Harivaṃśa · Adhyāya 1

Verse 1

जयति पराशरसूनुः सत्यवतीहृदयनन्दनो व्यासः यस्यास्यकमलगलितं वाङ्मयम् अमृतं जगत् पिबति पितामहाद्यं प्रवदन्ति षष्ठं महर्षिम् अक्षय्यविभूतियुक्तम् नारायणस्यांसजम् एकपुत्रं द्वैपायनं वेदमहानिधानम् आद्यं पुरुषम् ईशानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम् ऋतम् एकाक्षरं ब्रह्म व्यक्ताव्यक्तं सनातनम् असच् च सदसच् चैव यद् विश्वं सदसत्परम् परावराणां स्रष्टारं पुराणं परम् अव्ययम् मङ्गल्यं मङ्गलम् विष्णुं वरेण्यम् अनघं शुचिम् नमस्कृत्य हृषीकेशं चराचरगुरुं हरिम् नैमिषारण्ये कुलपतिः शौनकस् तु महामुनिः सौतिं पप्रच्छ धर्मात्मा सर्वशास्त्रविशारदः जज्ञे बहुज्ञं परम् अत्युदारं यं द्वीपमध्ये सुतम् आत्मयोगात् पराशरात् सत्यवती महर्षिं तस्मै नमो ऽज्ञानतमोनुदाय यो गोशतं कनकशृङ्गमयं ददाति विप्राय वेदविदुषे बहुविश्रुताय पुण्यां च भारतकथां शृणुयाच् च तद्वत् तुल्यं फलं भवति तस्य च तस्य चैव शताश्वमेधस्य यद् अत्र पुण्यं चतुःसहस्रस्य शतक्रतोश् च भवेद् अनन्तं हरिवंशदानात् प्रकीर्तितं व्यासमहर्षिणा च यद् वाजपेयेन तु राजसूयाद् दृष्टं फलं हस्तिरथेन चान्यत् तल् लभ्यते व्यासवचः प्रमाणं गीतं च वाल्मीकिमहर्षिणा च द्वैपायनौष्ठपुटनिःसृतम् अप्रमेयं पुण्यं पवित्रम् अथ पापहरं शिवं च यो भारतं समधिगच्छति वाच्यमानं किं तस्य पुष्करजलैर् अभिषेचनेन यो हरिवंशं लेखयति यथाविधिना महातपाः सपदि स याति हरेः पदकमलं कमलं मधुपो यथा लुब्धः यं ब्रह्म वेदान्तविदो वदन्ति परं प्रधानं पुरुषं तथान्ये विश्वाद् गतेः कारणम् ईश्वरं स तस्मै नमो विघ्नविनाशनाय संसारतारणं विष्णुं योगिध्येयम् अनुत्तमम् शृणोति हरिवंशं यः श्रद्धया वंशवर्धनम् प्रत्यक्षरं भवेत् तेषां कपिलादानजं फलम् यो ददाति हरिवंशपुस्तकं ब्राह्मणाय विदुषे सदक्षिणम् सो ऽश्वमेधफलभाग् भवेन् नरः सत्यम् एव कथितं महर्षिणा चक्रं यस्य भुजाग्रहस्तललितं विद्युत्प्रभं राजते शङ्खो यस्य विराजते करतले संपूर्णचन्द्रप्रभः माला यस्य सचम्पका सतिलका साशोकनीलोत्पला स त्वां पातु षदर्धविक्रमगतिस् त्रिलोक्यनाथो हरिः यो ऽविद्याद्यैर् अशेषैर् मनसि विनिहितैः क्लेशसंज्ञैस् त्रिदोषैर् अस्पृष्टो निर्गुणत्वात् परमगुरुरजःकर्मभिस् तत्फलैर् वा सर्वज्ञत्वादियुक्तो निरतिशयसुखप्राप्तिहेतुर् यतीनां सो ऽनादिर् वासुदेवः शमयतु दुरितं सर्वजन्मार्जितं वः जितं ते पुण्डरीकाक्ष नमस् ते विश्वभावन नमस् ते ऽस्तु हृषीकेश महापुरुषपूर्वज शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानाम् उपक्रमे यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस् तं नमामि गजाननम् इन्दिराकुचपाटीर+ +पङ्कसंकलितोदरः दद्याद् अमन्दम् आनन्दम् अचिरान् नो नृकेसरी कालिन्दीजलकल्लोल+ +कोलाहलकुतूहली असत्कीर्तनकान्तार+ +परिवर्तनपांसुलाम् वाचं शौरिकथालाप+ +गङ्गयैव पुनीमहे इन्दीवरकऌअश्यामं इन्दिरानन्दकन्दऌअम् वन्दारुजनमन्दारं वन्दे ऽहं यदुनन्दनम् व्यासं वसिष्ठनप्तारं शक्तेः पुत्रम् अकल्मषम् पराशरात्मजं वन्दे शुकतातं तपोनिधिम् व्यासाय विष्णुरूपाय व्यासरूपाय विष्णवे नमो वै ब्रह्मनिधये वासिष्ठाय नमो नमः सौते सुमहदाख्यानं भवता परिकीर्तितम् भारतानां च सर्वेषां पार्थिवानां तथैव च

