duḥkhitāḥ svapuraṃ yayuḥ punar dvāravatīm etya hataṃ kṛṣṇaṃ nyavedayan

Verse 28

निशम्य देवकी राजन् रुक्मिण्य् आनकदुंदुभिः सुहृदो ज्ञातयो ऽशोचन् बिलात् कृष्णम् अनिर्गतम् वासुदेवस् तु निर्जित्य जाम्बवन्तं महाबलम् जाम्बवन्तं विनिर्जित्य वासुदेवो महाबलम् लेभे जाम्बवतीं कन्याम् ऋक्षराजस्य संमताम्

niśamya devakī rājan rukmiṇy ānakaduṃdubhiḥ suhṛdo jñātayo 'śocan bilāt kṛṣṇam anirgatam vāsudevas tu nirjitya jāmbavantaṃ mahābalam jāmbavantaṃ vinirjitya vāsudevo mahābalam lebhe jāmbavatīṃ kanyām ṛkṣarājasya saṃmatām

Verse 29

मणिं स्यमन्तकं चैव जग्राहात्मविशुद्धये अनुनीयर्क्षराजानं निर्ययौ च तदा बिलात्

maṇiṃ syamantakaṃ caiva jagrāhātmaviśuddhaye anunīyarkṣarājānaṃ niryayau ca tadā bilāt

Verse 30

द्वारकाम् अगमत् कृष्णः श्रिया परमया युतः एवं स मणिम् आहृत्य विशोध्यात्मानम् अच्युतः ददौ सत्राजिते तं वै सर्वसात्वतसंसदि

dvārakām agamat kṛṣṇaḥ śriyā paramayā yutaḥ evaṃ sa maṇim āhṛtya viśodhyātmānam acyutaḥ dadau satrājite taṃ vai sarvasātvatasaṃsadi

Verse 31

एवं मिथ्याभिशस्तेन कृष्णेनामित्रघातिना आत्मा विशोधितः पापाद् विनिर्जित्य स्यमन्तकम्

evaṃ mithyābhiśastena kṛṣṇenāmitraghātinā ātmā viśodhitaḥ pāpād vinirjitya syamantakam

Verse 32

सत्राजितो दश त्व् आसन् भार्यास् तासां शतं सुताः ख्यातिमन्तस् त्रयस् तेषां भङ्गकारस् तु पूर्वजः

satrājito daśa tv āsan bhāryās tāsāṃ śataṃ sutāḥ khyātimantas trayas teṣāṃ bhaṅgakāras tu pūrvajaḥ

Verse 33

वीरो वातपतिश् चैव उपस्वावांस् तथैव च कुमार्यश् चापि तिस्रो वै दिक्षु ख्याता नराधिप

vīro vātapatiś caiva upasvāvāṃs tathaiva ca kumāryaś cāpi tisro vai dikṣu khyātā narādhipa

Verse 34

सत्यभामोत्तमा स्त्रीणां व्रतिनी च दृढव्रता तथा पद्मावती चैव भार्याः कृष्णस्य ता ददौ

satyabhāmottamā strīṇāṃ vratinī ca dṛḍhavratā tathā padmāvatī caiva bhāryāḥ kṛṣṇasya tā dadau

Verse 35

सभाक्षो भङ्गकारात् तु नारेयश् च नरोत्तमौ जज्ञाते गुणसंपन्नौ विश्रुतौ गुणसंपदा

sabhākṣo bhaṅgakārāt tu nāreyaś ca narottamau jajñāte guṇasaṃpannau viśrutau guṇasaṃpadā

Verse 36

मधोः पुत्रस्य जज्ञे ऽथ पृश्निः पुत्रो युधाजितः जज्ञाते तनयौ पृश्नेः श्वफल्कश् चित्रकस् तथा

madhoḥ putrasya jajñe 'tha pṛśniḥ putro yudhājitaḥ jajñāte tanayau pṛśneḥ śvaphalkaś citrakas tathā

Verse 37

श्वफल्कः काशिराजस्य सुतां भार्याम् अविन्दत गांदीं तस्यास् तु गांदीत्वं सदा गाः प्रददौ हि सा

śvaphalkaḥ kāśirājasya sutāṃ bhāryām avindata gāṃdīṃ tasyās tu gāṃdītvaṃ sadā gāḥ pradadau hi sā

Verse 38

तस्यां जज्ञे तदा वीरः श्रुतवान् इति भारत अक्रूरो ऽथ महाभागो यज्वा विपुलदक्षिणः

tasyāṃ jajñe tadā vīraḥ śrutavān iti bhārata akrūro 'tha mahābhāgo yajvā vipuladakṣiṇaḥ

Verse 39

उपासङ्गस् तथा मद्गुर् मृदुरश् चारिमर्दनः गिरिक्षिपस् तथोपेक्षः शत्रुहा चारिमेजयः

upāsaṅgas tathā madgur mṛduraś cārimardanaḥ girikṣipas tathopekṣaḥ śatruhā cārimejayaḥ

Verse 40

चर्मभृच् चारिवर्मा च गृध्रम् ओजा नरस् तथा आवाहप्रतिवाहौ च सुन्दरा च वराङ्गना

carmabhṛc cārivarmā ca gṛdhram ojā naras tathā āvāhaprativāhau ca sundarā ca varāṅganā

Verse 41

विश्रुता साम्बमहिषी कन्या चास्य वसुंधरा रूपयौवनसंपन्ना सर्वसत्त्वमनोहरा

viśrutā sāmbamahiṣī kanyā cāsya vasuṃdharā rūpayauvanasaṃpannā sarvasattvamanoharā

Verse 42

अक्रूरेणौग्रसेन्यां तु सुगात्र्यां कुरुनन्दन सुदेवश् चोपदेवश् च जज्ञाते देववर्चसौ

akrūreṇaugrasenyāṃ tu sugātryāṃ kurunandana sudevaś copadevaś ca jajñāte devavarcasau

Verse 43

चित्रकस्याभवन् पुत्राः पृथुर् विपृथुर् एव च अश्वसेनो ऽश्वबाहुश् च सुपार्श्वकगवेषणौ

citrakasyābhavan putrāḥ pṛthur vipṛthur eva ca aśvaseno 'śvabāhuś ca supārśvakagaveṣaṇau

Verse 44

अरिष्टनेमेस् तु सुता धर्मो धर्मभृद् एव च सुबाहुर् बहुबाहुश् च श्रविष्ट्ःआश्रवणे स्त्रियौ

ariṣṭanemes tu sutā dharmo dharmabhṛd eva ca subāhur bahubāhuś ca śraviṣṭḥāśravaṇe striyau

Verse 45

इमां मिथ्याभिशस्तिं यः कृष्णस्य समुदाहृताम् वेद मिथ्याभिशापास् तं न स्पृशन्ति कदाचन

imāṃ mithyābhiśastiṃ yaḥ kṛṣṇasya samudāhṛtām veda mithyābhiśāpās taṃ na spṛśanti kadācana

He who knows this false accusation declared against Kṛṣṇa — false accusations do not touch him, ever.