Harivaṃśa · Adhyāya 115

Verse 1

ततस् तेषूपविष्टेषु सदस्यैः सह शौनकः उक्तो ऽयं हरिवंशस् ते पर्वाणि निखिलानि च यथा पुरोक्तानि तथा व्यासशिष्येण धीमता

tatas teṣūpaviṣṭeṣu sadasyaiḥ saha śaunakaḥ ukto 'yaṃ harivaṃśas te parvāṇi nikhilāni ca yathā puroktāni tathā vyāsaśiṣyeṇa dhīmatā

Then, with all seated together with the assembly, Śaunaka was told: 'This Harivaṃśa with all its parvans has been declared to you, as first spoken, as set out by the wise disciple of Vyāsa.'

Verse 2

तत् कथ्यमानम् अमृतम् इतिहाससमन्वितम् प्रीणात्य् अस्मान् अमृतवत् सर्वपापप्रणाशनम्

tat kathyamānam amṛtam itihāsasamanvitam prīṇāty asmān amṛtavat sarvapāpapraṇāśanam

Verse 3

सुखश्रव्यतया धीर मनो ह्लादयतीव नः जनमेजयस् तु नृपतिः श्रुत्वाख्यानम् अनुत्तमम् सौते किम् अकरोत् पश्चात् सर्पसत्राद् अनन्तरम्

sukhaśravyatayā dhīra mano hlādayatīva naḥ janamejayas tu nṛpatiḥ śrutvākhyānam anuttamam saute kim akarot paścāt sarpasatrād anantaram

Verse 4

यद् आरभत पारिक्षित् तन् मे कथय सुव्रत जनमेजयस् तु नृपतिः श्रुत्वाख्यानम् अनुत्तमम् यद् आरभत् तद् आख्यास्ये सर्पसत्राद् अनन्तरम्

yad ārabhata pārikṣit tan me kathaya suvrata janamejayas tu nṛpatiḥ śrutvākhyānam anuttamam yad ārabhat tad ākhyāsye sarpasatrād anantaram

Verse 5

तस्मिन् सत्रे समाप्ते तु राजा पारिक्षितस् तदा यष्टुं स वाजिमेधेन संभारान् उपचक्रमे

tasmin satre samāpte tu rājā pārikṣitas tadā yaṣṭuṃ sa vājimedhena saṃbhārān upacakrame

Verse 6

ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् आहूयेदम् उवाच ह यक्ष्ये ऽहं वाजिमेधेन हय उत्सृज्यताम् इति

ṛtvikpurohitācāryān āhūyedam uvāca ha yakṣye 'haṃ vājimedhena haya utsṛjyatām iti

Verse 7

ततो ऽस्य विज्ञाय चिकीर्षितं तदा कृष्णो महात्मा सहसाजगाम पारिक्षितं द्रष्टुम् अदीनसत्त्वम् द्वैपायनः सर्वपरावरज्ञः

tato 'sya vijñāya cikīrṣitaṃ tadā kṛṣṇo mahātmā sahasājagāma pārikṣitaṃ draṣṭum adīnasattvam dvaipāyanaḥ sarvaparāvarajñaḥ

Verse 8

पारिक्षितस् तु नृपतिर् दृष्ट्वा तम् ऋषिम् आगतम् अर्घ्यपाद्यासनं दत्त्वा पूजयामास शास्त्रतः

pārikṣitas tu nṛpatir dṛṣṭvā tam ṛṣim āgatam arghyapādyāsanaṃ dattvā pūjayāmāsa śāstrataḥ

Verse 9

तौ चोपविष्टाव् अभितः सदस्यास् तस्य शौनक ततस् तेषूपविष्टेषु सदस्यैः सह शौनक कथा बहुविधाश् चित्राश् चक्राते वेदसंहिताः

tau copaviṣṭāv abhitaḥ sadasyās tasya śaunaka tatas teṣūpaviṣṭeṣu sadasyaiḥ saha śaunaka kathā bahuvidhāś citrāś cakrāte vedasaṃhitāḥ

Verse 10

ततः कथान्ते नृपतिश् चोदयामास तं मुनिम् पितामहं पाण्डवानां आत्मनः प्रपितामहम्

tataḥ kathānte nṛpatiś codayāmāsa taṃ munim pitāmahaṃ pāṇḍavānāṃ ātmanaḥ prapitāmaham

