Harivaṃśa · Adhyāya 31

Verse 1

व्यापिनो देवदेवस्य संभवं वक्तुम् अर्हसि प्रश्नभारो महांस् तात त्वयोक्तः शार्ङ्गधन्वनि यथाशक्ति तु वक्ष्यामि श्रूयतां वैष्णवं यशः

vyāpino devadevasya saṃbhavaṃ vaktum arhasi praśnabhāro mahāṃs tāta tvayoktaḥ śārṅgadhanvani yathāśakti tu vakṣyāmi śrūyatāṃ vaiṣṇavaṃ yaśaḥ

'You must tell the coming-forth of the all-pervading God-of-gods. The question-burden laid upon you is great, Śārṅgadhanvan. As I am able, I shall tell; hear the Vaiṣṇava fame.'

Verse 2

विष्णोः प्रभावश्रवणे दिष्ट्या ते मतिर् उत्थिता हन्त विष्णोः समस्तास् त्वं शृणु दिव्याः प्रवृत्तयः

viṣṇoḥ prabhāvaśravaṇe diṣṭyā te matir utthitā hanta viṣṇoḥ samastās tvaṃ śṛṇu divyāḥ pravṛttayaḥ

Verse 3

सहस्रास्यं सहस्राक्षं सहस्रचरणं च यम् सहस्रशिरसं देवं सहस्रकरम् अव्ययम्

sahasrāsyaṃ sahasrākṣaṃ sahasracaraṇaṃ ca yam sahasraśirasaṃ devaṃ sahasrakaram avyayam

Verse 4

सहस्रयुगपर्यन्तं सहस्रपरिवत्सरम् सहस्रशतधा भूत्वा प्रलयं कारयेत् तु यः सहस्रजिह्वं भास्वन्तं सहस्रमुकुटं प्रभुम् सहस्रदं सहस्रादिं सहस्रभुजम् अव्ययम्

sahasrayugaparyantaṃ sahasraparivatsaram sahasraśatadhā bhūtvā pralayaṃ kārayet tu yaḥ sahasrajihvaṃ bhāsvantaṃ sahasramukuṭaṃ prabhum sahasradaṃ sahasrādiṃ sahasrabhujam avyayam

Verse 5

सवनं हवनं चैव हव्यं होतारम् एव च पात्राणि च पवित्राणि वेदिं दीक्षां चरुं स्रुवम्

savanaṃ havanaṃ caiva havyaṃ hotāram eva ca pātrāṇi ca pavitrāṇi vediṃ dīkṣāṃ caruṃ sruvam

Verse 6

स्रुक्सोमशूर्पम् उपभृत् प्रोक्षणीं दक्षिणायनम् अध्वर्युं सामगं विप्रं सदस्यं सदनं सवम्

sruksomaśūrpam upabhṛt prokṣaṇīṃ dakṣiṇāyanam adhvaryuṃ sāmagaṃ vipraṃ sadasyaṃ sadanaṃ savam

Verse 7

यूपं समित्स्रुवं दर्वीं चमसोलूखलानि च प्राग्वंशं यज्ञभूमिं च होतारं चयनं च यत्

yūpaṃ samitsruvaṃ darvīṃ camasolūkhalāni ca prāgvaṃśaṃ yajñabhūmiṃ ca hotāraṃ cayanaṃ ca yat

Verse 8

ह्रस्वान्य् अतिप्रमाणानि स्थावराणि चराणि च प्रायश्चित्तानि चार्घ्यं च स्थण्डिलानि कुशांस् तथा

hrasvāny atipramāṇāni sthāvarāṇi carāṇi ca prāyaścittāni cārghyaṃ ca sthaṇḍilāni kuśāṃs tathā

Verse 9

मन्त्रं यज्ञवहं वह्निं भागं भागवहं च यत् अग्रेभुजं सोमभुजं हुतार्चिषम् उदायुधम् आहुर् वेदविदो विप्रा यं यज्ञं शाश्वतं विभुम्

mantraṃ yajñavahaṃ vahniṃ bhāgaṃ bhāgavahaṃ ca yat agrebhujaṃ somabhujaṃ hutārciṣam udāyudham āhur vedavido viprā yaṃ yajñaṃ śāśvataṃ vibhum

Verse 10

तस्य विष्णोः सुरेशस्य श्रीवत्साङ्कस्य धीमतः प्रादुर्भावसहस्राणि समतीतान्य् अनेकशः सर्वयज्ञमुखं देवं सर्वयज्ञप्रवर्तिनम् भूयश् चैव भविष्यन्तीत्य् एवम् आह पितामहः

tasya viṣṇoḥ sureśasya śrīvatsāṅkasya dhīmataḥ prādurbhāvasahasrāṇi samatītāny anekaśaḥ sarvayajñamukhaṃ devaṃ sarvayajñapravartinam bhūyaś caiva bhaviṣyantīty evam āha pitāmahaḥ

Verse 11

यत् पृच्छसि महाराज दिव्यां पुण्यां कथां शुभाम् किमर्थं भगवान् विष्णुर् वसुदेवकुले ऽभवत्

yat pṛcchasi mahārāja divyāṃ puṇyāṃ kathāṃ śubhām kimarthaṃ bhagavān viṣṇur vasudevakule 'bhavat

Verse 12

सुरेशो रिपुसूदनः देवलोकं समुत्सृज्य तत् ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि शृणु सर्वम् अशेषतः वासुदेवस्य माहात्म्यं चरितं च महाद्युतेः

sureśo ripusūdanaḥ devalokaṃ samutsṛjya tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi śṛṇu sarvam aśeṣataḥ vāsudevasya māhātmyaṃ caritaṃ ca mahādyuteḥ

Verse 13

हितार्थं सुरमर्त्यानां लोकानां प्रभवाय च बहुशः सर्वभूतात्मा प्रादुर्भवति कार्यतः प्रादुर्भावांश् च वक्ष्यामि पुण्यान् देवगुणैर् युतान्

hitārthaṃ suramartyānāṃ lokānāṃ prabhavāya ca bahuśaḥ sarvabhūtātmā prādurbhavati kāryataḥ prādurbhāvāṃś ca vakṣyāmi puṇyān devaguṇair yutān

Verse 14

छान्दसीभिर् उदाराभिः श्रुतिभिः समलंकृतान् शुचिः प्रयतवाग् भूत्वा निबोध जनमेजय इदं पुराणं परमं पुण्यं वेदैश् च संमितम् हन्त ते कथयिष्यामि विष्णोर् दिव्यां कथां शृणु यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर् भवति भारत धर्मसंस्थापनार्थाय तदा संभवति प्रभुः तस्य ह्य् एका महाराज मूर्तिर् भवति सत्तम नित्यं दिविष्ठा या राजंस् तपश् चरति दुश्चरम् द्वितीया चास्य शयने निद्रायोगम् उपाययौ प्रजासंहारसर्गार्थं किम् अध्यात्मविचिन्तकम् सुप्त्वा युगसहस्रं स प्रादुर्भवति कार्यवान् पूर्णे युगसहस्रे तु देवदेवो जगत्पतिः

chāndasībhir udārābhiḥ śrutibhiḥ samalaṃkṛtān śuciḥ prayatavāg bhūtvā nibodha janamejaya idaṃ purāṇaṃ paramaṃ puṇyaṃ vedaiś ca saṃmitam hanta te kathayiṣyāmi viṣṇor divyāṃ kathāṃ śṛṇu yadā yadā hi dharmasya glānir bhavati bhārata dharmasaṃsthāpanārthāya tadā saṃbhavati prabhuḥ tasya hy ekā mahārāja mūrtir bhavati sattama nityaṃ diviṣṭhā yā rājaṃs tapaś carati duścaram dvitīyā cāsya śayane nidrāyogam upāyayau prajāsaṃhārasargārthaṃ kim adhyātmavicintakam suptvā yugasahasraṃ sa prādurbhavati kāryavān pūrṇe yugasahasre tu devadevo jagatpatiḥ

Verse 15

पितामहो लोकपालाश् चन्द्रादित्यौ हुताशनः ब्रह्मा च कपिलश् चैव परमेष्ठी तथैव च देवाः सप्तर्षयश् चैव त्र्यम्बकश् च महायशाः

pitāmaho lokapālāś candrādityau hutāśanaḥ brahmā ca kapilaś caiva parameṣṭhī tathaiva ca devāḥ saptarṣayaś caiva tryambakaś ca mahāyaśāḥ

Verse 16

वायुः समुद्राः शैलाश् च तस्य देहे समाश्रिताः सनत्कुमारश् च महानुभावो मनुर् महात्मा भगवान् प्रजाकरः पुराणदेवो ऽथ पुराणि चक्रे प्रदीप्तवैश्वानरतुल्यतेजाः

vāyuḥ samudrāḥ śailāś ca tasya dehe samāśritāḥ sanatkumāraś ca mahānubhāvo manur mahātmā bhagavān prajākaraḥ purāṇadevo 'tha purāṇi cakre pradīptavaiśvānaratulyatejāḥ