jayati parāśarasūnuḥ satyavatīhṛdayanandano vyāsaḥ yasyāsyakamalagalitaṃ vāṅmayam amṛtaṃ jagat pibati pitāmahādyaṃ pravadanti ṣaṣṭhaṃ maharṣim akṣayyavibhūtiyuktam nārāyaṇasyāṃsajam ekaputraṃ dvaipāyanaṃ vedamahānidhānam ādyaṃ puruṣam īśānaṃ puruhūtaṃ puruṣṭutam ṛtam ekākṣaraṃ brahma vyaktāvyaktaṃ sanātanam asac ca sadasac caiva yad viśvaṃ sadasatparam parāvarāṇāṃ sraṣṭāraṃ purāṇaṃ param avyayam maṅgalyaṃ maṅgalam viṣṇuṃ vareṇyam anaghaṃ śucim namaskṛtya hṛṣīkeśaṃ carācaraguruṃ harim naimiṣāraṇye kulapatiḥ śaunakas tu mahāmuniḥ sautiṃ papraccha dharmātmā sarvaśāstraviśāradaḥ jajñe bahujñaṃ param atyudāraṃ yaṃ dvīpamadhye sutam ātmayogāt parāśarāt satyavatī maharṣiṃ tasmai namo 'jñānatamonudāya yo gośataṃ kanakaśṛṅgamayaṃ dadāti viprāya vedaviduṣe bahuviśrutāya puṇyāṃ ca bhāratakathāṃ śṛṇuyāc ca tadvat tulyaṃ phalaṃ bhavati tasya ca tasya caiva śatāśvamedhasya yad atra puṇyaṃ catuḥsahasrasya śatakratoś ca bhaved anantaṃ harivaṃśadānāt prakīrtitaṃ vyāsamaharṣiṇā ca yad vājapeyena tu rājasūyād dṛṣṭaṃ phalaṃ hastirathena cānyat tal labhyate vyāsavacaḥ pramāṇaṃ gītaṃ ca vālmīkimaharṣiṇā ca dvaipāyanauṣṭhapuṭaniḥsṛtam aprameyaṃ puṇyaṃ pavitram atha pāpaharaṃ śivaṃ ca yo bhārataṃ samadhigacchati vācyamānaṃ kiṃ tasya puṣkarajalair abhiṣecanena yo harivaṃśaṃ lekhayati yathāvidhinā mahātapāḥ sapadi sa yāti hareḥ padakamalaṃ kamalaṃ madhupo yathā lubdhaḥ yaṃ brahma vedāntavido vadanti paraṃ pradhānaṃ puruṣaṃ tathānye viśvād gateḥ kāraṇam īśvaraṃ sa tasmai namo vighnavināśanāya saṃsāratāraṇaṃ viṣṇuṃ yogidhyeyam anuttamam śṛṇoti harivaṃśaṃ yaḥ śraddhayā vaṃśavardhanam pratyakṣaraṃ bhavet teṣāṃ kapilādānajaṃ phalam yo dadāti harivaṃśapustakaṃ brāhmaṇāya viduṣe sadakṣiṇam so 'śvamedhaphalabhāg bhaven naraḥ satyam eva kathitaṃ maharṣiṇā cakraṃ yasya bhujāgrahastalalitaṃ vidyutprabhaṃ rājate śaṅkho yasya virājate karatale saṃpūrṇacandraprabhaḥ mālā yasya sacampakā satilakā sāśokanīlotpalā sa tvāṃ pātu ṣadardhavikramagatis trilokyanātho hariḥ yo 'vidyādyair aśeṣair manasi vinihitaiḥ kleśasaṃjñais tridoṣair aspṛṣṭo nirguṇatvāt paramagururajaḥkarmabhis tatphalair vā sarvajñatvādiyukto niratiśayasukhaprāptihetur yatīnāṃ so 'nādir vāsudevaḥ śamayatu duritaṃ sarvajanmārjitaṃ vaḥ jitaṃ te puṇḍarīkākṣa namas te viśvabhāvana namas te 'stu hṛṣīkeśa mahāpuruṣapūrvaja śuklāmbaradharaṃ viṣṇuṃ śaśivarṇaṃ caturbhujam prasannavadanaṃ dhyāyet sarvavighnopaśāntaye vāgīśādyāḥ sumanasaḥ sarvārthānām upakrame yaṃ natvā kṛtakṛtyāḥ syus taṃ namāmi gajānanam indirākucapāṭīra+ +paṅkasaṃkalitodaraḥ dadyād amandam ānandam acirān no nṛkesarī kālindījalakallola+ +kolāhalakutūhalī asatkīrtanakāntāra+ +parivartanapāṃsulām vācaṃ śaurikathālāpa+ +gaṅgayaiva punīmahe indīvarakaḷaśyāmaṃ indirānandakandaḷam vandārujanamandāraṃ vande 'haṃ yadunandanam vyāsaṃ vasiṣṭhanaptāraṃ śakteḥ putram akalmaṣam parāśarātmajaṃ vande śukatātaṃ taponidhim vyāsāya viṣṇurūpāya vyāsarūpāya viṣṇave namo vai brahmanidhaye vāsiṣṭhāya namo namaḥ saute sumahadākhyānaṃ bhavatā parikīrtitam bhāratānāṃ ca sarveṣāṃ pārthivānāṃ tathaiva ca

