Harivaṃśa · Adhyāya 2

Verse 1

स सृष्टासु प्रजास्व् एवम् आपवो वै प्रजापतिः लेभे वै पुरुषः पत्नीं शतरूपाम् अयोनिजाम्

sa sṛṣṭāsu prajāsv evam āpavo vai prajāpatiḥ lebhe vai puruṣaḥ patnīṃ śatarūpām ayonijām

When all the creations were made, Prajāpati Āpava obtained as his wife Śatarūpā, the Puruṣa-born, not of the womb.

Verse 2

आपवस्य महिम्ना तु दिवम् आवृत्य तिष्ठतः धर्मेणैव महाराज शतरूपा व्यजायत

āpavasya mahimnā tu divam āvṛtya tiṣṭhataḥ dharmeṇaiva mahārāja śatarūpā vyajāyata

Verse 3

सा तु वर्षायुतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् भर्तारं दीप्ततपसं पुरुषं प्रत्यपद्यत

sā tu varṣāyutaṃ taptvā tapaḥ paramaduścaram bhartāraṃ dīptatapasaṃ puruṣaṃ pratyapadyata

Verse 4

स वै स्वायंभुवस् तात पुरुषो मनुर् उच्यते तस्यैकसप्ततियुगं मन्वन्तरम् इहोच्यते

sa vai svāyaṃbhuvas tāta puruṣo manur ucyate tasyaikasaptatiyugaṃ manvantaram ihocyate

Verse 5

वैराजात् पुरुषाद् वीरं शतरूपा व्यजात प्रियव्रतोत्तानपादौ वीरात् काम्या व्यजायत

vairājāt puruṣād vīraṃ śatarūpā vyajāta priyavratottānapādau vīrāt kāmyā vyajāyata

Verse 6

काम्या नाम महाबाहो कर्दमस्य प्रजापतेः सुता सुतपसा युक्ता महती लोकधारिणी काम्यापुत्राश् च चत्वारः सम्राट् कुक्षिर् विराट् प्रभुः

kāmyā nāma mahābāho kardamasya prajāpateḥ sutā sutapasā yuktā mahatī lokadhāriṇī kāmyāputrāś ca catvāraḥ samrāṭ kukṣir virāṭ prabhuḥ

Verse 7

प्रियव्रतं समासाद्य पतिं साजनयत् सुतान् उत्तानपादं जग्राह पुत्रम् अत्रिः प्रजापतिः उत्तानपादाच् चतुरः सूनृता सुषुवे सुतान्

priyavrataṃ samāsādya patiṃ sājanayat sutān uttānapādaṃ jagrāha putram atriḥ prajāpatiḥ uttānapādāc caturaḥ sūnṛtā suṣuve sutān

Verse 8

धर्मस्य कन्या सुश्रोणी सूनृता नाम विश्रुता उत्पन्ना वाचि धर्मेण ध्रुवस्य जननी शुभा

dharmasya kanyā suśroṇī sūnṛtā nāma viśrutā utpannā vāci dharmeṇa dhruvasya jananī śubhā

Verse 9

ध्रुवं च कीर्तिमन्तं चाप्य् अयस्मन्तम् अयस्पतिम् उत्तानपादो ऽजनयत् सूनृतायां प्रजापतिः

dhruvaṃ ca kīrtimantaṃ cāpy ayasmantam ayaspatim uttānapādo 'janayat sūnṛtāyāṃ prajāpatiḥ

Verse 10

ध्रुवो वर्षसहस्राणि त्रीणि दिव्यानि भारत तपस् तेपे महाराज प्रार्थयन् सुमहद् यशः

dhruvo varṣasahasrāṇi trīṇi divyāni bhārata tapas tepe mahārāja prārthayan sumahad yaśaḥ

Verse 11

तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतः स्थानम् आत्मसमं प्रभुः अचलम् चैव पुरतः सप्तर्षीणां प्रजापतिः

tasmai brahmā dadau prītaḥ sthānam ātmasamaṃ prabhuḥ acalam caiva purataḥ saptarṣīṇāṃ prajāpatiḥ

Verse 12

तस्याभिमानम् ऋद्धिं च महिमानं निरीक्ष्य च देवासुराणाम् आचार्यः श्लोकम् अप्य् उशना जगौ

tasyābhimānam ṛddhiṃ ca mahimānaṃ nirīkṣya ca devāsurāṇām ācāryaḥ ślokam apy uśanā jagau

