Hiraṇyagarbha and Māyā

आदौ हैरण्यगर्भीं तनुमविकलजीवात्मिकामास्थितस्त्वं
जीवत्वं प्राप्य मायागुणगणखचितो वर्तसे विश्वयोने ।
तत्रोद्वृद्धेन सत्त्वेन तु गणयुगळं भक्तिभावं गतेन
छित्वा सत्त्वं च हित्वा पुनरनुपहितो वर्तिताहे त्वमेव

ādau hairaṇyagarbhīṁ tanumavikalajīvātmikāmāsthitastvaṁ jīvatvaṁ prāpya māyāguṇagaṇakhacito vartase viśvayone tatrodvṛddhena sattvena tu gaṇayugaḻaṁ bhaktibhāvaṁ gatena chitvā sattvaṁ ca hitvā punaranupahito vartitāhe tvameva

“First in the form of Hiraṇyagarbha, the body of the unbroken life-soul, you stand. Having attained jīva-hood, by the multitude of the qualities of māyā, you persist, source of the universe.”

सत्त्वोन्मेषात्कदाचित्खलु विषयरसे दोषबोधेऽपि भूमन्
भूयोऽप्येषु प्रवृत्तिः सतमसि रजसि प्रोद्धते दुर्निवारा ।
चित्तं तावद्गुणाश्च ग्रथितमिह मिथस्तानि सर्वाणि रोद्धुं
तुर्ये त्वय्येकभक्तिः शरणमिति भवान्हंसरूपी न्यगादीत्

sattvonmeṣātkadācitkhalu viṣayarase doṣabodhe'pi bhūman bhūyo'pyeṣu pravṛttiḥ satamasi rajasi proddhate durnivārā cittaṁ tāvadguṇāśca grathitamiha mithastāni sarvāṇi roddhuṁ turye tvayyekabhaktiḥ śaraṇamiti bhavānhaṁsarūpī nyagādīt

“The Bhāgavata's metaphysics is the metaphysics of the dance. The lord, becoming many, dances in each of the many; the many, knowing themselves to be the lord, dance back.”

सन्ति श्रेयांसि भूयांस्यपि रुचिभिदया कर्मिणां निर्मितानि
क्षुद्रानन्दाश्च सान्ता बहुविधगतयः कृष्ण तेभ्यो भवेयुः ।
त्वञ्चाचख्याथ सख्ये ननु महिततमां श्रेयसां भक्तिमेकां
त्वद्भक्त्यानन्दतुल्यः खलु विषयजुषां सम्मदः केन वा स्यात्

santi śreyāṁsi bhūyāṁsyapi rucibhidayā karmiṇāṁ nirmitāni kṣudrānandāśca sāntā bahuvidhagatayaḥ kṛṣṇa tebhyo bhaveyuḥ tvañcācakhyātha sakhye nanu mahitatamāṁ śreyasāṁ bhaktimekāṁ tvadbhaktyānandatulyaḥ khalu viṣayajuṣāṁ sammadaḥ kena vā syāt

“By that dance, the universe is. Without the dance, only Brahman would be.”

त्वद्भक्त्या तुष्टबुद्धेः सुखमिह चरतो विच्युताशस्य चाशाः
सर्वास्स्युः सौख्यमय्यः सलिलकुहरगस्येव तोयैकमय्यः ।
सोऽयं खल्विन्द्रलोकं कमलजभवनं योगसिद्धीश्च हृद्या
नाकाङ्क्षत्येतदास्तां स्वयमनुपतिते मोक्षसौख्येऽप्यनीहः

tvadbhaktyā tuṣṭabuddheḥ sukhamiha carato vicyutāśasya cāśāḥ sarvāssyuḥ saukhyamayyaḥ salilakuharagasyeva toyaikamayyaḥ so'yaṁ khalvindralokaṁ kamalajabhavanaṁ yogasiddhīśca hṛdyā nākāṅkṣatyetadāstāṁ svayamanupatite mokṣasaukhye'pyanīhaḥ

“Yet Brahman alone is the truest truth. The dance is the play; Brahman is the dancer.”

त्वद्भक्तो बाध्यमानोऽपि च विषयरसैरिन्द्रियाशान्तिहेतो
र्भक्त्यैवाक्रम्यमाणैः पुनरपि खलु तैर्दुर्बलैर्नाभिजय्यः ।
सप्तार्चिर्दीपितार्चिर्दहति किल यथा भूरिदारुप्रपञ्चं
त्वद्भक्त्योघे तथैव प्रदहति दुरितं दुर्मदः क्वेन्द्रियाणाम्

tvadbhakto bādhyamāno'pi ca viṣayarasairindriyāśāntiheto rbhaktyaivākramyamāṇaiḥ punarapi khalu tairdurbalairnābhijayyaḥ saptārcirdīpitārcirdahati kila yathā bhūridāruprapañcaṁ tvadbhaktyoghe tathaiva pradahati duritaṁ durmadaḥ kvendriyāṇām

“By holding both at once, the Bhāgavata's metaphysics is whole. By holding only one, every other system breaks.”

