Harivaṃśa · Adhyāya 19

Verse 1

योगिनः परमात्मानः संयतेनान्तरात्मना ब्रह्मदत्तस्य तनयः स वैभ्राजस् त्व् अजायत योगात्मा तपसा युक्तो विष्वक्सेन इति श्रुतः

yoginaḥ paramātmānaḥ saṃyatenāntarātmanā brahmadattasya tanayaḥ sa vaibhrājas tv ajāyata yogātmā tapasā yukto viṣvaksena iti śrutaḥ

Yogins, supreme-souled, with restrained inner selves — Brahmadatta's son, that Vaibhrāja, was born yoga-souled, joined with austerity, known as Viṣvaksena.

Verse 2

कदाचिद् ब्रह्मदत्तस् तु भार्यया सहितो वने विजहार प्रहृष्टात्मा यथा शच्या शतक्रतुः

kadācid brahmadattas tu bhāryayā sahito vane vijahāra prahṛṣṭātmā yathā śacyā śatakratuḥ

Verse 3

ततः पिपीलिकरुतं स शुश्राव नराधिपः कामिनीं कामिनस् तस्य याचतः क्रोशतो भृशम्

tataḥ pipīlikarutaṃ sa śuśrāva narādhipaḥ kāminīṃ kāminas tasya yācataḥ krośato bhṛśam

Verse 4

श्रुत्वा तु याच्यमानां तां क्रुद्धां सूक्ष्मां पिपीलिकाम् ब्रह्मदत्तो महाहासम् अकस्माद् एव चाहसत्

śrutvā tu yācyamānāṃ tāṃ kruddhāṃ sūkṣmāṃ pipīlikām brahmadatto mahāhāsam akasmād eva cāhasat

Verse 5

ततः सा संनतिर् दीना व्रीडिता दीनचेतना निराहारा बहुतिथं बभूवामित्रकर्शन

tataḥ sā saṃnatir dīnā vrīḍitā dīnacetanā nirāhārā bahutithaṃ babhūvāmitrakarśana

Verse 6

प्रसाद्यमाना भर्त्रा सा तम् उवाच शुचिस्मिता त्वयावहसिता राजन् नाहं जीवितुम् उत्सहे

prasādyamānā bhartrā sā tam uvāca śucismitā tvayāvahasitā rājan nāhaṃ jīvitum utsahe

Verse 7

स तत्कारणम् आचख्यौ न च सा श्रद्दधाति तत् उवाच चैनं कुपिता नैष भावो ऽस्ति पार्थिव

sa tatkāraṇam ācakhyau na ca sā śraddadhāti tat uvāca cainaṃ kupitā naiṣa bhāvo 'sti pārthiva

Verse 8

को वै पिपीलिकरुतं मानुषो वेत्तुम् अर्हति ऋते देवप्रसादाद् वै पूर्वजातिकृतेन वा तपःफलेन वा राजन् विद्यया वा नराधिप

ko vai pipīlikarutaṃ mānuṣo vettum arhati ṛte devaprasādād vai pūrvajātikṛtena vā tapaḥphalena vā rājan vidyayā vā narādhipa

Verse 9

यद्य् एष वै प्रभावस् ते सर्वसत्त्वरुतज्ञता साहं यथैव जानीयां तथा प्रत्याययस्व माम् प्राणान् वापि परित्यक्ष्ये राजन् सत्येन ते शपे

yady eṣa vai prabhāvas te sarvasattvarutajñatā sāhaṃ yathaiva jānīyāṃ tathā pratyāyayasva mām prāṇān vāpi parityakṣye rājan satyena te śape

Verse 10

तत् तस्या वचनं श्रुत्वा महिष्याः परुषं विभो स राजा परमापन्नो देवश्रेष्ठम् अगात् तदा शरण्यं सर्वभूतेशं भक्त्या नारायणं प्रभुम्

tat tasyā vacanaṃ śrutvā mahiṣyāḥ paruṣaṃ vibho sa rājā paramāpanno devaśreṣṭham agāt tadā śaraṇyaṃ sarvabhūteśaṃ bhaktyā nārāyaṇaṃ prabhum

Verse 11

समाहितो निराहारः षड्रात्रेण महायशाः ददर्श दर्शने राजा देवं नारायणं हरिम्

samāhito nirāhāraḥ ṣaḍrātreṇa mahāyaśāḥ dadarśa darśane rājā devaṃ nārāyaṇaṃ harim

Verse 12

उवाच चैनं भगवान् सर्वभूतानुकम्पकः ब्रह्मदत्त प्रभाते त्वं कल्याणं समवाप्स्यसि इत्य् उक्त्वा भगवान् देवस् तत्रैवान्तरधीयत

uvāca cainaṃ bhagavān sarvabhūtānukampakaḥ brahmadatta prabhāte tvaṃ kalyāṇaṃ samavāpsyasi ity uktvā bhagavān devas tatraivāntaradhīyata