Verse 17

येन चार्णवमध्यस्थौ नष्टे स्थावरजंगमे नष्टे देवासुरनरे प्रनष्टोरगराक्षसे

yena cārṇavamadhyasthau naṣṭe sthāvarajaṃgame naṣṭe devāsuranare pranaṣṭoragarākṣase

Verse 18

योद्धुकामौ सुदुर्धर्षौ दानवौ मधुकैटभौ हतौ प्रभवता तेन तयोर् दत्त्वामितं वरम्

yoddhukāmau sudurdharṣau dānavau madhukaiṭabhau hatau prabhavatā tena tayor dattvāmitaṃ varam

Verse 19

पुरा कमलनाभस्य स्वपतः सागराम्भसि पुष्करे यत्र संभूता देवाः सर्षिगणाः पुरा

purā kamalanābhasya svapataḥ sāgarāmbhasi puṣkare yatra saṃbhūtā devāḥ sarṣigaṇāḥ purā

Verse 20

एष पौष्करको नाम प्रादुर्भावः प्रकीर्तितः पुराणं कथ्यते यत्र वेदश्रुतिसमाहितम्

eṣa pauṣkarako nāma prādurbhāvaḥ prakīrtitaḥ purāṇaṃ kathyate yatra vedaśrutisamāhitam

Verse 21

वाराहस् तु श्रुतिसुखः प्रादुर्भावो महात्मनः यत्र विष्णुः सुरश्रेष्ठो वाराहं रूपम् आस्थितः

vārāhas tu śrutisukhaḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ yatra viṣṇuḥ suraśreṣṭho vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ

Verse 22

महीं सागरपर्यन्तां सशैलवनकाननाम् वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुदन्तश् चितीमुखः अग्निजिह्वो दर्भलोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः

mahīṃ sāgaraparyantāṃ saśailavanakānanām vedapādo yūpadaṃṣṭraḥ kratudantaś citīmukhaḥ agnijihvo darbhalomā brahmaśīrṣo mahātapāḥ

Verse 23

अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदाङ्गश्रुतिभूषणः आज्यनासः स्रुवस् तुण्डः सामघोषस्वनो महान्

ahorātrekṣaṇo divyo vedāṅgaśrutibhūṣaṇaḥ ājyanāsaḥ sruvas tuṇḍaḥ sāmaghoṣasvano mahān

Verse 24

धर्मसत्यमयः श्रीमान् क्रमविक्रमसत्कृतः प्रायश्चित्तनखो धीरः पशुजानुर् महावृषः

dharmasatyamayaḥ śrīmān kramavikramasatkṛtaḥ prāyaścittanakho dhīraḥ paśujānur mahāvṛṣaḥ

Verse 25

उद्गात्रान्त्रो होमलिङ्गः फलबीजमहौषधिः वाय्वन्तरात्मा मन्त्रस्फिग् विकृतः सोमशोणितः

udgātrāntro homaliṅgaḥ phalabījamahauṣadhiḥ vāyvantarātmā mantrasphig vikṛtaḥ somaśoṇitaḥ

Verse 26

वेदिस्कन्धो हविर्गन्धो हव्यकव्यातिवेगवान् प्राग्वंशकायो द्युतिमान् नानादीक्षाभिर् आचितः

vediskandho havirgandho havyakavyātivegavān prāgvaṃśakāyo dyutimān nānādīkṣābhir ācitaḥ

Verse 27

दक्षिणाहृदयो योगी महासत्रमयो महान् उपाकर्मेष्ठरुचकः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः नानाछन्दोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः छायापत्नीसहायो वै मणिशृङ्ग इवोच्छ्रितः

dakṣiṇāhṛdayo yogī mahāsatramayo mahān upākarmeṣṭharucakaḥ pravargyāvartabhūṣaṇaḥ nānāchandogatipatho guhyopaniṣadāsanaḥ chāyāpatnīsahāyo vai maṇiśṛṅga ivocchritaḥ

Verse 28

रसातलतले मग्नां रसातलतलं गतः महीं सागरपर्यन्तां सशैलवनकाननाम् एकार्णवजले भ्रष्टाम् एकार्णवगतिः प्रभुः

rasātalatale magnāṃ rasātalatalaṃ gataḥ mahīṃ sāgaraparyantāṃ saśailavanakānanām ekārṇavajale bhraṣṭām ekārṇavagatiḥ prabhuḥ

Verse 29

पूर्वं लोकहितार्थाय दंट्राभ्याम् उज्जहार गाम् ततः स्वस्थानम् आनीय पृथिवीं पृथिवीश्वरः मुमोच पूर्वं मनसा धारयित्वा धराधरान् सद्यो जगाम निर्वाणं मेदिनी तस्य धारणात् चकार च नमस्कारं तस्मै देवाय वेधसे दंष्ट्रया यः समुद्धृत्य लोकानां हितकाम्यया सहस्रशीर्षो देवादिश् चकार जगतीं पुनः

pūrvaṃ lokahitārthāya daṃṭrābhyām ujjahāra gām tataḥ svasthānam ānīya pṛthivīṃ pṛthivīśvaraḥ mumoca pūrvaṃ manasā dhārayitvā dharādharān sadyo jagāma nirvāṇaṃ medinī tasya dhāraṇāt cakāra ca namaskāraṃ tasmai devāya vedhase daṃṣṭrayā yaḥ samuddhṛtya lokānāṃ hitakāmyayā sahasraśīrṣo devādiś cakāra jagatīṃ punaḥ

Verse 30

एवं यज्ञवराहेण भूत्वा भूतहितार्थिना उद्धृता पृथिवी देवी सागराम्बुधरा पुरा

evaṃ yajñavarāheṇa bhūtvā bhūtahitārthinā uddhṛtā pṛthivī devī sāgarāmbudharā purā

Verse 31

वाराह एष कथितो नारसिंहम् अतः शृणु यत्र भूत्वा मृगेन्द्रेण हिरण्यकशिपुर् हतः

vārāha eṣa kathito nārasiṃham ataḥ śṛṇu yatra bhūtvā mṛgendreṇa hiraṇyakaśipur hataḥ

Verse 32

पुरा कृतयुगे राजन् सुरारिर् बलदर्पितः दैत्यानाम् आदिपुरुषश् चकार तप उत्तमम्

purā kṛtayuge rājan surārir baladarpitaḥ daityānām ādipuruṣaś cakāra tapa uttamam

Verse 33

दश वर्शसहस्राणि शतानि दश पञ्च च जलोपवासस् तस्यासीत् स्थानमौनदृढव्रतः

daśa varśasahasrāṇi śatāni daśa pañca ca jalopavāsas tasyāsīt sthānamaunadṛḍhavrataḥ

Verse 34

ततः शमदमाभ्यां च ब्रह्मचर्येण चानघ ब्रह्मा प्रीतमनास् तस्य तपसा नियमेन च

tataḥ śamadamābhyāṃ ca brahmacaryeṇa cānagha brahmā prītamanās tasya tapasā niyamena ca

Verse 35

तं वै स्वयंभूर् भगवान् स्वयम् आगम्य भूपते विमानेनार्कवर्णेन हंसयुक्तेन भास्वता

taṃ vai svayaṃbhūr bhagavān svayam āgamya bhūpate vimānenārkavarṇena haṃsayuktena bhāsvatā

Verse 36

आदित्यैर् वसुभिः साध्यैर् मरुद्भिर् दैवतैः सह रुद्रैर् विश्वसहायैश् च यक्षराक्षसकिंनरैः

ādityair vasubhiḥ sādhyair marudbhir daivataiḥ saha rudrair viśvasahāyaiś ca yakṣarākṣasakiṃnaraiḥ

Verse 37

दिशाभिर् विदिशाभिश् च नदीभिः सागरैस् तथा नक्षत्रैश् च मुहूर्तैश् च खेचरैश् च महाग्रहैः

diśābhir vidiśābhiś ca nadībhiḥ sāgarais tathā nakṣatraiś ca muhūrtaiś ca khecaraiś ca mahāgrahaiḥ

Verse 38

देवर्षिभिस् तपोवृद्धैः सिद्धैः सप्तर्षिभिस् तथा राजर्षिभिः पुण्यतमैर् गन्धर्वैर् अप्सरोगणैः

devarṣibhis tapovṛddhaiḥ siddhaiḥ saptarṣibhis tathā rājarṣibhiḥ puṇyatamair gandharvair apsarogaṇaiḥ

