Harivaṃśa · Adhyāya 12

Verse 1

ततो हं तस्य वचनान् मार्कण्डेयं समाहितः प्रश्नं तम् एवान्वपृच्छं यन् मे पृष्टः पुरा पिता

tato haṃ tasya vacanān mārkaṇḍeyaṃ samāhitaḥ praśnaṃ tam evānvapṛcchaṃ yan me pṛṣṭaḥ purā pitā

Then, at his word, intent, I asked Mārkaṇḍeya the very question that had been asked of me before by my father.

Verse 2

स माम् उवाच धर्मात्मा मार्कण्डेयो महातपाः भीष्म वक्ष्यामि तत्त्वेन शृणुष्व प्रयतो नघ

sa mām uvāca dharmātmā mārkaṇḍeyo mahātapāḥ bhīṣma vakṣyāmi tattvena śṛṇuṣva prayato nagha

Verse 3

मयापि हि प्रसादाद् वै दीर्घायुष्ट्वं पितुः प्रभो पितृभक्त्यैव लब्धं च प्राग्लोके परमं यशः

mayāpi hi prasādād vai dīrghāyuṣṭvaṃ pituḥ prabho pitṛbhaktyaiva labdhaṃ ca prāgloke paramaṃ yaśaḥ

Verse 4

सो हं युगस्य पर्यन्ते बहुवर्षसहस्रिके अधिरुह्य गिरिं मेरुं तपो तप्यं सुदुश्चरम्

so haṃ yugasya paryante bahuvarṣasahasrike adhiruhya giriṃ meruṃ tapo tapyaṃ suduścaram

Verse 5

ततः कदाचित् पश्यामि दिवं प्रज्वाल्य तेजसा विमानं महद् आयान्तम् उत्तरेण गिरेस् तदा

tataḥ kadācit paśyāmi divaṃ prajvālya tejasā vimānaṃ mahad āyāntam uttareṇa gires tadā

Verse 6

अपश्यं तत्र चैवाहं शयानं दीप्ततेजसम् अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषम् अग्नाव् अग्निम् इवाहितम्

apaśyaṃ tatra caivāhaṃ śayānaṃ dīptatejasam aṅguṣṭhamātraṃ puruṣam agnāv agnim ivāhitam

Verse 7

सो हं तस्मै नमस् कृत्वा प्रणम्य शिरसा प्रभुम् संनिविष्टं विमानस्थं पाद्यार्घ्याभ्यां अपूजयम्

so haṃ tasmai namas kṛtvā praṇamya śirasā prabhum saṃniviṣṭaṃ vimānasthaṃ pādyārghyābhyāṃ apūjayam

Verse 8

अपृच्छं चैव दुर्धर्षं विद्याम त्वाम् कथं प्रभो दैवतं ह्य् असि देवानाम् इति मे वर्तते मतिः

apṛcchaṃ caiva durdharṣaṃ vidyāma tvām kathaṃ prabho daivataṃ hy asi devānām iti me vartate matiḥ

Verse 9

स माम् उवाच धर्मात्मा स्मयमान इवानघ न ते तपः सुचरितं येन मां नावबुध्यसे

sa mām uvāca dharmātmā smayamāna ivānagha na te tapaḥ sucaritaṃ yena māṃ nāvabudhyase

Verse 10

क्षणेनैव प्रमाणं स बिभ्रद् अन्यद् अनुत्तमम् रूपेण न मया कश्चिद् दृष्टपूर्वः पुमान् क्वचित्

kṣaṇenaiva pramāṇaṃ sa bibhrad anyad anuttamam rūpeṇa na mayā kaścid dṛṣṭapūrvaḥ pumān kvacit

Verse 11

स माम् उवाच तेजस्वी वाचा मधुरया पुनः कौतूहलपरिज्ञाने यत् तद् ब्रह्मन् ददामि ते विद्धि मां ब्रह्मणः पुत्रं मानसं पूर्वजं प्रभो तपोवीर्यात् समुत्पन्नं नारायणगुणात्मकम्

sa mām uvāca tejasvī vācā madhurayā punaḥ kautūhalaparijñāne yat tad brahman dadāmi te viddhi māṃ brahmaṇaḥ putraṃ mānasaṃ pūrvajaṃ prabho tapovīryāt samutpannaṃ nārāyaṇaguṇātmakam