Verse 13

अहो यस्य तपसो वीर्यम् अहो श्रुतम् अहो व्रतम् यम् अद्य पुरतः कृत्वा ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः

aho yasya tapaso vīryam aho śrutam aho vratam yam adya purataḥ kṛtvā dhruvaṃ saptarṣayaḥ sthitāḥ

Verse 14

तस्माच् छ्लिष्टं च मान्यं च ध्रुवाच् छम्बुर् व्यजायत श्लिष्टेर् आधत्त सुच्छाया पञ्च पुत्रान् अकल्मषान् प्राचीनगर्भं वृकतिं वृकलं वृकतेजसम् पत्नी प्राचीनगर्भस्य सूनृता सुषुवे नृप नाम्नोदारधियं पुत्रम् इन्द्रो यः पूर्वजन्मनि उदारधीः सुतं भद्रा+ +जनयद् वै दिवंजयम् रिपुं रिपुंजयं जज्ञे वराङ्गी सा दिवंजयात् रिपुं रिपुंजयं विप्रं वृकलम् वृकतेजसम्

tasmāc chliṣṭaṃ ca mānyaṃ ca dhruvāc chambur vyajāyata śliṣṭer ādhatta succhāyā pañca putrān akalmaṣān prācīnagarbhaṃ vṛkatiṃ vṛkalaṃ vṛkatejasam patnī prācīnagarbhasya sūnṛtā suṣuve nṛpa nāmnodāradhiyaṃ putram indro yaḥ pūrvajanmani udāradhīḥ sutaṃ bhadrā+ +janayad vai divaṃjayam ripuṃ ripuṃjayaṃ jajñe varāṅgī sā divaṃjayāt ripuṃ ripuṃjayaṃ vipraṃ vṛkalam vṛkatejasam

Verse 15

रिपोर् आधत्त बृहती चाक्षुषम् सर्वतेजसम् अजीजनत् पुष्करिण्यां वैरण्यां चाक्षुषो मनुम्

ripor ādhatta bṛhatī cākṣuṣam sarvatejasam ajījanat puṣkariṇyāṃ vairaṇyāṃ cākṣuṣo manum

Verse 16

प्रजापतेर् आत्मजायां वीरणस्य महात्मनः मनोर् अजायन्त दश नड्वलायां महौजसः कन्यायां भरतश्रेष्ठ वैराजस्य प्रजापतेः

prajāpater ātmajāyāṃ vīraṇasya mahātmanaḥ manor ajāyanta daśa naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ kanyāyāṃ bharataśreṣṭha vairājasya prajāpateḥ

Verse 17

ऊरुः पूरुः शतद्युम्नस् तपस्वी सत्यवित् कविः अग्निष्टुद् अतिरात्रश् च सुद्युम्नश् चेति तेनव अभिमन्युश् च दशमो नड्वलायां महौजसः

ūruḥ pūruḥ śatadyumnas tapasvī satyavit kaviḥ agniṣṭud atirātraś ca sudyumnaś ceti tenava abhimanyuś ca daśamo naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ

Verse 18

ऊरोर्ऽजनयत् पुत्रान् षडाग्नेयी महाप्रभान् अङ्गं सुमनसं स्वातिं क्रतुम् आङ्गिरसं शिवम्

ūror'janayat putrān ṣaḍāgneyī mahāprabhān aṅgaṃ sumanasaṃ svātiṃ kratum āṅgirasaṃ śivam

Verse 19

अङ्गात् सुनीथापत्यं वै वेनम् एकं व्यजायत अपचारेण वेनस्य प्रकोपः सुमहान् अभूत्

aṅgāt sunīthāpatyaṃ vai venam ekaṃ vyajāyata apacāreṇa venasya prakopaḥ sumahān abhūt

Verse 20

प्रजार्थम् ऋषयो ऽथास्य ममन्थुर् दक्षिणं करम् वेनस्य पाणौ मथिते संबभूव महान् ऋषिः

prajārtham ṛṣayo 'thāsya mamanthur dakṣiṇaṃ karam venasya pāṇau mathite saṃbabhūva mahān ṛṣiḥ

Verse 21

तं दृष्ट्वा मुनयः प्राहुर् एष वै मुदिताः प्रजाः करिष्यति महातेजा यशश् च प्राप्स्यते महत्

taṃ dṛṣṭvā munayaḥ prāhur eṣa vai muditāḥ prajāḥ kariṣyati mahātejā yaśaś ca prāpsyate mahat