Verse 39

चराचरगुरुः श्रीमान् वृतः सर्वैः सुरैस् तथा ब्रह्मा ब्रह्मविदां श्रेष्ठो दैत्यं वचनम् अब्रवीत्

carācaraguruḥ śrīmān vṛtaḥ sarvaiḥ surais tathā brahmā brahmavidāṃ śreṣṭho daityaṃ vacanam abravīt

Verse 40

प्रीतो ऽस्मि तव भक्तस्य तपसानेन सुव्रत वरं वरय भद्रं ते यथेष्टं कामम् आप्नुहि

prīto 'smi tava bhaktasya tapasānena suvrata varaṃ varaya bhadraṃ te yatheṣṭaṃ kāmam āpnuhi

Verse 41

न देवासुरगन्धर्वा न यक्षोरगराक्ष्साः न मानुषाः पिशाचा वा हन्युर् मां देवसत्तम

na devāsuragandharvā na yakṣoragarākṣsāḥ na mānuṣāḥ piśācā vā hanyur māṃ devasattama

Verse 42

ऋषयो वा न मां शापैः क्रुद्धा लोकपितामह शपेयुस् तपसा युक्ता वरम् एतं वृणोम्य् अहम्

ṛṣayo vā na māṃ śāpaiḥ kruddhā lokapitāmaha śapeyus tapasā yuktā varam etaṃ vṛṇomy aham

Verse 43

न शस्त्रेण न चास्त्रेण गिरिणा पादपेन वा न शुष्केण न चार्द्रेण स्यान् न चान्येन मे वधः

na śastreṇa na cāstreṇa giriṇā pādapena vā na śuṣkeṇa na cārdreṇa syān na cānyena me vadhaḥ

Verse 44

पाणिप्रहारेणैकेन सभृत्यबलवाहनम् यो मां नाशयितुं शक्तः स मे मृत्युर् भविष्यति नाकाशे वा न भूमौ वा रात्रौ वा दिवसे ऽपि वा नान्तर् वा न बहिर् वापि स्याद् वधो मे पितामह पशुभिर् वा मृगेन्द्रैर् वा पक्षिभिर् वा सरीसृपैः भवेयम् अहम् एवार्कः सोमो वायुर् हुताशनः सलिलं चान्तरिक्षं च नक्षत्राणि दिशो दश

pāṇiprahāreṇaikena sabhṛtyabalavāhanam yo māṃ nāśayituṃ śaktaḥ sa me mṛtyur bhaviṣyati nākāśe vā na bhūmau vā rātrau vā divase 'pi vā nāntar vā na bahir vāpi syād vadho me pitāmaha paśubhir vā mṛgendrair vā pakṣibhir vā sarīsṛpaiḥ bhaveyam aham evārkaḥ somo vāyur hutāśanaḥ salilaṃ cāntarikṣaṃ ca nakṣatrāṇi diśo daśa

Verse 45

अहं क्रोधश् च कामश् च वरुणो वासवो यमः धनदश् च धनाध्यक्षो यक्षः किंपुरुषाधिपः

ahaṃ krodhaś ca kāmaś ca varuṇo vāsavo yamaḥ dhanadaś ca dhanādhyakṣo yakṣaḥ kiṃpuruṣādhipaḥ

Verse 46

एवम् उक्तस् तु दैत्येन स्वयंभुर् भगवांस् तदा उवाच दैत्यराजं तं प्रहसन् नृपसत्तम न दिवा न च रात्रौ वा न मे मृत्युर् भविष्यति एते दिव्या वरास् तात मया दत्तास् तवाद्भुताः सर्वान् कामान् इमांस् तात प्राप्स्यसि त्वं न संशयः

evam uktas tu daityena svayaṃbhur bhagavāṃs tadā uvāca daityarājaṃ taṃ prahasan nṛpasattama na divā na ca rātrau vā na me mṛtyur bhaviṣyati ete divyā varās tāta mayā dattās tavādbhutāḥ sarvān kāmān imāṃs tāta prāpsyasi tvaṃ na saṃśayaḥ

Verse 47

एवम् उक्त्वा तु भगवाञ् जगामाकाशम् एव ह वैराजं ब्रह्मसदनं ब्रह्मर्षिगणसेवितम्

evam uktvā tu bhagavāñ jagāmākāśam eva ha vairājaṃ brahmasadanaṃ brahmarṣigaṇasevitam

Verse 48

श्रुत्वा देवा वरं तं च दत्तं सलिलयोनिना विभुं विज्ञापयाम् आसुर् देवाः शक्रपुरोगमाः ततो देवाश् च नागाश् च गन्धर्वा मुनयस् तथा वरप्रदानं श्रुत्वैव पितामहम् उपस्थिताः

śrutvā devā varaṃ taṃ ca dattaṃ salilayoninā vibhuṃ vijñāpayām āsur devāḥ śakrapurogamāḥ tato devāś ca nāgāś ca gandharvā munayas tathā varapradānaṃ śrutvaiva pitāmaham upasthitāḥ

Verse 49

वरदानेन भगवन् वधिष्यति स नो ऽसुरः तत् प्रसीदस्व भगवन् वधो ऽस्य प्रविचिन्त्यताम्

varadānena bhagavan vadhiṣyati sa no 'suraḥ tat prasīdasva bhagavan vadho 'sya pravicintyatām

Verse 50

भगवान् सर्वभूतानां स्वयंभूर् आदिकृद् विभुः स्रष्टा च हव्यकव्यानाम् अव्यक्तः प्रकृतिर् ध्रुवः

bhagavān sarvabhūtānāṃ svayaṃbhūr ādikṛd vibhuḥ sraṣṭā ca havyakavyānām avyaktaḥ prakṛtir dhruvaḥ

Verse 51

ततो लोकहितं वाक्यं श्रुत्वा देवः प्रजापतिः प्रोवाच भगवान् वाक्यं सर्वान् देवगणांस् तदा

tato lokahitaṃ vākyaṃ śrutvā devaḥ prajāpatiḥ provāca bhagavān vākyaṃ sarvān devagaṇāṃs tadā

Verse 52

अवश्यं त्रिदशास् तेन प्राप्तव्यं तपसः फलम् तपसो ऽन्ते ऽस्य भगवान् वधं विष्णुः करिष्यति

avaśyaṃ tridaśās tena prāptavyaṃ tapasaḥ phalam tapaso 'nte 'sya bhagavān vadhaṃ viṣṇuḥ kariṣyati

Verse 53

एतच् छ्रुत्वा सुराः सर्वे वाक्यं पङ्कजजन्मनः स्वानि स्थानानि दिव्यानि जग्मुस् ते वै मुदा युताः

etac chrutvā surāḥ sarve vākyaṃ paṅkajajanmanaḥ svāni sthānāni divyāni jagmus te vai mudā yutāḥ

Verse 54

लब्धमात्रे वरे चापि सर्वाः सो ऽबाधत प्रजाः हिरण्यकशिपुर् दैत्यो वरदानेन दर्पितः

labdhamātre vare cāpi sarvāḥ so 'bādhata prajāḥ hiraṇyakaśipur daityo varadānena darpitaḥ

Verse 55

आश्रमेषु महाभागान् मुनीन् वै संशितव्रतान् सत्यधर्मरतान् दान्तान् पुरा धर्षितवांस् तु सः

āśrameṣu mahābhāgān munīn vai saṃśitavratān satyadharmaratān dāntān purā dharṣitavāṃs tu saḥ

Verse 56

देवांस् त्रिभुवनस्थांश् च पराजित्य महासुरः त्रैलोक्यं वशम् आनीय स्वर्गे वसति दानवः

devāṃs tribhuvanasthāṃś ca parājitya mahāsuraḥ trailokyaṃ vaśam ānīya svarge vasati dānavaḥ

Verse 57

यदा वरमदोन्मत्तो न्यवसद् दानवो भुवि यज्ञियान् अकरोद् दैत्यान् अयज्ञीयाश् च देवताः

yadā varamadonmatto nyavasad dānavo bhuvi yajñiyān akarod daityān ayajñīyāś ca devatāḥ

Verse 58

आदित्याश् च ततः साध्या विश्वे ऽथ वसवस् तथा मरुतो ऽप्सरसश् चैव गन्धर्वा ब्रह्मविद्द्विजाः ऋषिनागाः सुपर्णाश् च ये चान्ये ऽप्य् एवमादयः शरण्यं शरणं विष्णुम् उपतस्थुर् महाबलम्

ādityāś ca tataḥ sādhyā viśve 'tha vasavas tathā maruto 'psarasaś caiva gandharvā brahmaviddvijāḥ ṛṣināgāḥ suparṇāś ca ye cānye 'py evamādayaḥ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ viṣṇum upatasthur mahābalam