Verse 12

सनत्कुमार इति यः श्रुतो वेदेषु वै पुरा सो स्मि भार्गव भद्रं ते कं कामं करवाणि ते

sanatkumāra iti yaḥ śruto vedeṣu vai purā so smi bhārgava bhadraṃ te kaṃ kāmaṃ karavāṇi te

Verse 13

ये त्व् अन्ये ब्रह्मणः पुत्रा यवीयांसस् तु ते मम भ्रातरः सप्त दुर्धर्षा येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः

ye tv anye brahmaṇaḥ putrā yavīyāṃsas tu te mama bhrātaraḥ sapta durdharṣā yeṣāṃ vaṃśāḥ pratiṣṭhitāḥ

Verse 14

मरीचिर् अत्रिर् भगवान् पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः अङ्गिराश् च वसिष्ठश् च सप्तैते ब्रह्मणः सुताः क्रतुर् वसिष्ठः पुलहः पुलस्त्यो त्रिस् तथाङ्गिराः मरीचिस् तु तथा विद्वान् देवगन्धर्वसेविताः त्रींल् लोकाण् धारयन्तीमान् देवदानवपूजिताः

marīcir atrir bhagavān pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ aṅgirāś ca vasiṣṭhaś ca saptaite brahmaṇaḥ sutāḥ kratur vasiṣṭhaḥ pulahaḥ pulastyo tris tathāṅgirāḥ marīcis tu tathā vidvān devagandharvasevitāḥ trīṃl lokāṇ dhārayantīmān devadānavapūjitāḥ

Verse 15

वयं तु यतिधर्माण आरोप्यात्मानम् आत्मनि प्रजाधर्मं च कामं च वर्तयामो महामुने

vayaṃ tu yatidharmāṇa āropyātmānam ātmani prajādharmaṃ ca kāmaṃ ca vartayāmo mahāmune

Verse 16

यथोत्पन्नस् तथैवाहं कुमार इति विद्धि माम् तस्मात् सनत्कुमारेति नामैतन् मे प्रतिष्ठितम्

yathotpannas tathaivāhaṃ kumāra iti viddhi mām tasmāt sanatkumāreti nāmaitan me pratiṣṭhitam

Verse 17

मद्भक्त्या ते तपश् चीर्णं मम दर्शनकाङ्क्षया एष दृष्टो सि भवता कं कामं करवाणि ते

madbhaktyā te tapaś cīrṇaṃ mama darśanakāṅkṣayā eṣa dṛṣṭo si bhavatā kaṃ kāmaṃ karavāṇi te

Verse 18

इत्य् उक्तवन्तं तम् अहं प्रत्यवोचं सनातनम् अनुज्ञातो भगवता प्रीयता तेन भारत

ity uktavantaṃ tam ahaṃ pratyavocaṃ sanātanam anujñāto bhagavatā prīyatā tena bhārata

Verse 19

ततो हम् अर्थम् एतं वै तम् अपृच्छं सनातनम् पृष्टः पितॄणां सर्गं च फलं श्राद्धस्य चानघ चिच्छेद संशयं भीष्म स तु देवेश्वरो मम

tato ham artham etaṃ vai tam apṛcchaṃ sanātanam pṛṣṭaḥ pitṝṇāṃ sargaṃ ca phalaṃ śrāddhasya cānagha ciccheda saṃśayaṃ bhīṣma sa tu deveśvaro mama

Verse 20

स माम् उवाच प्रीतात्मा कथान्ते बहुवार्षिके रमे त्वयाहं विप्रर्षे शृणु सर्वं यथातथम्

sa mām uvāca prītātmā kathānte bahuvārṣike rame tvayāhaṃ viprarṣe śṛṇu sarvaṃ yathātatham