May Vyāsa be triumphant — son of Parāśara, joy of Satyavatī's heart; the world drinks the word-nectar that drips from the lotus of his mouth. They call him the sixth great ṛṣi after the Grandfather, endowed with imperishable majesty, a limb of Nārāyaṇa, the only son of Dvaipāyana.

Verse 2

देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् दैत्यानाम् अथ सिद्धानां गुह्यकानां तथैव च

devānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām daityānām atha siddhānāṃ guhyakānāṃ tathaiva ca

Verse 3

अत्यद्भुतानि कर्माणि विक्रमा धर्मनिश्चयाः विचित्राश् च कथायोगा जन्म चाग्र्यम् अनुत्तमम्

atyadbhutāni karmāṇi vikramā dharmaniścayāḥ vicitrāś ca kathāyogā janma cāgryam anuttamam

Verse 4

कथितं भवता पुण्यं पुराणं श्लक्ष्णया गिरा मनःकर्णसुखं तन् मां प्रीणात्य् अमृतसंमितम्

kathitaṃ bhavatā puṇyaṃ purāṇaṃ ślakṣṇayā girā manaḥkarṇasukhaṃ tan māṃ prīṇāty amṛtasaṃmitam

Verse 5

तत्र जन्म कुरूणां वै त्वयोक्तं लोमहर्षिणे न तु वृष्ण्यन्धकानां वै तद् भवान् प्रब्रवीतु मे

tatra janma kurūṇāṃ vai tvayoktaṃ lomaharṣiṇe na tu vṛṣṇyandhakānāṃ vai tad bhavān prabravītu me