Verse 22

स धन्वी कवची जातस् तेजसा निर्दहन्न् इव बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् प्रजारक्षाकृतोत्साहः पृथुर् वैन्यस् तदा चेमां ररक्ष क्षत्रपूर्वजः

sa dhanvī kavacī jātas tejasā nirdahann iva baddhagodhāṅgulitravān prajārakṣākṛtotsāhaḥ pṛthur vainyas tadā cemāṃ rarakṣa kṣatrapūrvajaḥ

Verse 23

राजसूयाभिषिक्तानाम् आद्यः स वसुधाधिपः तस्माच् चैव समुत्पन्नौ निपुणौ सूतम् अगधौ

rājasūyābhiṣiktānām ādyaḥ sa vasudhādhipaḥ tasmāc caiva samutpannau nipuṇau sūtam agadhau

Verse 24

तेनेयं गौर् महाराज दुग्धा सस्यानि भारत प्रजानां वृत्तिकामेन देवैः सर्षिगणैः सह

teneyaṃ gaur mahārāja dugdhā sasyāni bhārata prajānāṃ vṛttikāmena devaiḥ sarṣigaṇaiḥ saha

Verse 25

सर्पैः पुण्यजनैश् चैव वीरुद्भिः पर्वतैस् तथा

sarpaiḥ puṇyajanaiś caiva vīrudbhiḥ parvatais tathā

Verse 26

तेषु तेषु च पात्रेषु दुह्यमाना वसुंधरा प्रादाद् यथेप्सितं क्षीरं तेन प्राणान् अधार्यन्

teṣu teṣu ca pātreṣu duhyamānā vasuṃdharā prādād yathepsitaṃ kṣīraṃ tena prāṇān adhāryan

Verse 27

पृथुपुत्रौ तु धर्मज्ञौ जज्ञाते ऽन्तर्धिपालिनौ शिखण्डिनी हविर्धानम् अन्तर्धानाद् व्याजायत

pṛthuputrau tu dharmajñau jajñāte 'ntardhipālinau śikhaṇḍinī havirdhānam antardhānād vyājāyata

Verse 28

हविर्धानात् षडाग्नेयी धिषणाजनयत् सुतान् प्राचीनबर्हिषं शुक्रम् गयं कृष्णं व्रजाजिनौ

havirdhānāt ṣaḍāgneyī dhiṣaṇājanayat sutān prācīnabarhiṣaṃ śukram gayaṃ kṛṣṇaṃ vrajājinau

Verse 29

प्राचीनबर्हिर् भगवान् महान् आसीत् प्रजापतिः हविर्धानान् महाराज येन संवर्धिताः प्रजाः

prācīnabarhir bhagavān mahān āsīt prajāpatiḥ havirdhānān mahārāja yena saṃvardhitāḥ prajāḥ

Verse 30

प्राचीनाग्राः कुशास् तस्य पृथिव्यां जनमेजय प्राचीनबर्हेर् अभवन् पृथिवीतलचारिणः

prācīnāgrāḥ kuśās tasya pṛthivyāṃ janamejaya prācīnabarher abhavan pṛthivītalacāriṇaḥ

Verse 31

समुद्रतनयायां तु कृतदारो ऽभवत् प्रभुः महतस् तपसः पारे सवर्णायां महीपतिः

samudratanayāyāṃ tu kṛtadāro 'bhavat prabhuḥ mahatas tapasaḥ pāre savarṇāyāṃ mahīpatiḥ

Verse 32

सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः पुत्रान् वै जनयाम् आस सर्वलोकाभिपूजितान् सर्वे प्रचेतस नाम धनुर्वेदस्य पारगाः

savarṇādhatta sāmudrī daśa prācīnabarhiṣaḥ putrān vai janayām āsa sarvalokābhipūjitān sarve pracetasa nāma dhanurvedasya pāragāḥ

Verse 33

अपृथग्धर्मचरणास् ते ऽतप्यन्त महत् तपः दश वर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः

apṛthagdharmacaraṇās te 'tapyanta mahat tapaḥ daśa varṣasahasrāṇi samudrasalileśayāḥ

Verse 34

तपश् चरत्सु पृथिवीं प्रचेतःसु महीरुहः अरक्ष्यमाणाम् आवव्रुर् बभूवाथ प्रजाक्षयः

tapaś caratsu pṛthivīṃ pracetaḥsu mahīruhaḥ arakṣyamāṇām āvavrur babhūvātha prajākṣayaḥ