Verse 59

देवं ब्रह्ममयं यज्ञं ब्रह्मदेवं सनातनम् भूतभव्यभविष्यस्य प्रभुं लोकनमस्कृतम् नारायणं विभुः देवाः शरण्यं शरण्यं गताः

devaṃ brahmamayaṃ yajñaṃ brahmadevaṃ sanātanam bhūtabhavyabhaviṣyasya prabhuṃ lokanamaskṛtam nārāyaṇaṃ vibhuḥ devāḥ śaraṇyaṃ śaraṇyaṃ gatāḥ

Verse 60

त्रायस्व नो ऽद्य देवेश हिरण्यकशिपोर् वधात् त्वं हि न परमो देवस् त्वं हि न परमो गुरुः त्वं हि नः परमो धाता ब्रह्मादीनां सुरोत्तम

trāyasva no 'dya deveśa hiraṇyakaśipor vadhāt tvaṃ hi na paramo devas tvaṃ hi na paramo guruḥ tvaṃ hi naḥ paramo dhātā brahmādīnāṃ surottama

Verse 61

उत्फुल्लाम्बुजपत्राक्ष शत्रुपक्षभयावह क्षयाय दितिवंशस्य शरणं त्वं भवस्व नः

utphullāmbujapatrākṣa śatrupakṣabhayāvaha kṣayāya ditivaṃśasya śaraṇaṃ tvaṃ bhavasva naḥ

Verse 62

भयं त्यजध्वम् अमरा अभयं वो ददाम्य् अहम् तथैव त्रिदिवं देवाः प्रतिपद्यत माचिरम्

bhayaṃ tyajadhvam amarā abhayaṃ vo dadāmy aham tathaiva tridivaṃ devāḥ pratipadyata māciram

Verse 63

एषो ऽहं सगणं दैत्यं वरदानेन दर्पितम् अवध्यम् अमरेन्द्राणां दानवेन्द्रं निहन्मि तम्

eṣo 'haṃ sagaṇaṃ daityaṃ varadānena darpitam avadhyam amarendrāṇāṃ dānavendraṃ nihanmi tam

Verse 64

एवम् उक्त्वा स भगवान् विसृज्य त्रिदशेश्वरान् हिरण्यकशिपो राजन्न् आजगाम हरिः सभाम्

evam uktvā sa bhagavān visṛjya tridaśeśvarān hiraṇyakaśipo rājann ājagāma hariḥ sabhām

Verse 65

सभां हिरण्यकशिपोर् जगाम हरिर् ईश्वरः नरस्य कृत्वार्धतनुं सिंहस्यार्धतनुं तथा नारसिंहेन वपुषा पाणिं संस्पृश्य पाणिना

sabhāṃ hiraṇyakaśipor jagāma harir īśvaraḥ narasya kṛtvārdhatanuṃ siṃhasyārdhatanuṃ tathā nārasiṃhena vapuṣā pāṇiṃ saṃspṛśya pāṇinā

Verse 66

जीमूतघनसंकाशो जीमूतघननिस्वनः जीमूतघनदीप्तौजा जीमूत इव वेगवान्

jīmūtaghanasaṃkāśo jīmūtaghananisvanaḥ jīmūtaghanadīptaujā jīmūta iva vegavān

Verse 67

देवादिर् दितिजान् वीरो नृसिंहः समुपाद्रवत् समुत्पत्य नखैस् तीक्ष्णैर् विदार्य निहतो युधि दैत्यं सो ऽतिबलं दृप्तं दृप्तशार्दूलविक्रमम् दृप्तैर् दैत्यगणैर् गुप्तं हतवान् एकपाणिना

devādir ditijān vīro nṛsiṃhaḥ samupādravat samutpatya nakhais tīkṣṇair vidārya nihato yudhi daityaṃ so 'tibalaṃ dṛptaṃ dṛptaśārdūlavikramam dṛptair daityagaṇair guptaṃ hatavān ekapāṇinā

Verse 68

नृसिंह एष कथितो भूयो ऽयं वामनो ऽपरः यत्र वामनम् आश्रित्य रूपं दैत्यविनाशनम्

nṛsiṃha eṣa kathito bhūyo 'yaṃ vāmano 'paraḥ yatra vāmanam āśritya rūpaṃ daityavināśanam

Verse 69

बलेर् बलवतो यज्ञे बलिना विष्णुना पुरा विक्रमैस् त्रिभिर् अक्षोभ्याः क्षोभितास् ते महासुराः

baler balavato yajñe balinā viṣṇunā purā vikramais tribhir akṣobhyāḥ kṣobhitās te mahāsurāḥ

Verse 70

विप्रचित्तिः शिबिः शङ्कुर् अयःशङ्कुस् तथैव च अयःशिरा अश्वशिरा हयग्रीवश् च वीर्यवान् वेगवान् केतुमान् उग्रः सोग्रव्यग्रो महासुरः

vipracittiḥ śibiḥ śaṅkur ayaḥśaṅkus tathaiva ca ayaḥśirā aśvaśirā hayagrīvaś ca vīryavān vegavān ketumān ugraḥ sogravyagro mahāsuraḥ

Verse 71

पुष्करः पुष्कलश् चैव साश्वो ऽश्वपतिर् एव च प्रह्रादो ऽश्वशिराः कुम्भः संह्रादो गगनप्रियः

puṣkaraḥ puṣkalaś caiva sāśvo 'śvapatir eva ca prahrādo 'śvaśirāḥ kumbhaḥ saṃhrādo gaganapriyaḥ

Verse 72

अनुह्रादो हरिहरौ वराहः संहरो रुजः वेपनश् च महारथः बृहत्कीर्तिर् महाजिह्वः शरभः शलभश् चैव कुपनः कोपनः क्रथः

anuhrādo hariharau varāhaḥ saṃharo rujaḥ vepanaś ca mahārathaḥ bṛhatkīrtir mahājihvaḥ śarabhaḥ śalabhaś caiva kupanaḥ kopanaḥ krathaḥ

Verse 73

बृहत्कीर्तिर् महाजिह्वः शङ्कुकर्णो महास्वनः दीर्घजिह्वो ऽर्कनयनो मृदुपादो मृदुप्रियः

bṛhatkīrtir mahājihvaḥ śaṅkukarṇo mahāsvanaḥ dīrghajihvo 'rkanayano mṛdupādo mṛdupriyaḥ

Verse 74

वायुर् गविष्ठो नमुचिः शम्बरो विक्षरो महान् चन्द्रहन्ता क्रोधहन्ता क्रोधवर्धन एव च

vāyur gaviṣṭho namuciḥ śambaro vikṣaro mahān candrahantā krodhahantā krodhavardhana eva ca

Verse 75

कालकः कालकेयश् च वृत्रः क्रोधो विरोचनः गरिष्ठश् च वरिष्ठश् च प्रलम्बनरकाव् उभौ

kālakaḥ kālakeyaś ca vṛtraḥ krodho virocanaḥ gariṣṭhaś ca variṣṭhaś ca pralambanarakāv ubhau

Verse 76

इन्द्रतापनवातापी केतुमान् बलदर्पितः असिलोमा पुलोमा च बाष्कलः प्रमदो मदः

indratāpanavātāpī ketumān baladarpitaḥ asilomā pulomā ca bāṣkalaḥ pramado madaḥ

Verse 77

खसृमः कालवदनः करालः केशिर् एव च एकाक्षश् चन्द्रहा राहुः संह्रादः सृमरः स्वनः

khasṛmaḥ kālavadanaḥ karālaḥ keśir eva ca ekākṣaś candrahā rāhuḥ saṃhrādaḥ sṛmaraḥ svanaḥ

Verse 78

शतघ्नीचक्रहस्ताश् च तथा परिघपाणयः अश्मयन्त्रायुधोपेता भिण्डिपालायुधास् तथा

śataghnīcakrahastāś ca tathā parighapāṇayaḥ aśmayantrāyudhopetā bhiṇḍipālāyudhās tathā

Verse 79

शूलोलूखलहस्ताश् च परश्वधधरास् तथा पाशमुद्गरहस्ता वै तथा लगुडपाणयः

śūlolūkhalahastāś ca paraśvadhadharās tathā pāśamudgarahastā vai tathā laguḍapāṇayaḥ

Verse 80

महाशिलाप्रहरणाः शूलहस्ताश् च दानवाः नानाप्रहरणा घोरा नानावेषा महाजवाः

mahāśilāpraharaṇāḥ śūlahastāś ca dānavāḥ nānāpraharaṇā ghorā nānāveṣā mahājavāḥ

Verse 81

कूर्मकुक्कुटवक्त्राश् च शशोलूकमुखास् तथा खरोष्ट्रवदनाश् चैव वराहवदनास् तथा

kūrmakukkuṭavaktrāś ca śaśolūkamukhās tathā kharoṣṭravadanāś caiva varāhavadanās tathā