Verse 6

जनमेजयेन यत् पृष्टः शिष्यो व्यासस्य धीमतः धर्मवित् कथयाम् आस कुलं तेषां सविस्तरम् तत् ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि वृष्णीनां वंशम् आदितः

janamejayena yat pṛṣṭaḥ śiṣyo vyāsasya dhīmataḥ dharmavit kathayām āsa kulaṃ teṣāṃ savistaram tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi vṛṣṇīnāṃ vaṃśam āditaḥ

Verse 7

श्रुत्वेतिहासं कार्त्स्न्येन भरतानां स भारतः जनमेजयो महाप्राज्ञो वैशंपायनम् अब्रवीत्

śrutvetihāsaṃ kārtsnyena bharatānāṃ sa bhārataḥ janamejayo mahāprājño vaiśaṃpāyanam abravīt

Verse 8

महाभारतम् आख्यानं बह्वर्थं बहुविस्तरम् कथितं भवता विप्र विस्तरेण मया श्रुतम्

mahābhāratam ākhyānaṃ bahvarthaṃ bahuvistaram kathitaṃ bhavatā vipra vistareṇa mayā śrutam

Verse 9

तत्र शूराः समाख्याता बहवः पुरुषर्षभाः नामभिः कर्मभिश् चैव वृष्ण्यन्धकमहारथाः

tatra śūrāḥ samākhyātā bahavaḥ puruṣarṣabhāḥ nāmabhiḥ karmabhiś caiva vṛṣṇyandhakamahārathāḥ

Verse 10

तेषां कर्मावदातानि त्वयोक्तानि द्विजोत्तम तत्र तत्र समासेन विस्तरेणैव चाभिभो

teṣāṃ karmāvadātāni tvayoktāni dvijottama tatra tatra samāsena vistareṇaiva cābhibho

Verse 11

न च मे तृप्तिर् अस्तीह कीर्त्यमाने पुरातने एकश् च मे मतो राशिर् वृष्णयः पाण्डवास् तथा

na ca me tṛptir astīha kīrtyamāne purātane ekaś ca me mato rāśir vṛṣṇayaḥ pāṇḍavās tathā

Verse 12

भवांश् च वंशकुशलस् तेषां प्रत्यक्षदर्शिवान् कथयस्व कुलं तेषां विस्तरेण तपोधन

bhavāṃś ca vaṃśakuśalas teṣāṃ pratyakṣadarśivān kathayasva kulaṃ teṣāṃ vistareṇa tapodhana

Verse 13

यस्य यस्यान्वये ये ये तांस् तान् इच्छामि वेदितुम् पूर्वं कथा समाख्याता विचित्रा च महीपते तेषां पूर्वविसृष्टिं च विचित्राम् आ प्रजापतेः

yasya yasyānvaye ye ye tāṃs tān icchāmi veditum pūrvaṃ kathā samākhyātā vicitrā ca mahīpate teṣāṃ pūrvavisṛṣṭiṃ ca vicitrām ā prajāpateḥ

Verse 14

सर्वम् एतद् अशेषेण कथयस्व द्विजोत्तम येन वै शृण्वतां पुंसाम् अपुत्रत्वं प्रणश्यति एवं संचोदितो राजा व्यासशिष्यो महामुने सत्कृत्य परिपृष्टस् तु स महात्मा महातपाः विस्तरेणानुपूर्व्या च कथयाम् आस तां कथाम्

sarvam etad aśeṣeṇa kathayasva dvijottama yena vai śṛṇvatāṃ puṃsām aputratvaṃ praṇaśyati evaṃ saṃcodito rājā vyāsaśiṣyo mahāmune satkṛtya paripṛṣṭas tu sa mahātmā mahātapāḥ vistareṇānupūrvyā ca kathayām āsa tāṃ kathām

Verse 15

शृणु राजन् कथां दिव्यां पुण्यां पापप्रणाशिनीम् कथ्यमानां मया चित्रां बह्वर्थां श्रुतिसंमिताम्

śṛṇu rājan kathāṃ divyāṃ puṇyāṃ pāpapraṇāśinīm kathyamānāṃ mayā citrāṃ bahvarthāṃ śrutisaṃmitām