Verse 21

देवान् असृजत ब्रह्मा मां यक्ष्यन्तीति भार्गव तम् उत्सृज्य तदात्मानम् अयजंस् ते फलार्थिनः

devān asṛjata brahmā māṃ yakṣyantīti bhārgava tam utsṛjya tadātmānam ayajaṃs te phalārthinaḥ

Verse 22

ते शप्ता ब्रह्मणा मूढा नष्टसंज्ञा विचेतसः न स्म किंचित् प्रजानन्ति ततो लोको व्यमुह्यत

te śaptā brahmaṇā mūḍhā naṣṭasaṃjñā vicetasaḥ na sma kiṃcit prajānanti tato loko vyamuhyata

Verse 23

ते भूयः प्रणताः सर्वे प्रायाचन्त पितामहम् अनुग्रहाय लोकानां ततस् तान् अब्रवीत् प्रभुः

te bhūyaḥ praṇatāḥ sarve prāyācanta pitāmaham anugrahāya lokānāṃ tatas tān abravīt prabhuḥ

Verse 24

प्रायश्चित्तं चरध्वं वै व्यभिचारो हि वः कृतः पुत्रांश् च परिपृच्छध्वं ततो ज्ञानम् अवाप्स्यथ

prāyaścittaṃ caradhvaṃ vai vyabhicāro hi vaḥ kṛtaḥ putrāṃś ca paripṛcchadhvaṃ tato jñānam avāpsyatha

Verse 25

प्रायश्चित्तक्रियार्थं ते पुत्रान् पप्रच्छुर् आर्तवत् तेभ्यस् ते प्रयतात्मानः शशंसुर् तनयास् तदा

prāyaścittakriyārthaṃ te putrān papracchur ārtavat tebhyas te prayatātmānaḥ śaśaṃsur tanayās tadā

Verse 26

प्रायश्चित्तानि धर्मज्ञा वाङ्मनःकर्मजानि वै शंसन्ति कुशला नित्यं चक्षुष्मन्तो हि तत्त्वतः

prāyaścittāni dharmajñā vāṅmanaḥkarmajāni vai śaṃsanti kuśalā nityaṃ cakṣuṣmanto hi tattvataḥ

Verse 27

प्रायश्चित्तार्थतत्त्वज्ञा लब्धसंज्ञा दिवौकसः गम्यतां पुत्रकाश् चेति पुत्रैर् उक्ताश् च ते तदा

prāyaścittārthatattvajñā labdhasaṃjñā divaukasaḥ gamyatāṃ putrakāś ceti putrair uktāś ca te tadā

Verse 28

अभिशप्तास् तु ते देवाः पुत्रवाक्येन तेन वै पितामहम् उपागच्छन् संशयच्छेदनाय वै

abhiśaptās tu te devāḥ putravākyena tena vai pitāmaham upāgacchan saṃśayacchedanāya vai

Verse 29

ततस् तान् अब्रवीद् देवो यूयं वै ब्रह्मवादिनः तस्माद् यद् उक्ता यूयं तैस् तत् तथा न तद् अन्यथा

tatas tān abravīd devo yūyaṃ vai brahmavādinaḥ tasmād yad uktā yūyaṃ tais tat tathā na tad anyathā

Verse 30

यूयं शरीरकर्तारस् तेषां देवा भविष्यथ ते तु ज्ञानप्रदातारः पितरो वो न संशयः

yūyaṃ śarīrakartāras teṣāṃ devā bhaviṣyatha te tu jñānapradātāraḥ pitaro vo na saṃśayaḥ

Verse 31

अन्योन्यपितरो यूयं ते चैवेति निबोधत देवाश् च पितरश् चैव तद् बुध्यध्वं दिवौकसः

anyonyapitaro yūyaṃ te caiveti nibodhata devāś ca pitaraś caiva tad budhyadhvaṃ divaukasaḥ