Verse 35

प्रत्याहृताः प्रजाः सर्वाश् चाक्षुषस्यान्तरे मनोः नाशकन् मारुतो वातुं वृतं खम् अभवद् द्रुमैः दश वर्षसहस्राणि न शेकुश् चेष्टितुं प्रजाः

pratyāhṛtāḥ prajāḥ sarvāś cākṣuṣasyāntare manoḥ nāśakan māruto vātuṃ vṛtaṃ kham abhavad drumaiḥ daśa varṣasahasrāṇi na śekuś ceṣṭituṃ prajāḥ

Verse 36

तद् उपश्रुत्य तपसा युक्ताः सर्वे प्रचेतसः प्राचेतसम् उपस्तव्य तपसः सर्वपर्वतैः मुखेभ्यो वायुम् अग्निं च ते ऽसृजञ् जातमन्यवः

tad upaśrutya tapasā yuktāḥ sarve pracetasaḥ prācetasam upastavya tapasaḥ sarvaparvataiḥ mukhebhyo vāyum agniṃ ca te 'sṛjañ jātamanyavaḥ

Verse 37

उन्मूलान् अथ वृक्षांस् तान् कृत्वा वायुर् अशोषयत् तान् अग्निर् अदहद् घोर एवम् आसीद् द्रुमक्षयः

unmūlān atha vṛkṣāṃs tān kṛtvā vāyur aśoṣayat tān agnir adahad ghora evam āsīd drumakṣayaḥ

Verse 38

द्रुमक्षयम् अथो बुद्ध्वा किंचिच् छिष्टेषु शाखिषु उपगम्याब्रवीद् एतान् राजा सोमः प्रतापवान्

drumakṣayam atho buddhvā kiṃcic chiṣṭeṣu śākhiṣu upagamyābravīd etān rājā somaḥ pratāpavān

Verse 39

कोपं यच्छत राजानः सर्वे प्राचीनबर्हिषः वृक्षशून्या कृता पृथ्वी शाम्येताम् अग्निमारुतौ

kopaṃ yacchata rājānaḥ sarve prācīnabarhiṣaḥ vṛkṣaśūnyā kṛtā pṛthvī śāmyetām agnimārutau

Verse 40

रत्नभूता च कन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनी भविष्यं जानता तात धृता गर्भेण वै मया

ratnabhūtā ca kanyeyaṃ vṛkṣāṇāṃ varavarṇinī bhaviṣyaṃ jānatā tāta dhṛtā garbheṇa vai mayā

Verse 41

मारिषा नाम नाम्नैषा वृक्षाणाम् इति निर्मिता भार्या वो ऽस्तु महाभागा सोमवंशविवर्धिनी

māriṣā nāma nāmnaiṣā vṛkṣāṇām iti nirmitā bhāryā vo 'stu mahābhāgā somavaṃśavivardhinī

Verse 42

युष्माकं तेजसो ऽर्धेन मम चार्धेन तेजसः अस्याम् उत्पत्स्यते विद्वान् दक्षो नाम प्रजापतिः

yuṣmākaṃ tejaso 'rdhena mama cārdhena tejasaḥ asyām utpatsyate vidvān dakṣo nāma prajāpatiḥ

Verse 43

स इमां दग्धभूयिष्ठां युष्मत्तेजोमयेन वै अग्निनाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्धयिष्यति

sa imāṃ dagdhabhūyiṣṭhāṃ yuṣmattejomayena vai agnināgnisamo bhūyaḥ prajāḥ saṃvardhayiṣyati

Verse 44

ततः सोमस्य वचनाज् जगृहुस् ते प्रचेतसः संहृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीं धर्मेण मारिषाम्

tataḥ somasya vacanāj jagṛhus te pracetasaḥ saṃhṛtya kopaṃ vṛkṣebhyaḥ patnīṃ dharmeṇa māriṣām

Verse 45

मारिषायां ततस् ते वै मनसा गर्भम् आदधुः दशभ्यस् तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः दक्षो जज्ञे महातेजाः सोमस्यांशेन भारत

māriṣāyāṃ tatas te vai manasā garbham ādadhuḥ daśabhyas tu pracetobhyo māriṣāyāṃ prajāpatiḥ dakṣo jajñe mahātejāḥ somasyāṃśena bhārata