Verse 11

महाभारतम् आख्यानं बह्वर्थं बहुविस्तरम् निमेषमात्रम् इव मे सुखश्रव्यतया गतम्

mahābhāratam ākhyānaṃ bahvarthaṃ bahuvistaram nimeṣamātram iva me sukhaśravyatayā gatam

Verse 12

विभूतिविस्तरकथं सर्वेषां वै यशस्करम् त्वया त्व् अभिहितं ब्रह्मञ् शङ्खे क्षीरम् इवाहितम्

vibhūtivistarakathaṃ sarveṣāṃ vai yaśaskaram tvayā tv abhihitaṃ brahmañ śaṅkhe kṣīram ivāhitam

Verse 13

नामृतेनापि तृप्तिः स्याद् यथा स्वर्गसुखेन वा तथा तृप्तिं न गच्छामि श्रुत्वेमां भारतीं कथाम्

nāmṛtenāpi tṛptiḥ syād yathā svargasukhena vā tathā tṛptiṃ na gacchāmi śrutvemāṃ bhāratīṃ kathām

Verse 14

अनुमान्य तु सर्वज्ञं पृच्छामि भगवन्न् अहम् हेतुः कुरूणां नाशस्य राजसूयो मतो मम

anumānya tu sarvajñaṃ pṛcchāmi bhagavann aham hetuḥ kurūṇāṃ nāśasya rājasūyo mato mama

Verse 15

दुःसहानां यथा ध्वंसो राजन्यानाम् उपप्लवः राजसूयं तथा मन्ये युद्धार्थम् उपकल्पितम्

duḥsahānāṃ yathā dhvaṃso rājanyānām upaplavaḥ rājasūyaṃ tathā manye yuddhārtham upakalpitam

Verse 16

राजसूयो हि सोमेन श्रूयते पूर्वम् आहृतः तस्यान्ते सुमहद्युद्धम् अभवत् तारकामयम्

rājasūyo hi somena śrūyate pūrvam āhṛtaḥ tasyānte sumahadyuddham abhavat tārakāmayam

Verse 17

आहृतो वरुणेनापि तस्यान्ते सुमहाक्रतोः देवासुरम् अभूद् युद्धं सर्वभूतक्षयावहम्

āhṛto varuṇenāpi tasyānte sumahākratoḥ devāsuram abhūd yuddhaṃ sarvabhūtakṣayāvaham

Verse 18

हरिश्चन्द्रस् तु राजर्षिर् एतं क्रतुम् अवाप्तवान् तत्राप्य् आडीबकम् अभूद् युद्धं क्षत्रविनाशनम्

hariścandras tu rājarṣir etaṃ kratum avāptavān tatrāpy āḍībakam abhūd yuddhaṃ kṣatravināśanam

Verse 19

ततो ऽनन्तरम् आर्येण पाण्डवेनापि दुस्तरः महाभारतसंहारः संभृतो ऽग्निर् इव क्रतुः

tato 'nantaram āryeṇa pāṇḍavenāpi dustaraḥ mahābhāratasaṃhāraḥ saṃbhṛto 'gnir iva kratuḥ

Verse 20

तस्य मूलं हि युद्धस्य लोकक्षयकरस्य ह राजसूयो महायज्ञः किमर्थं न निवारितः

tasya mūlaṃ hi yuddhasya lokakṣayakarasya ha rājasūyo mahāyajñaḥ kimarthaṃ na nivāritaḥ

Verse 21

राजसूये ह्य् असंहार्ये यज्ञाङ्गैश् च दुरासदैः मिथ्याप्रणीते यज्ञाङ्गे प्रजानां संक्षयो ध्रुवः

rājasūye hy asaṃhārye yajñāṅgaiś ca durāsadaiḥ mithyāpraṇīte yajñāṅge prajānāṃ saṃkṣayo dhruvaḥ

Verse 22

भवान् अपि च सर्वेषां पूर्वेषां नः पितामहः अतीतानागतज्ञश् च नाथश् चादिकरश् च नः

bhavān api ca sarveṣāṃ pūrveṣāṃ naḥ pitāmahaḥ atītānāgatajñaś ca nāthaś cādikaraś ca naḥ

'You also are the grandfather of all who came before us, knower of past and future, our Lord and first-maker.'