Verse 82

भीमा मकरवक्त्राश् च क्रोष्टुवक्त्राश् च दानवाः आखुदर्दुरवक्त्राश् च घोरा वृकमुखास् तथा

bhīmā makaravaktrāś ca kroṣṭuvaktrāś ca dānavāḥ ākhudarduravaktrāś ca ghorā vṛkamukhās tathā

Verse 83

मार्जारशशवक्त्राश् च महावक्त्रास् तथापरे नक्रमेषाननाः शूरा गोजाविमहिषाननाः

mārjāraśaśavaktrāś ca mahāvaktrās tathāpare nakrameṣānanāḥ śūrā gojāvimahiṣānanāḥ

Verse 84

गोधाशल्यकवक्त्राश् च क्रौञ्चवक्त्रास् तथापरे गरुडाननाः खड्गमुखा मयूरवदनास् तथा

godhāśalyakavaktrāś ca krauñcavaktrās tathāpare garuḍānanāḥ khaḍgamukhā mayūravadanās tathā

Verse 85

गजेन्द्रचर्मवसनास् तथा कृष्णाजिनाम्बराः चीरसंवृतगात्राश् च तथा वल्कलवाससः

gajendracarmavasanās tathā kṛṣṇājināmbarāḥ cīrasaṃvṛtagātrāś ca tathā valkalavāsasaḥ

Verse 86

उष्णीषिणो मुकुटिनस् तथा कुण्डलिनो ऽसुराः किरीटिनो लम्बशिखाः कम्बुग्रीवाः सुवर्चसः नानावेषधरा दैत्या नानामाल्यानुलेपनाः

uṣṇīṣiṇo mukuṭinas tathā kuṇḍalino 'surāḥ kirīṭino lambaśikhāḥ kambugrīvāḥ suvarcasaḥ nānāveṣadharā daityā nānāmālyānulepanāḥ

Verse 87

स्वान्य् आयुधानि संगृह्य प्रदीप्तानीव तेजसा क्रममाणं हृषीकेशम् उपावर्तन्त सर्वशः

svāny āyudhāni saṃgṛhya pradīptānīva tejasā kramamāṇaṃ hṛṣīkeśam upāvartanta sarvaśaḥ

Verse 88

प्रमथ्य सर्वान्दैतेयान् पादहस्ततलैस् ततः रूपं कृत्वा महाभींअं जहाराशु स मेदिनीम्

pramathya sarvāndaiteyān pādahastatalais tataḥ rūpaṃ kṛtvā mahābhīṃaṃ jahārāśu sa medinīm

Verse 89

तस्य विक्रमतो भूमिं चन्द्रादित्यौ स्तनान्तरे नभः प्रक्रममाणस्य नाभ्यां किल समास्थितौ

tasya vikramato bhūmiṃ candrādityau stanāntare nabhaḥ prakramamāṇasya nābhyāṃ kila samāsthitau

Verse 90

परमाक्रममाणस्य जानुभ्यां तौ व्यवस्थितौ विष्णोर् अमितवीर्यस्य वदन्त्य् एवं द्विजातयः

paramākramamāṇasya jānubhyāṃ tau vyavasthitau viṣṇor amitavīryasya vadanty evaṃ dvijātayaḥ

Verse 91

हृत्वा स मेदिनीं कृत्स्नां हत्वा चासुरपुंगवान् ददौ शक्राय वसुधां विष्णुर् बलवतां वरः

hṛtvā sa medinīṃ kṛtsnāṃ hatvā cāsurapuṃgavān dadau śakrāya vasudhāṃ viṣṇur balavatāṃ varaḥ

Verse 92

एष ते वामनो नाम प्रादुर्भावो महात्मनः वेदविद्भिर् द्विजैर् एतत् कथ्यते वैष्णवं यशः

eṣa te vāmano nāma prādurbhāvo mahātmanaḥ vedavidbhir dvijair etat kathyate vaiṣṇavaṃ yaśaḥ

Verse 93

भूयो भूतात्मनो विष्णोः प्रादुर्भावो महात्मनः दत्तात्रेय इति ख्यातः क्षमया परया युतः

bhūyo bhūtātmano viṣṇoḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ dattātreya iti khyātaḥ kṣamayā parayā yutaḥ

Verse 94

तेन नष्टेषु देवेषु प्रक्रियासु मखेषु च चातुर्वर्ण्ये च संकीर्णे धर्मे शिथिलतां गते

tena naṣṭeṣu deveṣu prakriyāsu makheṣu ca cāturvarṇye ca saṃkīrṇe dharme śithilatāṃ gate

Verse 95

अभिवर्धति चाधर्मे सत्ये नष्टे ऽनृते स्थिते प्रजासु शीर्यमाणासु धर्मे चाकुलतां गते

abhivardhati cādharme satye naṣṭe 'nṛte sthite prajāsu śīryamāṇāsu dharme cākulatāṃ gate

Verse 96

सयज्ञाः सक्रिया वेदाः प्रत्यानीता हि तेन वै चातुर्वर्ण्यम् असंकीर्णं कृतं तेन महात्मना

sayajñāḥ sakriyā vedāḥ pratyānītā hi tena vai cāturvarṇyam asaṃkīrṇaṃ kṛtaṃ tena mahātmanā

Verse 97

तेन हेहयराजस्य कार्तवीर्यस्य धीमतः वरदेन वरो दत्तो दत्तात्रेयेण धीमता

tena hehayarājasya kārtavīryasya dhīmataḥ varadena varo datto dattātreyeṇa dhīmatā

Verse 98

एतद् बाहुद्वयं यत् ते तत् ते मम कृते नृप शतानि दश बाहूनां भविष्यति न संशयः

etad bāhudvayaṃ yat te tat te mama kṛte nṛpa śatāni daśa bāhūnāṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ

Verse 99

पालयिष्यसि कृत्स्नां च वसुधां वसुधेश्वर दुर्निरीक्ष्यो ऽरिवृन्दानां युद्धस्थश् च भविष्यसि

pālayiṣyasi kṛtsnāṃ ca vasudhāṃ vasudheśvara durnirīkṣyo 'rivṛndānāṃ yuddhasthaś ca bhaviṣyasi

Verse 100

एष ते वैष्णवः श्रीमान् प्रादुर्भावो ऽद्भुतः शुभः कथितो वै महाराज यथाश्रुतम् अरिंदम भूयश् च जामदग्न्यो ऽयं प्रादुर्भावो महात्मनः

eṣa te vaiṣṇavaḥ śrīmān prādurbhāvo 'dbhutaḥ śubhaḥ kathito vai mahārāja yathāśrutam ariṃdama bhūyaś ca jāmadagnyo 'yaṃ prādurbhāvo mahātmanaḥ

Verse 101

यत्र बाहुसहस्रेण विस्मितं दुर्जयं रणे रामो ऽर्जुनम् अनीकस्थं जघान नृपतिं प्रभुः

yatra bāhusahasreṇa vismitaṃ durjayaṃ raṇe rāmo 'rjunam anīkasthaṃ jaghāna nṛpatiṃ prabhuḥ

Verse 102

रथस्थं पार्थिवं रामः पातयित्वार्जुनं भुवि धर्षयित्वा यथाकामं क्रोशमानं च मेघवत्

rathasthaṃ pārthivaṃ rāmaḥ pātayitvārjunaṃ bhuvi dharṣayitvā yathākāmaṃ krośamānaṃ ca meghavat

Verse 103

कृत्स्नं बाहुसहस्रं च चिच्छेद भृगुनन्दनः परश्वधेन दीप्तेन ज्ञातिभिः सहितस्य वै

kṛtsnaṃ bāhusahasraṃ ca ciccheda bhṛgunandanaḥ paraśvadhena dīptena jñātibhiḥ sahitasya vai

Verse 104

कीर्णा क्षत्रियकोटीभिर् मेरुमन्दरभूषणा त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी तेन निःक्षत्रिया कृता

kīrṇā kṣatriyakoṭībhir merumandarabhūṣaṇā triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī tena niḥkṣatriyā kṛtā

Verse 105

कृत्वा निःक्षत्रियां चैव भार्गवः सुमहातपाः सर्वपापविनाशाय वाजिमेधेन चेष्टवान्

kṛtvā niḥkṣatriyāṃ caiva bhārgavaḥ sumahātapāḥ sarvapāpavināśāya vājimedhena ceṣṭavān

Verse 106

तस्मिन् यज्ञे महादाने दक्षिणां भृगुनन्दनः मारीचाय ददौ प्रीतः कश्यपाय वसुंधराम्

tasmin yajñe mahādāne dakṣiṇāṃ bhṛgunandanaḥ mārīcāya dadau prītaḥ kaśyapāya vasuṃdharām

