The Death of Kaṁsa

प्रातः सन्त्रस्तभोजक्षितिपतिवचसा प्रस्तुते मल्लतूर्ये
सङ्घे राज्ञां च मञ्चानभिययुषि गते नन्दगोपेऽपि हर्म्यम् ।
कंसे सौधाधिरूढे त्वमपि सहबलः सानुगश्चारुवेषो
रङ्गद्वारं गतोऽभूः कुपितकुवलयापीडनागावलीढम्

prātaḥ santrastabhojakṣitipativacasā prastute mallatūrye saṅghe rājñāṁ ca mañcānabhiyayuṣi gate nandagope'pi harmyam kaṁse saudhādhirūḍhe tvamapi sahabalaḥ sānugaścāruveṣo raṅgadvāraṁ gato'bhūḥ kupitakuvalayāpīḍanāgāvalīḍham

“In the morning, when by the trembling Bhoja-king's word the wrestling-drum was being announced, when the assembly of kings was being made, when the king and Nanda the cowherd had reached the palace, Kaṁsa...”

पापिष्ठापेहि मार्गाद्द्रुतमिति वचसा निष्ठुरक्रुद्धबुद्धे
रग्बष्ठस्य प्रणोदादधिकजवजुषा हस्तिना गृह्यमाणः ।
केलीमुक्तोऽथ गोपीकुचकलशचिरस्पर्धिनं कुम्भमस्य
व्याहत्यालीयथास्त्वं चरणभुवि पुनर्निर्गतो वल्गुहासी

pāpiṣṭhāpehi mārgāddrutamiti vacasā niṣṭhurakruddhabuddhe ragbaṣṭhasya praṇodādadhikajavajuṣā hastinā gṛhyamāṇaḥ kelīmukto'tha gopīkucakalaśaciraspardhinaṁ kumbhamasya vyāhatyālīyathāstvaṁ caraṇabhuvi punarnirgato valguhāsī

“Kaṁsa, sitting on the throne, surrounded by his court, called for you. The wrestlers Cāṇūra and Muṣṭika came forth. The match was set.”

हस्तप्राप्योऽप्यगम्यो झटिति मुनिजनस्येव धावन्गजेन्द्रं
क्रीडन्नापत्य भूमौ पुनरभिपततस्तस्य दन्तं सजीवम् ।
मूलादुन्मूल्य तन्मूलगमहितमहामौक्तिकान्यात्ममित्रे
प्रादास्त्वं हारमेभिर्ललितविरचितं राधिकायै दिशेति

hastaprāpyo'pyagamyo jhaṭiti munijanasyeva dhāvangajendraṁ krīḍannāpatya bhūmau punarabhipatatastasya dantaṁ sajīvam mūlādunmūlya tanmūlagamahitamahāmauktikānyātmamitre prādāstvaṁ hāramebhirlalitaviracitaṁ rādhikāyai diśeti

“On the way to the wrestling-arena, you saw the elephant Kuvalayāpīḍa stationed by the gate, set against you. You killed him with a single blow.”

गृह्णानं दन्तमंसे युतमथ हलिना रङ्गमङ्गाविशन्तं
त्वां मङ्गल्याङ्गभङ्गीरभसहृतमनोलोचना वीक्ष्य लोकाः ।
हंहो धन्यो नु नन्दो नहि नहि पशुपालाङ्गना नो यशोदा
नो नो धन्येक्षणाः स्मस्त्रिजगति वयमेवेति सर्वे शशंसुः

gṛhṇānaṁ dantamaṁse yutamatha halinā raṅgamaṅgāviśantaṁ tvāṁ maṅgalyāṅgabhaṅgīrabhasahṛtamanolocanā vīkṣya lokāḥ haṁho dhanyo nu nando nahi nahi paśupālāṅganā no yaśodā no no dhanyekṣaṇāḥ smastrijagati vayameveti sarve śaśaṁsuḥ

“Entering the arena with his tusk in your hand, you and Bala walked through the gathered crowd, the women weeping, the gods watching, the king pale on his throne.”

पूर्णं ब्रह्मैव साक्षान्निरवधिपरमानन्दसान्द्रप्रकाशं
गोपेषु त्वं व्यलासीर्न खलु बहुजनैस्तावदावेदितोऽभूः ।
दृष्ट्वाथ त्वां तदेदंप्रथममुपगते पुण्यकाले जनौघाः
पूर्णानन्दा विपापाः सरसमभिजगुस्त्वत्कृतानि स्मृतानि

pūrṇaṁ brahmaiva sākṣānniravadhiparamānandasāndraprakāśaṁ gopeṣu tvaṁ vyalāsīrna khalu bahujanaistāvadāvedito'bhūḥ dṛṣṭvātha tvāṁ tadedaṁprathamamupagate puṇyakāle janaughāḥ pūrṇānandā vipāpāḥ sarasamabhijagustvatkṛtāni smṛtāni

“The wrestlers attacked. You met them. Cāṇūra you killed; Muṣṭika Bala killed. The crowd cheered; Kaṁsa rose in fury.”