Verse 46

पुत्रान् उत्पादयाम् आस सोमवंशविवर्धनान् अचरांश् च चरांश् चैव द्विपदो ऽथ चतुष्पदः

putrān utpādayām āsa somavaṃśavivardhanān acarāṃś ca carāṃś caiva dvipado 'tha catuṣpadaḥ

Verse 47

स सृष्ट्वा मनसा दक्षः पल्श्चाद् असृजत स्त्रियः तदा प्रजाविवृद्ध्यर्थं महातेजाः प्रजापतिः ददौ स दश दर्माय कश्यपाय त्रयोदश शिष्टाः सोमाय राज्ञे तु नक्षत्राख्या ददौ प्रभुः

sa sṛṣṭvā manasā dakṣaḥ palścād asṛjata striyaḥ tadā prajāvivṛddhyarthaṃ mahātejāḥ prajāpatiḥ dadau sa daśa darmāya kaśyapāya trayodaśa śiṣṭāḥ somāya rājñe tu nakṣatrākhyā dadau prabhuḥ

Verse 48

तासु देवा खगा गावो नागा दितिजदानवाः गन्धर्वाप्सरसश् चैव जज्ञिरे ऽन्याश् च जातयः

tāsu devā khagā gāvo nāgā ditijadānavāḥ gandharvāpsarasaś caiva jajñire 'nyāś ca jātayaḥ

Verse 49

ततःप्रभृति राजेन्द्र प्रजा मैथुनसंभवाः संकल्पाद् दर्शनात् स्पर्शात् पूर्वेषां सृष्टिर् उच्यते

tataḥprabhṛti rājendra prajā maithunasaṃbhavāḥ saṃkalpād darśanāt sparśāt pūrveṣāṃ sṛṣṭir ucyate

Verse 50

देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् संभवः कथितः पूर्वं दक्षस्य च महात्मनः

devānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām saṃbhavaḥ kathitaḥ pūrvaṃ dakṣasya ca mahātmanaḥ

Verse 51

अङ्गुष्ठाद् ब्रह्मणो जातो दक्षश् चोक्तस् त्वयानघ वामाङ्गुष्ठात् तथा चैव तस्य पत्नी व्यजायत कथं प्राचेतसत्वं स पुनर् लेभे महातपाः

aṅguṣṭhād brahmaṇo jāto dakṣaś coktas tvayānagha vāmāṅguṣṭhāt tathā caiva tasya patnī vyajāyata kathaṃ prācetasatvaṃ sa punar lebhe mahātapāḥ

Verse 52

एतं मे संशयं विप्र व्याख्यातुं त्वम् इहार्हसि दौहित्रश् चैव सोमस्य कथं श्वशुरतां गतः

etaṃ me saṃśayaṃ vipra vyākhyātuṃ tvam ihārhasi dauhitraś caiva somasya kathaṃ śvaśuratāṃ gataḥ

Verse 53

उत्पत्तिश् च निरोधश् च नित्यौ भूतेषु भारत ऋषयो ऽत्र न मुह्यन्ति विद्यावन्तश् च ये जनाः

utpattiś ca nirodhaś ca nityau bhūteṣu bhārata ṛṣayo 'tra na muhyanti vidyāvantaś ca ye janāḥ

Verse 54

युगे युगे भवन्त्य् एते सर्वे दक्षादयो नृप पुनश् चैव निरुध्यन्ते विद्वांस् तत्र न मुह्यति

yuge yuge bhavanty ete sarve dakṣādayo nṛpa punaś caiva nirudhyante vidvāṃs tatra na muhyati

Verse 55

ज्यैष्ठ्यं कानिष्ठ्यम् अप्य् एषां पूर्वं नासीज् जनाधिप तप एव गरीयो ऽभूत् प्रभावश् चैव कारणम्

jyaiṣṭhyaṃ kāniṣṭhyam apy eṣāṃ pūrvaṃ nāsīj janādhipa tapa eva garīyo 'bhūt prabhāvaś caiva kāraṇam

Verse 56

इमां हि सृष्टिं दक्षस्य यो विद्यात् सचराचरम् प्रजावान् आयुर् उत्तीर्णः स्वर्गलोके महीयते

imāṃ hi sṛṣṭiṃ dakṣasya yo vidyāt sacarācaram prajāvān āyur uttīrṇaḥ svargaloke mahīyate

Whoever knows this creation of Dakṣa, stationary and moving, is rich in progeny, extended in years, honored in Svargaloka.