Verse 107

वारुणांस् तुरगाञ् शुभ्रान् रथं च रथिनां वरः हिरण्यम् अक्षयं धेनूर् गजेन्द्रांश् च महामतिः ददौ तस्मिन् महायज्ञे वाजिमेधे महायशाः

vāruṇāṃs turagāñ śubhrān rathaṃ ca rathināṃ varaḥ hiraṇyam akṣayaṃ dhenūr gajendrāṃś ca mahāmatiḥ dadau tasmin mahāyajñe vājimedhe mahāyaśāḥ

Verse 108

अद्यापि च हितार्थाय लोकानां भृगुनन्दनः चरमाणस् तपो दीप्तं जामदग्न्यः पुनः पुनः तिष्ठते देववच् छ्रीमान् महेन्द्रे पर्वतोत्तमे

adyāpi ca hitārthāya lokānāṃ bhṛgunandanaḥ caramāṇas tapo dīptaṃ jāmadagnyaḥ punaḥ punaḥ tiṣṭhate devavac chrīmān mahendre parvatottame

Verse 109

कृष्णाजिनोत्तरीयं च जटामकुटमण्डली एष विष्णोः सुरेशस्य शाश्वतस्याव्ययस्य च जामदग्न्य इति ख्यातः प्रादुर्भावो महात्मनः

kṛṣṇājinottarīyaṃ ca jaṭāmakuṭamaṇḍalī eṣa viṣṇoḥ sureśasya śāśvatasyāvyayasya ca jāmadagnya iti khyātaḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ

Verse 110

चतुर्विंशे युगे चापि विश्वामित्रपुरःसरः जज्ञे दशरथस्याथ पुत्रः पद्मायतेक्षणः

caturviṃśe yuge cāpi viśvāmitrapuraḥsaraḥ jajñe daśarathasyātha putraḥ padmāyatekṣaṇaḥ

Verse 111

कृत्वात्मानं महाबाहुश् चतुर्धा प्रभुर् ईश्वरः लोके राम इति ख्यातस् तेजसा भास्करोपमः

kṛtvātmānaṃ mahābāhuś caturdhā prabhur īśvaraḥ loke rāma iti khyātas tejasā bhāskaropamaḥ

Verse 112

प्रसादनार्थं लोकस्य रक्षसां निग्रहाय च धर्मस्य च विवृद्ध्यर्थं जज्ञे तत्र महायशाः तम् अप्य् आहुर् मनुष्येन्द्रं सर्वभूतपतेस् तनुम्

prasādanārthaṃ lokasya rakṣasāṃ nigrahāya ca dharmasya ca vivṛddhyarthaṃ jajñe tatra mahāyaśāḥ tam apy āhur manuṣyendraṃ sarvabhūtapates tanum

Verse 113

तस्मै दत्तानि चास्त्राणि विश्वामित्रेण धीमता वधार्थं देवशत्रूणां दुर्धराणि सुरैर् अपि

tasmai dattāni cāstrāṇi viśvāmitreṇa dhīmatā vadhārthaṃ devaśatrūṇāṃ durdharāṇi surair api

Verse 114

यज्ञविघ्नकरौ येन मुनीनां भावितात्मनाम् मारीचश् च सुबाहुश् च बलेन बलिनां वरौ निहतौ च निराशौ च कृतौ तेन महात्मना

yajñavighnakarau yena munīnāṃ bhāvitātmanām mārīcaś ca subāhuś ca balena balināṃ varau nihatau ca nirāśau ca kṛtau tena mahātmanā

Verse 115

वर्तमाने मखे येन जनकस्य महात्मनः भग्नं माहेश्वरं चापं क्रीडता लीलया पुरा

vartamāne makhe yena janakasya mahātmanaḥ bhagnaṃ māheśvaraṃ cāpaṃ krīḍatā līlayā purā

Verse 116

यः समाः सर्वधर्मज्ञश् चतुर्दश वने ऽवसत् लक्ष्मणानुचरो रामः सर्वभूतहिते रतः

yaḥ samāḥ sarvadharmajñaś caturdaśa vane 'vasat lakṣmaṇānucaro rāmaḥ sarvabhūtahite rataḥ

Verse 117

रूपिणी यस्य पार्श्वस्था सीतेति प्रथिता जनैः पूर्वोचितत्वाद्या लक्ष्मीर् भर्तारम् अनुगच्छति

rūpiṇī yasya pārśvasthā sīteti prathitā janaiḥ pūrvocitatvādyā lakṣmīr bhartāram anugacchati

Verse 118

चतुर्दश वने तप्त्वा तपो वर्षाणि राघवः जनस्थाने वसन् कार्यं त्रिदशानां चकार सः

caturdaśa vane taptvā tapo varṣāṇi rāghavaḥ janasthāne vasan kāryaṃ tridaśānāṃ cakāra saḥ

Verse 119

सीतायाः पदम् अन्विच्छन् निजघान महामनाः विराधं च कबन्धं च राक्षसौ भीमविक्रमौ जघान पुरुषव्याघ्रौ गन्धर्वौ शापविक्षतौ

sītāyāḥ padam anvicchan nijaghāna mahāmanāḥ virādhaṃ ca kabandhaṃ ca rākṣasau bhīmavikramau jaghāna puruṣavyāghrau gandharvau śāpavikṣatau

Verse 120

हुताशनार्कांशुतडित्प्रकाशैः प्रतप्तजाम्बूनदचित्रपुङ्खैः सुरेन्द्रवज्राशनितुल्यसारैः शरैः शरीरेषु वियोजितौ बलात्

hutāśanārkāṃśutaḍitprakāśaiḥ prataptajāmbūnadacitrapuṅkhaiḥ surendravajrāśanitulyasāraiḥ śaraiḥ śarīreṣu viyojitau balāt

Verse 121

सुग्रीवस्य कृते येन वानरेन्द्रो महाबलः वाली विनिहतः संख्ये सुग्रीवश् चाभिषेचितः

sugrīvasya kṛte yena vānarendro mahābalaḥ vālī vinihataḥ saṃkhye sugrīvaś cābhiṣecitaḥ

Verse 122

देवासुरगणानां हि यक्षराक्षसपक्षिणाम् यत्रावध्यं राक्षसेन्द्रं रावणं युधि दुर्जयम्

devāsuragaṇānāṃ hi yakṣarākṣasapakṣiṇām yatrāvadhyaṃ rākṣasendraṃ rāvaṇaṃ yudhi durjayam

Verse 123

गुप्तं राक्षसकोटीभिर् नीलाञ्जनचयोपमम् त्रैलोक्यरावणं क्रूरं राक्षसं राक्षसेश्वरम्

guptaṃ rākṣasakoṭībhir nīlāñjanacayopamam trailokyarāvaṇaṃ krūraṃ rākṣasaṃ rākṣaseśvaram

Verse 124

दुर्जरं दुर्धरं दृप्तं शार्दूलसमविक्रमम् दुर्निरीक्ष्यं सुरगणैर् वरदानेन दर्पितम्

durjaraṃ durdharaṃ dṛptaṃ śārdūlasamavikramam durnirīkṣyaṃ suragaṇair varadānena darpitam

Verse 125

जघान सचिवैः सार्धं ससैन्यं रावणं युधि महाभ्रघनसंकाशं महाकायं महाबलम्

jaghāna sacivaiḥ sārdhaṃ sasainyaṃ rāvaṇaṃ yudhi mahābhraghanasaṃkāśaṃ mahākāyaṃ mahābalam

Verse 126

तम् आगस्कारिणं क्रूरं पौलस्त्यं पुरुषर्षभः सभ्रातृपुत्रसचिवं ससैन्यं क्रूरनिश्चयम् रावणं निजघानाशु रामो भूतपतिः पुरा

tam āgaskāriṇaṃ krūraṃ paulastyaṃ puruṣarṣabhaḥ sabhrātṛputrasacivaṃ sasainyaṃ krūraniścayam rāvaṇaṃ nijaghānāśu rāmo bhūtapatiḥ purā

Verse 127

मधोश् च तनयो दृप्तो लवणो नाम दानवः हतो मधुवने भीमो वरदत्तो महासुरः समरे युद्धशौण्डेन तथान्ये चापि राक्षसाः

madhoś ca tanayo dṛpto lavaṇo nāma dānavaḥ hato madhuvane bhīmo varadatto mahāsuraḥ samare yuddhaśauṇḍena tathānye cāpi rākṣasāḥ

Verse 128

एतानि कृत्वा कर्माणि रामो धर्मभृतां वरः दशाश्वमेधाञ् जारूथ्यान् आजहार निरर्गलान्

etāni kṛtvā karmāṇi rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ daśāśvamedhāñ jārūthyān ājahāra nirargalān