Verse 16

यश् चैनां धारयेत् तात शृणुयाद् वाप्य् अभीक्ष्णशः यश् चैनां धारयेद् विप्रः श्रावयेद् वा महात्मनाम् स्ववंशधारणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते

yaś caināṃ dhārayet tāta śṛṇuyād vāpy abhīkṣṇaśaḥ yaś caināṃ dhārayed vipraḥ śrāvayed vā mahātmanām svavaṃśadhāraṇaṃ kṛtvā svargaloke mahīyate

Verse 17

अव्यक्तं कारणं यत् तन् नित्यं सदसदात्मकम् प्रधानं पुरुषं तस्मान् निर्ममे विश्वम् ईश्वरः

avyaktaṃ kāraṇaṃ yat tan nityaṃ sadasadātmakam pradhānaṃ puruṣaṃ tasmān nirmame viśvam īśvaraḥ

Verse 18

तं वै विद्धि महाराज ब्रह्माणम् अमितौजसम् स्रष्टारं सर्वभूतानां नारायणपरायणम्

taṃ vai viddhi mahārāja brahmāṇam amitaujasam sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāṃ nārāyaṇaparāyaṇam

Verse 19

अहंकरस् तु महतस् तस्माद् भूतानि जज्ञिरे भूतभेदाश् च भूतेभ्य इति सर्गः सनातनः

ahaṃkaras tu mahatas tasmād bhūtāni jajñire bhūtabhedāś ca bhūtebhya iti sargaḥ sanātanaḥ

Verse 20

विस्तरावयवं चैव यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् कीर्त्यमानं शृणु मया पूर्वेषां कीर्तिवर्धनम्

vistarāvayavaṃ caiva yathāprajñaṃ yathāśrutam kīrtyamānaṃ śṛṇu mayā pūrveṣāṃ kīrtivardhanam

'Hear from me, in detail, in its limbs, as far as my understanding and hearing go — hear me recite what increases the fame of those who came before.'

Verse 21

धन्यं यशस्यं शत्रुघ्नं स्वर्ग्यम् आयुर्विवर्धनम् कीर्तनं स्थिरकीर्तीनां सर्वेषां पुण्यकर्मणाम्

dhanyaṃ yaśasyaṃ śatrughnaṃ svargyam āyurvivardhanam kīrtanaṃ sthirakīrtīnāṃ sarveṣāṃ puṇyakarmaṇām

Verse 22

तस्मात् कल्याय ते कल्यः समग्रं शुचये शुचिः तस्मै हिरण्यगर्भाय पुरुषायेश्वराय च अजाय प्रथमायैव वरिष्ठाय प्रजापते ब्रह्मणे लोकनाथाय गरिष्ठाय स्वयंभुवे प्रणम्य प्रभवे पूर्वं तस्मै अमिततेजसे आ वृष्णिवंशाद् वक्ष्यामि भूतसर्गम् अनुत्तमम्

tasmāt kalyāya te kalyaḥ samagraṃ śucaye śuciḥ tasmai hiraṇyagarbhāya puruṣāyeśvarāya ca ajāya prathamāyaiva variṣṭhāya prajāpate brahmaṇe lokanāthāya gariṣṭhāya svayaṃbhuve praṇamya prabhave pūrvaṃ tasmai amitatejase ā vṛṣṇivaṃśād vakṣyāmi bhūtasargam anuttamam

Verse 23

विष्णुः स्वयंभूर् भगवान् सिसृक्षुर् विविधाः प्रजाः अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यम् अवासृजत्

viṣṇuḥ svayaṃbhūr bhagavān sisṛkṣur vividhāḥ prajāḥ apa eva sasarjādau tāsu vīryam avāsṛjat

Verse 24

आपो नारा इति प्रोक्ता नाम्ना पूर्वम् इति श्रुतिः अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः

āpo nārā iti proktā nāmnā pūrvam iti śrutiḥ ayanaṃ tasya tāḥ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ

