Harivaṃśa · Adhyāya 16

Verse 1

श्राद्धे प्रतिष्ठितो लोकः श्राद्धाद् योगः प्रवर्तते हन्त ते वर्तयिष्यामि श्राद्धस्य फलम् उत्तमम् ब्रह्मदत्तेन यत् प्राप्तं सप्तजातिषु भारत

śrāddhe pratiṣṭhito lokaḥ śrāddhād yogaḥ pravartate hanta te vartayiṣyāmi śrāddhasya phalam uttamam brahmadattena yat prāptaṃ saptajātiṣu bhārata

The world is grounded in śrāddha; from śrāddha yoga begins. I will now tell you the supreme fruit of the śrāddha, such as Brahmadatta obtained in seven births.

Verse 2

तत एव हि धर्मस्य बुद्धिर् निर्वर्तते शनैः पीडयाप्य् अथ धर्मस्य कृते श्राद्धे पुरानघ

tata eva hi dharmasya buddhir nirvartate śanaiḥ pīḍayāpy atha dharmasya kṛte śrāddhe purānagha

Verse 3

यत् प्राप्तं ब्राह्मणैः पूर्वं तन् निबोध नरोत्तम ततो ऽहं नातिधर्मिष्ठान् कुरुक्षेत्रे पितृव्रतान् सनत्कुमारनिर्दिष्टान् अपश्यं सप्त वै द्विजान्

yat prāptaṃ brāhmaṇaiḥ pūrvaṃ tan nibodha narottama tato 'haṃ nātidharmiṣṭhān kurukṣetre pitṛvratān sanatkumāranirdiṣṭān apaśyaṃ sapta vai dvijān

Verse 4

दिव्येन चक्षुषा तेन यान् उवाच पुरा विभुः वाग्दुष्टः क्रोधनो हिंस्रः पिशुनः कविर् एव च खसृमः पितृवर्ती च नामभिः कर्मभिस् तथा

divyena cakṣuṣā tena yān uvāca purā vibhuḥ vāgduṣṭaḥ krodhano hiṃsraḥ piśunaḥ kavir eva ca khasṛmaḥ pitṛvartī ca nāmabhiḥ karmabhis tathā

Verse 5

कौशिकस्य सुतास् तात शिष्या गार्ग्यस्य भारत पितर्य् उपरते सर्वे व्रतवन्तस् तदाभवन्

kauśikasya sutās tāta śiṣyā gārgyasya bhārata pitary uparate sarve vratavantas tadābhavan

Verse 6

नियोगात् ते गुरोस् तस्य गां दोग्ध्रीं समकालयन् समानवत्सां कपिलां सर्वे न्यायागतां तदा

niyogāt te guros tasya gāṃ dogdhrīṃ samakālayan samānavatsāṃ kapilāṃ sarve nyāyāgatāṃ tadā

Verse 7

तेषां पथि क्षुधार्तानां बाल्यान् मोहाच् च भारत क्रूरा बुद्धिः समभवत् तां गां वै हिंसितुं तदा

teṣāṃ pathi kṣudhārtānāṃ bālyān mohāc ca bhārata krūrā buddhiḥ samabhavat tāṃ gāṃ vai hiṃsituṃ tadā

Verse 8

तान् कविः खसृमश् चैव याचेते नेति वै तदा न चाशक्यन्त ते ताभ्यां तदा वारयितुं द्विजाः

tān kaviḥ khasṛmaś caiva yācete neti vai tadā na cāśakyanta te tābhyāṃ tadā vārayituṃ dvijāḥ

Verse 9

पितृवर्ती तु यस् तेषां नित्यं श्राद्धाह्निको द्विजः स सर्वान् अब्रवीद् भ्रातॄन् कोपाद् धर्मसमन्वितः

pitṛvartī tu yas teṣāṃ nityaṃ śrāddhāhniko dvijaḥ sa sarvān abravīd bhrātṝn kopād dharmasamanvitaḥ