Verse 129

नाश्रूयन्ताशुभा वाचो नाकुलं मारुतो ववौ न वित्तहरणं चासीद् रामे राज्यं प्रशासति

nāśrūyantāśubhā vāco nākulaṃ māruto vavau na vittaharaṇaṃ cāsīd rāme rājyaṃ praśāsati

Verse 130

पर्यदेवन् न विधवा नानर्थश् चाभवत् तदा सर्वम् आसीज् जगद्दान्तं रामे राज्यं प्रशासति

paryadevan na vidhavā nānarthaś cābhavat tadā sarvam āsīj jagaddāntaṃ rāme rājyaṃ praśāsati

Verse 131

न प्राणिनां भयं चासीज् जलानलविघातजम् न च स्म वृद्धा बालानां प्रेतकार्याणि कुर्वते

na prāṇināṃ bhayaṃ cāsīj jalānalavighātajam na ca sma vṛddhā bālānāṃ pretakāryāṇi kurvate

Verse 132

ब्रह्म पर्यच्चरत् क्षत्रं विशः क्षत्रम् अनुव्रताः शूद्राश् चैव हि वर्णांस् त्रीञ् शुश्रूषन्त्य् अनहंकृताः

brahma paryaccarat kṣatraṃ viśaḥ kṣatram anuvratāḥ śūdrāś caiva hi varṇāṃs trīñ śuśrūṣanty anahaṃkṛtāḥ

Verse 133

नार्यो नात्यचरन् भर्तॄन् भार्यां नात्यचरत् पतिः सर्वम् आसीज् जगद्दान्तं निर्दस्युर् अभवन् मही राम एको ऽभवद् भर्ता रामः पालयिताभवत्

nāryo nātyacaran bhartṝn bhāryāṃ nātyacarat patiḥ sarvam āsīj jagaddāntaṃ nirdasyur abhavan mahī rāma eko 'bhavad bhartā rāmaḥ pālayitābhavat

Verse 134

आसन् वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिणः अरोगाः प्राणिनश् चासन् रामे राज्यं प्रशासति

āsan varṣasahasrāṇi tathā putrasahasriṇaḥ arogāḥ prāṇinaś cāsan rāme rājyaṃ praśāsati

Verse 135

देवतानाम् ऋषीणां च मनुष्याणां च सर्वशः पृथिव्यां सहवासो ऽभूद् रामे राज्यं प्रशासति

devatānām ṛṣīṇāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca sarvaśaḥ pṛthivyāṃ sahavāso 'bhūd rāme rājyaṃ praśāsati

Verse 136

रामो रामो राम इति प्रजानाम् अभवत् कथाः रामारामं जगद्भूतं रामे राज्यं प्रशासति गाथा अप्य् अत्र गायन्ति ये पुराणविदो जनाः रामे निबद्धास् तत्त्वार्था माहात्म्यं तस्य धीमतः

rāmo rāmo rāma iti prajānām abhavat kathāḥ rāmārāmaṃ jagadbhūtaṃ rāme rājyaṃ praśāsati gāthā apy atra gāyanti ye purāṇavido janāḥ rāme nibaddhās tattvārthā māhātmyaṃ tasya dhīmataḥ

Verse 137

श्यामो युवा लोहिताक्षो दीप्तास्यो मितभाषिता आजानबाहुः सुमुखः सिंहस्कन्धो महाभुजः

śyāmo yuvā lohitākṣo dīptāsyo mitabhāṣitā ājānabāhuḥ sumukhaḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ

Verse 138

दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च अयोध्याधिपतिर् भूत्वा रामो राज्यम् अकारयत्

daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca ayodhyādhipatir bhūtvā rāmo rājyam akārayat

Verse 139

ऋक्सामयजुषां घोषो ज्याघोषश् च महात्मनः अव्युच्छिन्नो ऽभवद् राष्ट्रे दीयतां भुज्यताम् इति

ṛksāmayajuṣāṃ ghoṣo jyāghoṣaś ca mahātmanaḥ avyucchinno 'bhavad rāṣṭre dīyatāṃ bhujyatām iti

Verse 140

सत्त्ववान् गुणसंपन्नो दीप्यमानः स्वतेजसा अति सूर्यं च चन्द्रं च रामो दाशरथिर् बभौ

sattvavān guṇasaṃpanno dīpyamānaḥ svatejasā ati sūryaṃ ca candraṃ ca rāmo dāśarathir babhau

Verse 141

ईजे क्रतुशतैः पुण्यैः समाप्तवरदाक्षिणैः हित्वायोध्यां दिवं यातो राघवो ऽसौमहाबलः

īje kratuśataiḥ puṇyaiḥ samāptavaradākṣiṇaiḥ hitvāyodhyāṃ divaṃ yāto rāghavo 'saumahābalaḥ

Verse 142

एवम् एष महाबाहूर् इक्ष्वाकुकुलनन्दनः रावणं सगणं हत्वा दिवम् आचक्रमे प्रभुः

evam eṣa mahābāhūr ikṣvākukulanandanaḥ rāvaṇaṃ sagaṇaṃ hatvā divam ācakrame prabhuḥ

Verse 143

अपरः केशवस्यायं प्रादुर्भावो महात्मनः विख्यातो माथुरे कल्पे सर्वलोकहिताय वै

aparaḥ keśavasyāyaṃ prādurbhāvo mahātmanaḥ vikhyāto māthure kalpe sarvalokahitāya vai

Verse 144

यत्र साल्वं च कंसं च मैन्दं द्विविदम् एव च अरिष्टं वृषभं केशिं पूतनां दैत्यदारिकाम्

yatra sālvaṃ ca kaṃsaṃ ca maindaṃ dvividam eva ca ariṣṭaṃ vṛṣabhaṃ keśiṃ pūtanāṃ daityadārikām

Verse 145

नागं कुवलयापीडं चाणूरं मुष्टिकं तथा दैत्यान् मानुषदेहस्थान् सूदयाम् आस वीर्यवान्

nāgaṃ kuvalayāpīḍaṃ cāṇūraṃ muṣṭikaṃ tathā daityān mānuṣadehasthān sūdayām āsa vīryavān

Verse 146

छिन्नं बाहुसहस्रं च बाणस्याद्भुतकर्मणः नरकश् च हतः संख्ये यवनश् च महाबलः

chinnaṃ bāhusahasraṃ ca bāṇasyādbhutakarmaṇaḥ narakaś ca hataḥ saṃkhye yavanaś ca mahābalaḥ

Verse 147

हृतानि च महीपानां सर्वरत्नानि तेजसा दुराचाराश् च निहताः पार्थिवा ये महीतले

hṛtāni ca mahīpānāṃ sarvaratnāni tejasā durācārāś ca nihatāḥ pārthivā ye mahītale

Verse 148

नवमे द्वापरे विष्णुर् अष्टाविंशे पुराभवत् वेदव्यासस् तदा जज्ञे जातूकर्ण्यपुरःसरः एको वेदश् चतुर्धा तु कृतस् तेन महात्मना जनितो भारतो वंशः सत्यवत्याः सुतेन च एते लोकहितार्थाय प्रादुर्भावा महात्मनः अतीताः कथिता राजन् कथ्यन्ते चाप्य् अनागताः कल्की विष्णुयशा नाम भूयश् चोत्पत्स्यते प्रभुः

navame dvāpare viṣṇur aṣṭāviṃśe purābhavat vedavyāsas tadā jajñe jātūkarṇyapuraḥsaraḥ eko vedaś caturdhā tu kṛtas tena mahātmanā janito bhārato vaṃśaḥ satyavatyāḥ sutena ca ete lokahitārthāya prādurbhāvā mahātmanaḥ atītāḥ kathitā rājan kathyante cāpy anāgatāḥ kalkī viṣṇuyaśā nāma bhūyaś cotpatsyate prabhuḥ