Verse 32

ततस् ते पुनर् आगम्य पुत्रान् ऊचुर् दिवौकसः ब्रह्मणा छिन्नसंदेहाः प्रीतिमन्तः परस्परम्

tatas te punar āgamya putrān ūcur divaukasaḥ brahmaṇā chinnasaṃdehāḥ prītimantaḥ parasparam

Verse 33

यूयं वै पितरो स्माकं यैर् वयं प्रतिबोधिताः धर्मज्ञाः कश् च वः कामः को वरो वः प्रदीयताम् यद् उक्तं चैव युष्माभिस् तत् तथा न तद् अन्यथा

yūyaṃ vai pitaro smākaṃ yair vayaṃ pratibodhitāḥ dharmajñāḥ kaś ca vaḥ kāmaḥ ko varo vaḥ pradīyatām yad uktaṃ caiva yuṣmābhis tat tathā na tad anyathā

Verse 34

उक्ताश् च यस्माद् युष्माभिः पुत्रका इति वै वयम् तस्माद् भवन्तः पितरो भविष्यन्ति न संशयः

uktāś ca yasmād yuṣmābhiḥ putrakā iti vai vayam tasmād bhavantaḥ pitaro bhaviṣyanti na saṃśayaḥ

Verse 35

यो निष्ट्वा च पितॄन् श्राद्धैः क्रियाः काश्चित् करिष्यति राक्षसा दानवा नागाः फलं प्राप्स्यन्ति तस्य तत्

yo niṣṭvā ca pitṝn śrāddhaiḥ kriyāḥ kāścit kariṣyati rākṣasā dānavā nāgāḥ phalaṃ prāpsyanti tasya tat

Verse 36

श्राद्धैर् आप्यायिताश् चैव पितरः सोमम् अव्ययम् आप्याय्यमानं युष्माभिर् वर्धयिष्यन्ति नित्यदा

śrāddhair āpyāyitāś caiva pitaraḥ somam avyayam āpyāyyamānaṃ yuṣmābhir vardhayiṣyanti nityadā

Verse 37

श्राद्धैर् आप्यायितः सोमो लोकम् आप्याययिष्यति समुद्रपर्वतवनं जंगमाजंगमैर् वृतम्

śrāddhair āpyāyitaḥ somo lokam āpyāyayiṣyati samudraparvatavanaṃ jaṃgamājaṃgamair vṛtam

Verse 38

श्राद्धानि पुष्टिकामाश् च ये करिष्यन्ति मानवाः तेभ्यः पुष्टिं प्रजाश् चैव दास्यन्ति पितरः सदा

śrāddhāni puṣṭikāmāś ca ye kariṣyanti mānavāḥ tebhyaḥ puṣṭiṃ prajāś caiva dāsyanti pitaraḥ sadā

Verse 39

श्राद्धे च ये प्रदास्यन्ति त्रीन् पिण्डान् नामगोत्रतः सर्वत्र वर्तमानांस् तान् पितरः सपितामहाः भावयिष्यन्ति सततं श्राद्धदानेन पूजिताः

śrāddhe ca ye pradāsyanti trīn piṇḍān nāmagotrataḥ sarvatra vartamānāṃs tān pitaraḥ sapitāmahāḥ bhāvayiṣyanti satataṃ śrāddhadānena pūjitāḥ

Verse 40

एवम् आज्ञा कृता पूर्वं ब्रह्मणा परमेष्ठिना इति तद् वचनं सत्यं भवत्व् अद्य दिवौकसः पुत्राश् च पितरश् चैव वयं सर्वे परस्परम्

evam ājñā kṛtā pūrvaṃ brahmaṇā parameṣṭhinā iti tad vacanaṃ satyaṃ bhavatv adya divaukasaḥ putrāś ca pitaraś caiva vayaṃ sarve parasparam

Verse 41

त एते पितरो देवा देवाश् च पितरस् तथा अन्योन्यपितरो ह्य् एते देवाश् च पितरश् च ह

ta ete pitaro devā devāś ca pitaras tathā anyonyapitaro hy ete devāś ca pitaraś ca ha

These are the ancestors who are gods, and the gods who are ancestors — each the other's ancestor: they are gods and pitṛs both.