चाणूरो मल्लवीरस्तदनु नृपगिरा मुष्टिको मुष्टिशाली
त्वां रामं चाभिपेदे झटझटिति मिथो मुष्टिपातातिरूक्षम् ।
उत्पातापातनाकर्षणविविधरणान्यासतां तत्र चित्रं
मृत्योः प्रागेव मल्लप्रभुरगमदयं भूरिशो बन्धमोक्षान्

cāṇūro mallavīrastadanu nṛpagirā muṣṭiko muṣṭiśālī tvāṁ rāmaṁ cābhipede jhaṭajhaṭiti mitho muṣṭipātātirūkṣam utpātāpātanākarṣaṇavividharaṇānyāsatāṁ tatra citraṁ mṛtyoḥ prāgeva mallaprabhuragamadayaṁ bhūriśo bandhamokṣān

“You leapt onto the throne, dragged the king by his hair to the ground, killed him with your hands. The foretelling was fulfilled at last.”

हा धिक्कष्टं कुमारौ सुललितवपुषौ मल्लवीरौ कठोरौ
न द्रक्ष्यामो व्रजामस्त्वरितमिति जने भाषमाणे तदानीम् ।
चाणूरं तं कराद्भ्रामणविगलदसुं पोथयामासिथोर्व्यां
पिष्टोऽभून्मुष्टिकोऽपि द्रुतमथ हलिना नष्टशिष्टैर्दधावे

hā dhikkaṣṭaṁ kumārau sulalitavapuṣau mallavīrau kaṭhorau na drakṣyāmo vrajāmastvaritamiti jane bhāṣamāṇe tadānīm cāṇūraṁ taṁ karādbhrāmaṇavigaladasuṁ pothayāmāsithorvyāṁ piṣṭo'bhūnmuṣṭiko'pi drutamatha halinā naṣṭaśiṣṭairdadhāve

“Vasudeva and Devakī, brought from prison, embraced their lost children. The reunion was the deepest scene of the city.”

कंसस्संवार्यं तूर्यं खलमतिरविदन्कार्यमार्यान् पितॄंस्ता
नाहन्तुं व्याप्तमूर्तेस्तव च समशिषद्दूरमुत्सारणाय ।
रुष्टो दुष्टोक्तिभिस्त्वं गरुड इव गिरिं मञ्चमञ्चन्नुदञ्चत्
खङ्गव्यावद्गदुस्संग्रहमपि च हठात्प्राग्रहीरौग्रसेनिम्

kaṁsassaṁvāryaṁ tūryaṁ khalamatiravidankāryamāryān pitṝṁstā nāhantuṁ vyāptamūrtestava ca samaśiṣaddūramutsāraṇāya ruṣṭo duṣṭoktibhistvaṁ garuḍa iva giriṁ mañcamañcannudañcat khaṅgavyāvadgadussaṁgrahamapi ca haṭhātprāgrahīraugrasenim

“Ugrasena, the rightful king, was placed on the throne again. Mathurā was restored.”

सद्यो निष्पिष्टसन्धिं भुवि नरपतिमापात्य तस्योपरिष्टात्
त्वय्यापात्ये तदैव त्वदुपरि पतिता नाकिनां पुष्पवृष्टिः ।
किं किं ब्रूमस्तदानीं सततमपि भिया त्वद्गतात्मा स भेजे
सायुज्यं त्वद्वधोत्था परम परमियं वासना कालनेमेः

sadyo niṣpiṣṭasandhiṁ bhuvi narapatimāpātya tasyopariṣṭāt tvayyāpātye tadaiva tvadupari patitā nākināṁ puṣpavṛṣṭiḥ kiṁ kiṁ brūmastadānīṁ satatamapi bhiyā tvadgatātmā sa bheje sāyujyaṁ tvadvadhotthā parama paramiyaṁ vāsanā kālanemeḥ

“By that single afternoon, the long oppression of Mathurā was ended. The ten thousand prayers of the city had been answered in two boys.”

तद्भ्रातॄनष्ट पिष्ट्वा द्रुतमथ पितरौ सन्नमन्नुग्रसेनं
कृत्वा राजानमुच्चैर्यदुकुलमखिलं मोदयन्कामदानैः ।
भक्तानामुत्तमम्ञ्चोद्धवममरगुरोराप्तनीतिं सखायं
लब्ध्वा तुष्टो नगर्यां पवनपुरपते रुन्धि मे सर्वरोगान्

tadbhrātṝnaṣṭa piṣṭvā drutamatha pitarau sannamannugrasenaṁ kṛtvā rājānamuccairyadukulamakhilaṁ modayankāmadānaiḥ bhaktānāmuttamamñcoddhavamamaragurorāptanītiṁ sakhāyaṁ labdhvā tuṣṭo nagaryāṁ pavanapurapate rundhi me sarvarogān

“Lord, by such direct doing of the appointed work, the city was saved. Save me by such directness.”