Verse 10

यद्य् अवश्यं प्रकर्तव्या पितॄन् उद्दिश्य साध्व् इमां प्रकुर्वीमहि गां सम्यक् सर्व एव समाहिताः

yady avaśyaṃ prakartavyā pitṝn uddiśya sādhv imāṃ prakurvīmahi gāṃ samyak sarva eva samāhitāḥ

Verse 11

एवम् एषा च गौर् धर्मं प्राप्स्यते नात्र संशयः पितॄन् अभ्यर्च्य धर्मेण नाधर्मो ऽस्मिन् भविष्यति

evam eṣā ca gaur dharmaṃ prāpsyate nātra saṃśayaḥ pitṝn abhyarcya dharmeṇa nādharmo 'smin bhaviṣyati

Verse 12

तथेत्य् उक्त्वा च ते सर्वे प्रोक्षयित्वा च गां ततः पितृभ्यः कल्पयित्वैनाम् उपयुज्यन्त भारत

tathety uktvā ca te sarve prokṣayitvā ca gāṃ tataḥ pitṛbhyaḥ kalpayitvainām upayujyanta bhārata

Verse 13

उपयुज्य च गां सर्वे गुरोस् तस्य न्यवेदयत् शार्दूलेन हता धेनुर् वत्सो ऽयं गृह्यताम् इति आर्जवात् स तु वत्सं तं प्रतिजग्राह वै द्विजः

upayujya ca gāṃ sarve guros tasya nyavedayat śārdūlena hatā dhenur vatso 'yaṃ gṛhyatām iti ārjavāt sa tu vatsaṃ taṃ pratijagrāha vai dvijaḥ

Verse 14

मिथ्योपचर्य ते तं तु गुरुम् अन्यायतो द्विजाः कालेन समयुज्यन्त सर्व एवायुषः क्षये

mithyopacarya te taṃ tu gurum anyāyato dvijāḥ kālena samayujyanta sarva evāyuṣaḥ kṣaye

Verse 15

ते वै हिंस्रतया क्रूरा अनार्यत्वाद् गुरोस् तदा उग्रा हिंसाविहाराश् च सप्ताजायन्त सोदराः लुब्धकस्यात्मजास् तात बलवन्तो मनस्विनः

te vai hiṃsratayā krūrā anāryatvād guros tadā ugrā hiṃsāvihārāś ca saptājāyanta sodarāḥ lubdhakasyātmajās tāta balavanto manasvinaḥ

Verse 16

पितॄन् अभ्यर्च्य धर्मेण प्रोक्षयित्वा च गां तदा स्मृतिः प्रत्यवमर्शश् च तेषां जात्यन्तरे ऽभवत्

pitṝn abhyarcya dharmeṇa prokṣayitvā ca gāṃ tadā smṛtiḥ pratyavamarśaś ca teṣāṃ jātyantare 'bhavat

Verse 17

जाता व्याधा दशार्णेषु सप्त धर्मविचक्षणाः स्वधर्मनिरताः सर्वे लोभानृतविवर्जिताः

jātā vyādhā daśārṇeṣu sapta dharmavicakṣaṇāḥ svadharmaniratāḥ sarve lobhānṛtavivarjitāḥ

Verse 18

तावन् मात्रं प्रकुर्वन्ति यावता प्राणधारणम् शेषं धर्मपराः कालम् अनुध्यान्ति स्वकर्म तत्

tāvan mātraṃ prakurvanti yāvatā prāṇadhāraṇam śeṣaṃ dharmaparāḥ kālam anudhyānti svakarma tat

Verse 19

नामधेयानि चाप्य् एषाम् इमान्य् आसन् नराधिप निर्वैरो निर्वृतः क्षान्तो निर्मन्युः कृतिर् एव च वैधसो मातृवर्ती च व्याधाः परमधार्मिकाः

nāmadheyāni cāpy eṣām imāny āsan narādhipa nirvairo nirvṛtaḥ kṣānto nirmanyuḥ kṛtir eva ca vaidhaso mātṛvartī ca vyādhāḥ paramadhārmikāḥ