Verse 23

ते कथं भगवन् नेत्रा बुद्धिमन्तश् च्युता नयात् अनाथा ह्य् अपराध्यन्ते कुनेतारश् च मानवाः

te kathaṃ bhagavan netrā buddhimantaś cyutā nayāt anāthā hy aparādhyante kunetāraś ca mānavāḥ

Verse 24

कालेनाद्य परीतास् ते तव वत्स पितामहाः न मां भविष्यं पप्रच्छुर् न चापृष्टो ब्रवीम्य् अहम्

kālenādya parītās te tava vatsa pitāmahāḥ na māṃ bhaviṣyaṃ papracchur na cāpṛṣṭo bravīmy aham

Verse 25

निःसामर्थ्यं च पश्यामि भविष्यस्य निवेदनम् परिहर्तुं न शक्ष्यामि कालनिष्ठां हि तां गतिम्

niḥsāmarthyaṃ ca paśyāmi bhaviṣyasya nivedanam parihartuṃ na śakṣyāmi kālaniṣṭhāṃ hi tāṃ gatim

Verse 26

त्वया त्व् इदम् अहं पृष्टो वक्ष्याम्य् आगन्तु भावि यत् अतश् च बलवान् कालः श्रुत्वापि न करिष्यसि

tvayā tv idam ahaṃ pṛṣṭo vakṣyāmy āgantu bhāvi yat ataś ca balavān kālaḥ śrutvāpi na kariṣyasi

Verse 27

न संरम्भान् न चारम्भान् न वै स्थास्यसि पौरुषे लेखा हि काललिखिता वेलेव दुरतिक्रमाः

na saṃrambhān na cārambhān na vai sthāsyasi pauruṣe lekhā hi kālalikhitā veleva duratikramāḥ

Verse 28

अश्वमेधः क्रतुः श्रेष्ठः क्षत्रियाणां परिश्रुतः तेन भावेन ते यज्ञं वासवो धर्षयिष्यति

aśvamedhaḥ kratuḥ śreṣṭhaḥ kṣatriyāṇāṃ pariśrutaḥ tena bhāvena te yajñaṃ vāsavo dharṣayiṣyati

Verse 29

यदि तच् छक्यते राजन् परिहर्तुं कथंचन दैवं पुरुषकारेण मा यजेथाश् च तं क्रतुम्

yadi tac chakyate rājan parihartuṃ kathaṃcana daivaṃ puruṣakāreṇa mā yajethāś ca taṃ kratum

Verse 30

न चापराधः शक्रस्य नोपध्यायगणस्य ते तव वा यजमानस्य कालो ऽत्र परमेश्वरः

na cāparādhaḥ śakrasya nopadhyāyagaṇasya te tava vā yajamānasya kālo 'tra parameśvaraḥ

Verse 31

तस्य संस्थापनम् इदम् कालस्य वशवर्ति वै तत् प्रणेयं निबोधस्य त्रैलोक्यं सचराचरम्

tasya saṃsthāpanam idam kālasya vaśavarti vai tat praṇeyaṃ nibodhasya trailokyaṃ sacarācaram

Verse 32

यथा यष्टा नृपः स्वर्गं गमिष्यति युगक्षये तथा यज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजातयः

yathā yaṣṭā nṛpaḥ svargaṃ gamiṣyati yugakṣaye tathā yajñaphalānāṃ ca vikretāro dvijātayaḥ

Verse 33

निवृत्ताव् अश्वमेधस्य किं निमित्तं भविष्यति श्रुत्वा परिहरिष्यामि भगवन् यदि शक्यते

nivṛttāv aśvamedhasya kiṃ nimittaṃ bhaviṣyati śrutvā parihariṣyāmi bhagavan yadi śakyate

Verse 34

निमित्तं भविता तत्र ब्रह्मकोपकृतं प्रभो यतस्व परिहर्तुं तद् इत्य् एतद् भद्रम् अस्तु ते

nimittaṃ bhavitā tatra brahmakopakṛtaṃ prabho yatasva parihartuṃ tad ity etad bhadram astu te