Verse 25

हिरण्यवर्णम् अभवत् तद् अण्डम् उदकेशयम् तत्र जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयंभूर् इति नः श्रुतम्

hiraṇyavarṇam abhavat tad aṇḍam udakeśayam tatra jajñe svayaṃ brahmā svayaṃbhūr iti naḥ śrutam

Verse 26

हिरण्यगर्भो भगवान् उषित्वा परिवत्सरम् तद् अण्डम् अकरोद् द्वैधं दिवं भुवम् अथापि च

hiraṇyagarbho bhagavān uṣitvā parivatsaram tad aṇḍam akarod dvaidhaṃ divaṃ bhuvam athāpi ca

Verse 27

तयोः शकल्योर् मध्यम् आकाशम् अकरोत् प्रभुः अप्सु पारिप्लवां पृथ्वीं दिशश् च दशधा दधे

tayoḥ śakalyor madhyam ākāśam akarot prabhuḥ apsu pāriplavāṃ pṛthvīṃ diśaś ca daśadhā dadhe

Verse 28

तत्र कालं मनो वाचं कामं क्रोधम् अथो रतिम् ससर्ज सृष्टिं तद्रूपां स्रष्टुम् इच्छन् प्रजापतिम्

tatra kālaṃ mano vācaṃ kāmaṃ krodham atho ratim sasarja sṛṣṭiṃ tadrūpāṃ sraṣṭum icchan prajāpatim

Verse 29

मरीचिम् अत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् वसिष्ठं च महातेजाः सो ऽसृजत् सप्त मानसान्

marīcim atryaṅgirasau pulastyaṃ pulahaṃ kratum vasiṣṭhaṃ ca mahātejāḥ so 'sṛjat sapta mānasān

Verse 30

सप्त ब्रह्माण इत्य् एते पुराणे निश्चयं गताः नारायणात्मकानां वै सप्तानां ब्रह्मजन्मनाम्

sapta brahmāṇa ity ete purāṇe niścayaṃ gatāḥ nārāyaṇātmakānāṃ vai saptānāṃ brahmajanmanām

Verse 31

ततो ऽसृजत् पुनर् ब्रह्मा रुद्रं रोषात्मसंभवम् सनत्कुमारं च ऋषिं पूर्वेषाम् अपि पूर्वजम्

tato 'sṛjat punar brahmā rudraṃ roṣātmasaṃbhavam sanatkumāraṃ ca ṛṣiṃ pūrveṣām api pūrvajam

Verse 32

सप्त त्व् एते प्रजायन्ते प्रजा रुद्रश् च भारत स्कन्दः सनत्कुमारश् च तेजः संक्षिप्य तिष्ठतः

sapta tv ete prajāyante prajā rudraś ca bhārata skandaḥ sanatkumāraś ca tejaḥ saṃkṣipya tiṣṭhataḥ

Verse 33

तेषां सप्त महावंशा दिव्या देवगणान्विताः क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिर् अलंकृताः

teṣāṃ sapta mahāvaṃśā divyā devagaṇānvitāḥ kriyāvantaḥ prajāvanto maharṣibhir alaṃkṛtāḥ

Verse 34

विद्युतो ऽशनिमेघांश् च रोहितेन्द्रधनूंसि च सनश् च योगतत्त्वज्ञं सनकं च सनन्दनम् एते सप्त समाख्याता ऋषयः संशितव्रताः यादांसि च ससर्जादौ पर्जन्यं च ससर्ज ह

vidyuto 'śanimeghāṃś ca rohitendradhanūṃsi ca sanaś ca yogatattvajñaṃ sanakaṃ ca sanandanam ete sapta samākhyātā ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ yādāṃsi ca sasarjādau parjanyaṃ ca sasarja ha

Verse 35

ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये मुखाद् देवान् अजनयत् पितॄंश् चेशो ऽपि वक्षसः प्रजनाच् च मनुष्यान् वै जघनान् निर्ममे ऽसुरान् साध्यांस् तैर् अयजन् देवान् इत्य् एवम् अनुशुश्रुमः

ṛco yajūṃṣi sāmāni nirmame yajñasiddhaye mukhād devān ajanayat pitṝṃś ceśo 'pi vakṣasaḥ prajanāc ca manuṣyān vai jaghanān nirmame 'surān sādhyāṃs tair ayajan devān ity evam anuśuśrumaḥ