Verse 20

तैर् एवम् उषितैस् तात हिंसाधर्मपरैर् वने माता च पूजिता वृद्धा पिता च परितोषितः

tair evam uṣitais tāta hiṃsādharmaparair vane mātā ca pūjitā vṛddhā pitā ca paritoṣitaḥ

Verse 21

यदा माता पिता चैव संयुक्तौ कालधर्मणा तदा धनूंषि ते त्यक्त्वा वने प्राणान् अवासृजन्

yadā mātā pitā caiva saṃyuktau kāladharmaṇā tadā dhanūṃṣi te tyaktvā vane prāṇān avāsṛjan

Verse 22

शुभेन कर्मणा तेन जाता जातिस्मरा मृगाः त्रासोद्वेगेन संविग्ना रम्ये कालंजरे गिरौ

śubhena karmaṇā tena jātā jātismarā mṛgāḥ trāsodvegena saṃvignā ramye kālaṃjare girau

Verse 23

उन्मुखो नित्यवित्रस्तः स्तब्धकर्णो विलोचनः पण्डितो घस्मरो नादी नामभिस् ते ऽभवन् मृगाः

unmukho nityavitrastaḥ stabdhakarṇo vilocanaḥ paṇḍito ghasmaro nādī nāmabhis te 'bhavan mṛgāḥ

Verse 24

तम् एवार्थम् अनुध्यान्तो जातिस्मरणसंभवम् आसन् वनेचराः क्षान्ता निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहाः

tam evārtham anudhyānto jātismaraṇasaṃbhavam āsan vanecarāḥ kṣāntā nirdvandvā niṣparigrahāḥ

Verse 25

ते सर्वे शुभकर्माणः सधर्माणो वनेचराः मरुं साध्य जहुः प्राणांल् लघ्वाहारास् तपस्विनः

te sarve śubhakarmāṇaḥ sadharmāṇo vanecarāḥ maruṃ sādhya jahuḥ prāṇāṃl laghvāhārās tapasvinaḥ

Verse 26

तेषां मरुं साधयतां पदस्थानानि भारत तथैवाद्यापि दृश्यन्ते गिरौ कालञ्जरे ऽच्युत

teṣāṃ maruṃ sādhayatāṃ padasthānāni bhārata tathaivādyāpi dṛśyante girau kālañjare 'cyuta

Verse 27

कर्मणा तेन ते तात शुभेनाशुभवर्जिताः शुभाच् छुभतरां योनिं चक्रवाकत्वम् आगताः

karmaṇā tena te tāta śubhenāśubhavarjitāḥ śubhāc chubhatarāṃ yoniṃ cakravākatvam āgatāḥ

Verse 28

शुभे देशे सरिद्द्वीपे सप्तैवासञ् जलौकसः त्यक्त्वा सहचरीधर्मं मुनयो धर्मचारिणः

śubhe deśe sariddvīpe saptaivāsañ jalaukasaḥ tyaktvā sahacarīdharmaṃ munayo dharmacāriṇaḥ

Verse 29

निःस्पृहो निर्ममः क्षान्तो निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः निर्वृत्तिर् निभृतश् चैव शकुना नामतः स्मृताः ते ब्रह्मचारिणः सर्वे शकुना धर्मचारिणः निराहारा जहुः प्राणांस् तपोयुक्ताः सरित्तटे अथ ते सोदरा जाता हंसा मानसचारिणः जातिस्मराः सुसंबद्धाः सप्तैव ब्रह्मचारिणः विप्रयोनौ यतो मोहान् मिथ्योपचरितो गुरुः तिर्यग्योनौ ततो जाताः संसारे परिबभ्रमुः यदा तु पितृकार्यार्थः कृतः स्वार्थे व्यवस्थितैः ततो ज्ञानं च जातिं च ते हि प्रापुर् गुणोत्तरम् सुमना मुनिः सुवाक् शुद्धः पञ्चमश् छिद्रदर्शनः सुनेत्रश् च स्वतन्त्रश् च शकुना नामतः स्मृताः