Verse 13

ब्रह्मदत्तो ऽपि राजर्षिः सर्वसत्त्वरुतज्ञताम् उपदिष्य च भार्यायै वनात् प्रत्यागतः पुरम् चतुर्णां तु पिता यो ऽसौ ब्राह्मणानां महात्मनाम् श्लोकं सो ऽधीत्य पुत्रेभ्यः कृतकृत्य इवाभवत्

brahmadatto 'pi rājarṣiḥ sarvasattvarutajñatām upadiṣya ca bhāryāyai vanāt pratyāgataḥ puram caturṇāṃ tu pitā yo 'sau brāhmaṇānāṃ mahātmanām ślokaṃ so 'dhītya putrebhyaḥ kṛtakṛtya ivābhavat

Verse 14

स राजानम् अथान्विच्छत् सहमन्त्रिणम् अच्युतम् न ददर्शान्तरं चापि श्लोकं श्रावयितुं तदा

sa rājānam athānvicchat sahamantriṇam acyutam na dadarśāntaraṃ cāpi ślokaṃ śrāvayituṃ tadā

Verse 15

अथ राजा शिरःस्नातो लब्ध्वा नारायणाद् वरम् प्रविवेश पुरीं प्रीतो रथम् आरुह्य काञ्चनम्

atha rājā śiraḥsnāto labdhvā nārāyaṇād varam praviveśa purīṃ prīto ratham āruhya kāñcanam

Verse 16

तस्य रश्मीन् अगृह्णाच् च कण्डरीको द्विजर्षभः चमरव्यजनं चापि बाभ्रव्यः समवाक्षिपत्

tasya raśmīn agṛhṇāc ca kaṇḍarīko dvijarṣabhaḥ camaravyajanaṃ cāpi bābhravyaḥ samavākṣipat

Verse 17

इदम् अन्तरम् इत्य् एव ततः स ब्राह्मणस् तदा श्रावयाम् आस राजानं श्लोकं तं सचिवौ च तौ

idam antaram ity eva tataḥ sa brāhmaṇas tadā śrāvayām āsa rājānaṃ ślokaṃ taṃ sacivau ca tau

Verse 18

सप्त व्याधा दशार्णेषु मृगाः कालंजरे गिरौ हंसाः सरसि मानसे ते स्म जाताः कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः प्रस्थिता दूरम् अध्वानं चक्रवाकाः सरिद् द्वीपे यूयं तेभ्यो ऽवसीदथ

sapta vyādhā daśārṇeṣu mṛgāḥ kālaṃjare girau haṃsāḥ sarasi mānase te sma jātāḥ kurukṣetre brāhmaṇā vedapāragāḥ prasthitā dūram adhvānaṃ cakravākāḥ sarid dvīpe yūyaṃ tebhyo 'vasīdatha

Verse 19

तच् छ्रुत्वा मोहम् अगमद् ब्रह्मदत्तस् तदानघ सचिवौ चास्य पाञ्चालः कण्डरीकश् च भारत

tac chrutvā moham agamad brahmadattas tadānagha sacivau cāsya pāñcālaḥ kaṇḍarīkaś ca bhārata

Verse 20

स्रस्तरश्मिप्रतोदौ तौ पतितव्यजनाव् उभौ दृष्ट्वा बभूवुर् अस्वस्थाः पौराश् चागन्तवश् च ह

srastaraśmipratodau tau patitavyajanāv ubhau dṛṣṭvā babhūvur asvasthāḥ paurāś cāgantavaś ca ha

Verse 21

मुहूर्ताद् इव राजा स सह ताभ्यां रथे स्थितः प्रतिलभ्य ततः संज्ञां प्रत्यागच्छद् अरिंदम

muhūrtād iva rājā sa saha tābhyāṃ rathe sthitaḥ pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ pratyāgacchad ariṃdama

Verse 22

ततस् ते तत् सरः स्मृत्वा योगं तम् उपलभ्य च ब्राःमणं विपुलैर् अर्थैर् भोगैश् च समयोजयन्

tatas te tat saraḥ smṛtvā yogaṃ tam upalabhya ca brāḥmaṇaṃ vipulair arthair bhogaiś ca samayojayan

Verse 23

अभिषिच्य स्वराज्ये तु विष्वक्सेनम् अरिंदमम् जगाम ब्रह्मदत्तो ऽथ सदारो वनम् एव ह

abhiṣicya svarājye tu viṣvaksenam ariṃdamam jagāma brahmadatto 'tha sadāro vanam eva ha