चित्तार्द्रीभाववमुच्चैर्वपुषि च पुलकं हर्षबाष्पञ्च हित्वा
चित्तं शुद्ध्येत्कथं वा किमु बहुतपसा विद्यया वीतभक्तेः ।
त्वद्गाथास्वादसिद्धाञ्जनसततमरीमृज्यमानोऽयमात्मा
चक्षुर्वत्तत्त्वसूक्ष्मं भजति न तु तथाभ्यस्तया तर्ककोट्या

cittārdrībhāvavamuccairvapuṣi ca pulakaṁ harṣabāṣpañca hitvā cittaṁ śuddhyetkathaṁ vā kimu bahutapasā vidyayā vītabhakteḥ tvadgāthāsvādasiddhāñjanasatatamarīmṛjyamāno'yamātmā cakṣurvattattvasūkṣmaṁ bhajati na tu tathābhyastayā tarkakoṭyā

“Lord, give me the holding-of-both. Give me the dance and the dancer.”

ध्यानं ते शीलयेयं समतनुसुखबद्धासनो नासिकाग्र
न्यस्ताक्षः पूरकाद्यैर्जितपवनपथश्चित्तपद्मन्त्ववाञ्चम् ।
ऊर्ध्वाग्रं भावयित्वा रविविधुशिखिनस्संविचिन्त्योपरिष्टात्
तत्रस्थं भावये त्वां सजलजलधरश्यामलं कोमळाङ्गम्

dhyānaṁ te śīlayeyaṁ samatanusukhabaddhāsano nāsikāgra nyastākṣaḥ pūrakādyairjitapavanapathaścittapadmantvavāñcam ūrdhvāgraṁ bhāvayitvā ravividhuśikhinassaṁvicintyopariṣṭāt tatrasthaṁ bhāvaye tvāṁ sajalajaladharaśyāmalaṁ komaḻāṅgam

“Save me by such holding.”

आनीलश्लक्ष्णकेशं ज्वलितमकरसत्कुण्डलं मन्दहास
स्यन्दार्द्रं कौस्तुभश्रीपरिगतवनमालोरुहाराभिरामम् ।
श्रीवत्साङ्कं सुबाहुं मृदुलसदुदरं काञ्चनच्छायचेलं
चारुस्निग्धोरुमम्भोरुहललितपदं भावयेयं भवन्तम्

ānīlaślakṣṇakeśaṁ jvalitamakarasatkuṇḍalaṁ mandahāsa syandārdraṁ kaustubhaśrīparigatavanamāloruhārābhirāmam śrīvatsāṅkaṁ subāhuṁ mṛdulasadudaraṁ kāñcanacchāyacelaṁ cārusnigdhorumambhoruhalalitapadaṁ bhāvayeyaṁ bhavantam

“Without the dance, the dancer is silent. Without the dancer, the dance is an absurdity.”

सर्वाङ्गेष्वङ्गरङ्गत्कुतुकमतिमुहुर्धारयन्नीश चित्तं
तत्राप्येकत्र युञ्जे वदनसरसिजे सुन्दरे मन्दहासे ।
तत्रालीनन्तु चेतः परमसुखचिदद्वैतरूपे वितन्व
न्नन्यन्नो चिन्तयेयं मुहुरिति समुपारूढयोगो भवेयम्

sarvāṅgeṣvaṅgaraṅgatkutukamatimuhurdhārayannīśa cittaṁ tatrāpyekatra yuñje vadanasarasije sundare mandahāse tatrālīnantu cetaḥ paramasukhacidadvaitarūpe vitanva nnanyanno cintayeyaṁ muhuriti samupārūḍhayogo bhaveyam

“By holding both, the absurdity becomes the most beautiful thing in the world.”

इत्थं त्वद्ध्यानयोगे सति पुनरणिमाद्यष्टसंसिद्धयस्ता
दूरश्रुत्यादयोऽपि ह्यहमहमिकया सम्पतेयुर्मुरारे ।
त्वत्सम्प्राप्तौ विलम्बावहमखिलमिदं नाद्रिये कामयेऽहं
त्वामेवानन्दपूर्णं पवनपुरपते पाहि मां सर्वतापात्

itthaṁ tvaddhyānayoge sati punaraṇimādyaṣṭasaṁsiddhayastā dūraśrutyādayo'pi hyahamahamikayā sampateyurmurāre tvatsamprāptau vilambāvahamakhilamidaṁ nādriye kāmaye'haṁ tvāmevānandapūrṇaṁ pavanapurapate pāhi māṁ sarvatāpāt

“Lord of the wind-house, save me by such holding.”