niḥspṛho nirmamaḥ kṣānto nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ nirvṛttir nibhṛtaś caiva śakunā nāmataḥ smṛtāḥ te brahmacāriṇaḥ sarve śakunā dharmacāriṇaḥ nirāhārā jahuḥ prāṇāṃs tapoyuktāḥ sarittaṭe atha te sodarā jātā haṃsā mānasacāriṇaḥ jātismarāḥ susaṃbaddhāḥ saptaiva brahmacāriṇaḥ viprayonau yato mohān mithyopacarito guruḥ tiryagyonau tato jātāḥ saṃsāre paribabhramuḥ yadā tu pitṛkāryārthaḥ kṛtaḥ svārthe vyavasthitaiḥ tato jñānaṃ ca jātiṃ ca te hi prāpur guṇottaram sumanā muniḥ suvāk śuddhaḥ pañcamaś chidradarśanaḥ sunetraś ca svatantraś ca śakunā nāmataḥ smṛtāḥ

Verse 30

पञ्चमः पञ्चिकस् तत्र सप्तजातिष्व् अजायत षष्ठस् तु कण्डरीको ऽभूद् ब्रह्मदत्तस् तु सप्तमः

pañcamaḥ pañcikas tatra saptajātiṣv ajāyata ṣaṣṭhas tu kaṇḍarīko 'bhūd brahmadattas tu saptamaḥ

Verse 31

तेषां तु तपसा तेन सप्तजातिकृतेन वै योगस्य चाभिनिर्वृत्त्या प्रतिभानाच् च शोभनात्

teṣāṃ tu tapasā tena saptajātikṛtena vai yogasya cābhinirvṛttyā pratibhānāc ca śobhanāt

Verse 32

पूर्वजातिषु यद् ब्रह्म श्रुतं गुरुकुलेषु वै तथैव तत्स्थितं ब्रह्म संसारेष्व् अपि वर्तताम्

pūrvajātiṣu yad brahma śrutaṃ gurukuleṣu vai tathaiva tatsthitaṃ brahma saṃsāreṣv api vartatām

Verse 33

ते ब्रह्मचारिणः सर्वे विहङ्गाः कामचारिणः योगधर्मम् अनुध्यान्तो विहरन्ति स्म तत्र ह

te brahmacāriṇaḥ sarve vihaṅgāḥ kāmacāriṇaḥ yogadharmam anudhyānto viharanti sma tatra ha

Verse 34

मानसं तु सरः प्राप्य हंसा भूत्वा जलौकसः तेषां तत्र विहङ्गानां चरतां सहचारिणाम् नीपानाम् ईश्वरो राजा विभ्राजः पौरवान्वयः

mānasaṃ tu saraḥ prāpya haṃsā bhūtvā jalaukasaḥ teṣāṃ tatra vihaṅgānāṃ caratāṃ sahacāriṇām nīpānām īśvaro rājā vibhrājaḥ pauravānvayaḥ

Verse 35

विभ्राजमानो वपुषा प्रभावेन समन्वितः श्रीमान् अन्तःपुरवृतो वनं तत् प्रविवेश ह

vibhrājamāno vapuṣā prabhāvena samanvitaḥ śrīmān antaḥpuravṛto vanaṃ tat praviveśa ha

Verse 36

स्वतन्त्रश् चक्रवाकस् तु स्पृहयाम् आस तं नृपम् दृष्ट्वायान्तं श्रियोपेतं भवेयम् अहम् ईदृशः

svatantraś cakravākas tu spṛhayām āsa taṃ nṛpam dṛṣṭvāyāntaṃ śriyopetaṃ bhaveyam aham īdṛśaḥ

Verse 37

यद्य् अस्ति सुकृतं किंचित् तपो वा नियमो ऽपि वा खिन्नो ह्य् अस्म्य् उपवासेन तपसा निष्फलेन च

yady asti sukṛtaṃ kiṃcit tapo vā niyamo 'pi vā khinno hy asmy upavāsena tapasā niṣphalena ca

'If there is any merit at all, or austerity or rule, I am exhausted by fasting and fruitless austerity.'