Verse 149

... संभलग्रामको द्विजः सर्वलोकहितार्थाय ... दशमो भाव्यसंपन्नो याज्ञवल्क्यपुरःसरः क्षपयित्वा च तान् सर्वान् भाविनार्थेन चोदितान् गङ्गायमुनयोर् मध्ये निष्ठां प्राप्स्यति सानुगः ततः काले व्यतीते तु सामात्ये सहसैनिके नृपेष्व् अथ प्रनष्तेषु तदा त्व् अप्रग्रहाः प्रजाः क्षणेन निर्वृते चैव हत्वा चान्योन्यम् आहवे परस्परहृतस्वाश् च निराक्रन्दाः सुदुःखिताः एवं कष्टम् अनुप्राप्ताः कलिसंध्यांशके तदा प्रजाः क्षयं प्रयास्यन्ति सार्धं कलियुगेन ह क्षीणे कलियुगे तस्मिंस् ततः कृतयुगं पुनः प्रपत्स्यते यथान्यायं स्वभावाद् एव नान्यथा अनुकर्षन् स वै सेनां हस्त्यश्वरथसंकुलाम् प्रगृहीतायुधैर् विप्रैर् वृतः शतसहस्रशः निःशेषाञ् शुद्धराजांस् तांस् तदा स तु करिष्यति पाषण्डान् म्लेच्छजातींश् च दस्यूंश् चैव सहस्रशः नात्यर्थं धार्मिका ये च ये च धर्मद्विषः क्वचित् उदीच्या मध्यदेशस्थाः पार्वतीयास् तथैव च प्राच्यान् प्रतीच्यांश् च तथा विन्ध्यपृष्ठपरानुगान् तथैव दाक्षिणात्यांश् च द्रविडान् सिंहलैः सह गान्धारान् पारदांश् चैव पह्लवान् यवनाञ् शकान् तुखारान् बर्बरांश् चैव श्वानिकान् दरदान् खशान् लम्बकांश् च मरुंधांश् च किरातांश् चैव स प्रभुः प्रवृत्तचक्रो बलवान् दस्यून् आमन्तको बली अधृष्यः सर्वभूतानां पृथिवीं विचरिष्यति मानुषः स तु संजज्ञे देवस्याग्रस्य धीमतः पूर्वजन्मनि विष्णुः स प्रमतिर् नाम वीर्यवान् गात्रेण वै चन्द्रमसः पूर्णे कलियुगे ऽभवत् इत्य् एता वासुदेवस्य दश संभूतयः स्मृताः तं तं कालं च कार्यं च तं तथोद्देशकारिणम् अंशेन त्रिषु लोकेषु तांस् तान् योनीन् विशत्य् अपि पञ्चविंशोत्थितः कल्की पञ्चाशच्छरदां समाः विनिघ्नन् सर्वभूतानि मानुषांश् चैव सर्वशः कृत्वा बीजावशेषां तु महीं क्रूरेण कर्मणा संयोधयित्वा च खलान् प्रायस् तान् अप्य् अधार्मिकान् तद् एष वै तदा कल्की चरितार्थः ससैनिकः प्रजानां साधयित्वा च संसिद्धार्थः पुनः स्वयम् वृथान्योन्यं प्रकुपितान् संहरिष्यति मोहितान् पुराणि हत्वा ग्रामांश् च तदा दुष्प्रग्रहाः प्रजाः प्रनष्टश्रुतिधर्माश् च नष्टवर्णाश्रमास् तथा ह्वस्वा अल्पायुषश् चैव भविष्यन्ति कलौ युगे सरित्पर्वतसेविन्यः पत्रमूलफलाशनाः चीरपत्राजिनधरा गह्वरं घोरम् आश्रिताः अल्पायुषो नष्टवार्ता बहुबाधाः सुदुःखिताः एते चान्ये च बहवो दिव्या देवगुणैर् युताः प्रादुर्भावाः पुराणेषु गीयन्ते ब्रह्मवादिभिः

... saṃbhalagrāmako dvijaḥ sarvalokahitārthāya ... daśamo bhāvyasaṃpanno yājñavalkyapuraḥsaraḥ kṣapayitvā ca tān sarvān bhāvinārthena coditān gaṅgāyamunayor madhye niṣṭhāṃ prāpsyati sānugaḥ tataḥ kāle vyatīte tu sāmātye sahasainike nṛpeṣv atha pranaṣteṣu tadā tv apragrahāḥ prajāḥ kṣaṇena nirvṛte caiva hatvā cānyonyam āhave parasparahṛtasvāś ca nirākrandāḥ suduḥkhitāḥ evaṃ kaṣṭam anuprāptāḥ kalisaṃdhyāṃśake tadā prajāḥ kṣayaṃ prayāsyanti sārdhaṃ kaliyugena ha kṣīṇe kaliyuge tasmiṃs tataḥ kṛtayugaṃ punaḥ prapatsyate yathānyāyaṃ svabhāvād eva nānyathā anukarṣan sa vai senāṃ hastyaśvarathasaṃkulām pragṛhītāyudhair viprair vṛtaḥ śatasahasraśaḥ niḥśeṣāñ śuddharājāṃs tāṃs tadā sa tu kariṣyati pāṣaṇḍān mlecchajātīṃś ca dasyūṃś caiva sahasraśaḥ nātyarthaṃ dhārmikā ye ca ye ca dharmadviṣaḥ kvacit udīcyā madhyadeśasthāḥ pārvatīyās tathaiva ca prācyān pratīcyāṃś ca tathā vindhyapṛṣṭhaparānugān tathaiva dākṣiṇātyāṃś ca draviḍān siṃhalaiḥ saha gāndhārān pāradāṃś caiva pahlavān yavanāñ śakān tukhārān barbarāṃś caiva śvānikān daradān khaśān lambakāṃś ca maruṃdhāṃś ca kirātāṃś caiva sa prabhuḥ pravṛttacakro balavān dasyūn āmantako balī adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ pṛthivīṃ vicariṣyati mānuṣaḥ sa tu saṃjajñe devasyāgrasya dhīmataḥ pūrvajanmani viṣṇuḥ sa pramatir nāma vīryavān gātreṇa vai candramasaḥ pūrṇe kaliyuge 'bhavat ity etā vāsudevasya daśa saṃbhūtayaḥ smṛtāḥ taṃ taṃ kālaṃ ca kāryaṃ ca taṃ tathoddeśakāriṇam aṃśena triṣu lokeṣu tāṃs tān yonīn viśaty api pañcaviṃśotthitaḥ kalkī pañcāśaccharadāṃ samāḥ vinighnan sarvabhūtāni mānuṣāṃś caiva sarvaśaḥ kṛtvā bījāvaśeṣāṃ tu mahīṃ krūreṇa karmaṇā saṃyodhayitvā ca khalān prāyas tān apy adhārmikān tad eṣa vai tadā kalkī caritārthaḥ sasainikaḥ prajānāṃ sādhayitvā ca saṃsiddhārthaḥ punaḥ svayam vṛthānyonyaṃ prakupitān saṃhariṣyati mohitān purāṇi hatvā grāmāṃś ca tadā duṣpragrahāḥ prajāḥ pranaṣṭaśrutidharmāś ca naṣṭavarṇāśramās tathā hvasvā alpāyuṣaś caiva bhaviṣyanti kalau yuge saritparvatasevinyaḥ patramūlaphalāśanāḥ cīrapatrājinadharā gahvaraṃ ghoram āśritāḥ alpāyuṣo naṣṭavārtā bahubādhāḥ suduḥkhitāḥ ete cānye ca bahavo divyā devaguṇair yutāḥ prādurbhāvāḥ purāṇeṣu gīyante brahmavādibhiḥ

Verse 150

यत्र देवा विमुह्यन्ति प्रादुर्भावानुकीर्तने पुराणं वर्तते यत्र वेदश्रुतिसमाहितम्

yatra devā vimuhyanti prādurbhāvānukīrtane purāṇaṃ vartate yatra vedaśrutisamāhitam

Verse 151

एतदुद्देशमात्रेण प्रादुर्भावानुकीर्तनम् कीर्तितं कीर्तनीयस्य सर्वलोकगुरोः प्रभोः

etaduddeśamātreṇa prādurbhāvānukīrtanam kīrtitaṃ kīrtanīyasya sarvalokaguroḥ prabhoḥ

Verse 152

प्रीयन्ते पितरस् तस्य प्रादुर्भावानुकीर्तनात् विष्णोर् अमितवीर्यस्य यः शृणोति कृताञ्जलिः

prīyante pitaras tasya prādurbhāvānukīrtanāt viṣṇor amitavīryasya yaḥ śṛṇoti kṛtāñjaliḥ

Verse 153

सर्वपापविनिर्मुक्तो धनपुत्रपशूंल् लभेत् नाशुभं विद्यते तस्य पुत्रवान् द्युतिमान् भवेत् एतास् तु योगेश्वरयोगमायाः श्रुत्वा नरो मुच्यति सर्वपापैः ऋद्धिं समृद्धिं विपुलांश् च भोगान् प्राप्नोति शीघ्रं भगवत्प्रसादात्

sarvapāpavinirmukto dhanaputrapaśūṃl labhet nāśubhaṃ vidyate tasya putravān dyutimān bhavet etās tu yogeśvarayogamāyāḥ śrutvā naro mucyati sarvapāpaiḥ ṛddhiṃ samṛddhiṃ vipulāṃś ca bhogān prāpnoti śīghraṃ bhagavatprasādāt

Released from all sins, he obtains wealth, sons, cattle; no ill is known to him; his son becomes lustrous. Hearing these yoga-māyās of the Lord of Yoga, a man is released from all sins and attains abundance…