Verse 36

उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस् तस्य जज्ञिरे ब्रह्माणं हृदयं भित्त्वा निश्चितो भगवान् भृगुः स्तनं तु दक्षिणं भित्त्वा ब्रह्मजेन च विग्रहः निश्रितो भगवान् धर्मः सर्वलोकसुखावहः त्रयस् तस्य वराः पुत्राः सर्वभूतमनोहराः कामः शमश् च हर्षश् च तेजसा लोकधारिणः कामस्य तु रतिर् भार्या शमस्य प्रीतिर् अङ्गना नन्दा भार्या च हर्षस्य त्रयो लोकाः प्रतिष्ठिताः आपवस्य प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः

uccāvacāni bhūtāni gātrebhyas tasya jajñire brahmāṇaṃ hṛdayaṃ bhittvā niścito bhagavān bhṛguḥ stanaṃ tu dakṣiṇaṃ bhittvā brahmajena ca vigrahaḥ niśrito bhagavān dharmaḥ sarvalokasukhāvahaḥ trayas tasya varāḥ putrāḥ sarvabhūtamanoharāḥ kāmaḥ śamaś ca harṣaś ca tejasā lokadhāriṇaḥ kāmasya tu ratir bhāryā śamasya prītir aṅganā nandā bhāryā ca harṣasya trayo lokāḥ pratiṣṭhitāḥ āpavasya prajāsargaṃ sṛjato hi prajāpateḥ

Verse 37

सृज्यमानाः प्रजा नैव विवर्धन्ते यदा तदा द्विधा कृत्वात्मनो देहम् अर्धेन पुरुषो ऽभवत् अर्धेन नारी तस्यां स ससृजे विविधाः प्रजाः दिवं च पृथिवीं चैव महिम्ना व्याप्य तिष्टति

sṛjyamānāḥ prajā naiva vivardhante yadā tadā dvidhā kṛtvātmano deham ardhena puruṣo 'bhavat ardhena nārī tasyāṃ sa sasṛje vividhāḥ prajāḥ divaṃ ca pṛthivīṃ caiva mahimnā vyāpya tiṣṭati

Verse 38

विराजम् असृजद् विष्णुः सो ऽसृजत् पुरुषं विराट् पुरुषं तं मनुं विद्धि तद् वै मन्वन्तरं स्मृतम् द्वितीयम् आपवस्यैतन् मनोर् अन्तरम् उच्यते

virājam asṛjad viṣṇuḥ so 'sṛjat puruṣaṃ virāṭ puruṣaṃ taṃ manuṃ viddhi tad vai manvantaraṃ smṛtam dvitīyam āpavasyaitan manor antaram ucyate

Verse 39

स वैराजः प्रजासर्गं ससर्ज पुरुषः प्रभुः मनुं प्रजापतिं विद्धि ससर्ज प्रभुर् ईश्वरः नारायणविसर्गः स प्रजास् तस्याप्य् अयोनिजाः

sa vairājaḥ prajāsargaṃ sasarja puruṣaḥ prabhuḥ manuṃ prajāpatiṃ viddhi sasarja prabhur īśvaraḥ nārāyaṇavisargaḥ sa prajās tasyāpy ayonijāḥ

Verse 40

आयुष्मान् कीर्तिमान् धन्यः प्रजावांश् च भवेन् नरः स्थिरवंशश् च भवति मृतः स्वर्गे महीयते आदिसर्गं विदित्वेमं यथेष्टां प्राप्नुयाद् गतिम्

āyuṣmān kīrtimān dhanyaḥ prajāvāṃś ca bhaven naraḥ sthiravaṃśaś ca bhavati mṛtaḥ svarge mahīyate ādisargaṃ viditvemaṃ yatheṣṭāṃ prāpnuyād gatim

Such a person becomes long-lived, famous, blessed, possessed of progeny; becomes of unbroken lineage, and, deceased, is honored in heaven. Knowing this first creation, he reaches the destination he desires.