Verse 35

त्वया धृतः क्रतुश् चैव वाजिमेधः परंतप क्षत्रिया नाहरिष्यन्ति यावद् भूमिर् धरिष्यति

tvayā dhṛtaḥ kratuś caiva vājimedhaḥ paraṃtapa kṣatriyā nāhariṣyanti yāvad bhūmir dhariṣyati

Verse 36

निवृत्ताव् अश्वमेधस्य विप्रशापाग्नितेजसा अहं निमित्तं इति चेद् भयं तीव्रं च जायते

nivṛttāv aśvamedhasya vipraśāpāgnitejasā ahaṃ nimittaṃ iti ced bhayaṃ tīvraṃ ca jāyate

Verse 37

कथं ह्य् अकीर्त्त्या संयुक्तः सुकृती मद्विधो जनः लोकान् उत्सहते गन्तुं खं सपाश इव द्विजः

kathaṃ hy akīrttyā saṃyuktaḥ sukṛtī madvidho janaḥ lokān utsahate gantuṃ khaṃ sapāśa iva dvijaḥ

Verse 38

यथा ह्य् अनागतम् इदम् दृष्टम् अत्र प्रणाशनम् यज्ञस्य पुनरावृत्तिर् यद्य् अस्त्य् आश्वासयस्व माम्

yathā hy anāgatam idam dṛṣṭam atra praṇāśanam yajñasya punarāvṛttir yady asty āśvāsayasva mām

Verse 39

उपात्तयज्ञो देवेभ्यो ब्राह्मणेषु निवत्स्यति विहितो यज्ञ एषो ऽत्र देवैश् च ब्राह्मणैर् अपि तेजसाभ्याहृतं तेजस् तेजस्येवावतिष्ठते

upāttayajño devebhyo brāhmaṇeṣu nivatsyati vihito yajña eṣo 'tra devaiś ca brāhmaṇair api tejasābhyāhṛtaṃ tejas tejasyevāvatiṣṭhate

Verse 40

औद्भिदो भविता कश्चित् सेनानीः काश्यपो द्विजः अश्वमेधं कलियुगे पुनः प्रत्याहरिष्यति

audbhido bhavitā kaścit senānīḥ kāśyapo dvijaḥ aśvamedhaṃ kaliyuge punaḥ pratyāhariṣyati

Verse 41

तद्युगे तत्कुलीनश् च राजसूयम् अपि क्रतुम् आहरिष्यति राजेन्द्र श्वेतग्रहम् इवान्तकः

tadyuge tatkulīnaś ca rājasūyam api kratum āhariṣyati rājendra śvetagraham ivāntakaḥ

Verse 42

यथाबलं मनुष्याणां कर्तॄणां दास्यते फलम् युगान्तद्वारम् ऋषिभिः संवृतं विचरिष्यति

yathābalaṃ manuṣyāṇāṃ kartṝṇāṃ dāsyate phalam yugāntadvāram ṛṣibhiḥ saṃvṛtaṃ vicariṣyati

Verse 43

तदाप्रभृति हास्यन्ते नृणां प्राणाः पुराकृतीः विनिवर्तिष्यते लोके वृत्तान्ते वृत्तिमत्स्व् अपि

tadāprabhṛti hāsyante nṛṇāṃ prāṇāḥ purākṛtīḥ vinivartiṣyate loke vṛttānte vṛttimatsv api

Verse 44

तदा सूक्ष्मो महोदर्को दुस्तरो दानमूलवान् चातुराश्रम्यशिथिलो धर्मः प्रविचलिष्यति

tadā sūkṣmo mahodarko dustaro dānamūlavān cāturāśramyaśithilo dharmaḥ pravicaliṣyati

Verse 45

तदा ह्य् अल्पेन तपसा सिद्धिं यास्यन्ति मानवाः धन्या धर्मं चरिष्यन्ति युगाम्ते जनमेजय

tadā hy alpena tapasā siddhiṃ yāsyanti mānavāḥ dhanyā dharmaṃ cariṣyanti yugāmte janamejaya

'Then with little austerity men will attain siddhi; the blessed will walk in dharma at the yuga's end, Janamejaya.'