Verse 24

अथैनं संनतिर् धीरा देवलस्य सुता तदा उवाच परमप्रीता योगाद् वनगतं नृपम्

athainaṃ saṃnatir dhīrā devalasya sutā tadā uvāca paramaprītā yogād vanagataṃ nṛpam

Verse 25

जानन्त्या त्वं महाराज पिपीलिकरुतज्ञताम् चोदितः क्रोधम् उद्दिश्य सक्तः कामेषु वै मया

jānantyā tvaṃ mahārāja pipīlikarutajñatām coditaḥ krodham uddiśya saktaḥ kāmeṣu vai mayā

Verse 26

इतो वयं गमिष्यामो गतिम् इष्टाम् अनुत्तमाम् तव चान्तर्हितो योगस् ततः संस्मारितो मया

ito vayaṃ gamiṣyāmo gatim iṣṭām anuttamām tava cāntarhito yogas tataḥ saṃsmārito mayā

Verse 27

स राजा परमप्रीतः पत्न्याः श्रुत्वा वचस् तदा प्राप्य योगं वनाद् एव गतिं प्राप सुदुर्लभाम्

sa rājā paramaprītaḥ patnyāḥ śrutvā vacas tadā prāpya yogaṃ vanād eva gatiṃ prāpa sudurlabhām

Verse 28

कण्डरीको ऽपि योगात्मा सांख्ययोगम् अनुत्तमम् प्राप्य योगगतिं सिद्धो विशुद्धः स्वेन कर्मणा

kaṇḍarīko 'pi yogātmā sāṃkhyayogam anuttamam prāpya yogagatiṃ siddho viśuddhaḥ svena karmaṇā

Verse 29

क्रमं प्रणीय पाञ्चालः शिक्षाम् उत्पाद्य केवलाम् योगाचार्यगतिं प्राप यशश् चाग्र्यं महातपाः

kramaṃ praṇīya pāñcālaḥ śikṣām utpādya kevalām yogācāryagatiṃ prāpa yaśaś cāgryaṃ mahātapāḥ

Verse 30

एवम् एतत् पुरा वृत्तं मम प्रत्यक्षम् अच्युत तद् धारयस्व गाङ्गेय श्रेयसा योक्ष्यसे ततः

evam etat purā vṛttaṃ mama pratyakṣam acyuta tad dhārayasva gāṅgeya śreyasā yokṣyase tataḥ

Verse 31

ये चान्ये धारयिष्यन्ति तेषां चरितम् उत्तमम् तिर्यग्योनिषु ते जातु न भविष्यन्ति कर्हिचित्

ye cānye dhārayiṣyanti teṣāṃ caritam uttamam tiryagyoniṣu te jātu na bhaviṣyanti karhicit

Verse 32

श्रुत्वा चेदम् उपाख्यानं महार्थं महतां गतिम् योगधर्मो हृदि सदा परिवर्तेत भारत

śrutvā cedam upākhyānaṃ mahārthaṃ mahatāṃ gatim yogadharmo hṛdi sadā parivarteta bhārata

Verse 33

स तेनैवानुबन्धेन कदाचिल् लभते शमम् य इमं श्रावयेच् छ्राद्धे पितॄन् प्रीणाति पुण्यकृत् अक्षयं च पितॄणां वै प्रीतिर् भवति शाश्वती ये पठन्ति च शृण्वन्ति श्रावयन्ति च ये द्विजान् ततो मनोगतिं याति सिद्धानां भुवि दुर्लभाम्

sa tenaivānubandhena kadācil labhate śamam ya imaṃ śrāvayec chrāddhe pitṝn prīṇāti puṇyakṛt akṣayaṃ ca pitṝṇāṃ vai prītir bhavati śāśvatī ye paṭhanti ca śṛṇvanti śrāvayanti ca ye dvijān tato manogatiṃ yāti siddhānāṃ bhuvi durlabhām

Verse 34

एवम् एतत् पुरा गीतं मार्कण्डेयेन धीमता श्राद्धस्य फलम् उद्दिश्य सोमस्याप्यायनाय वै

evam etat purā gītaṃ mārkaṇḍeyena dhīmatā śrāddhasya phalam uddiśya somasyāpyāyanāya vai

Verse 35

सोमो हि भगवान् देवो लोकस्याप्यायनं परम् वृष्णिवंशप्रसङ्गेन तस्य वंशं निबोध मे

somo hi bhagavān devo lokasyāpyāyanaṃ param vṛṣṇivaṃśaprasaṅgena tasya vaṃśaṃ nibodha me

Lord Soma, the god, is the supreme nourisher of the world. In the train of the Vṛṣṇi-lineage, hear now his lineage from me.