Harivaṃśa · Adhyāya 76

Verse 1

रौहिणेयो हते तस्मिंश् चाणूरे बलदर्पिते जग्राह मुष्टिकं रङ्गे कृष्णस् तोसलकं पुनः

rauhiṇeyo hate tasmiṃś cāṇūre baladarpite jagrāha muṣṭikaṃ raṅge kṛṣṇas tosalakaṃ punaḥ

With that Cāṇūra slain, proud of his strength, in the arena, Kṛṣṇa seized Tosalaka; the son of Rohiṇī (Balarāma) took Muṣṭika.

Verse 2

... मुष्टिना चाहनद् भृशम् पपात रुधिरोद्गारी तत्क्षणाद् गतजीवितः अगमद् बलदेवो ऽन्ध्रम् ... संनिपाते तु तौ मल्लौ प्रथमे क्रोधमूर्च्छितौ समेयातां रामकृष्णौ कालस्य वशवर्तिनौ

... muṣṭinā cāhanad bhṛśam papāta rudhirodgārī tatkṣaṇād gatajīvitaḥ agamad baladevo 'ndhram ... saṃnipāte tu tau mallau prathame krodhamūrcchitau sameyātāṃ rāmakṛṣṇau kālasya vaśavartinau

Verse 3

निर्घातावनतौ भूत्वा रङ्गमध्ये ववल्गतुः कृष्णस् तोसलम् उद्यम्य गिरिशृङ्गोपमं बली भ्रामयित्वा शतगुणं निष्पिपेष महीतले

nirghātāvanatau bhūtvā raṅgamadhye vavalgatuḥ kṛṣṇas tosalam udyamya giriśṛṅgopamaṃ balī bhrāmayitvā śataguṇaṃ niṣpipeṣa mahītale

Verse 4

तस्य कृष्णाभिपन्नस्य पीडितस्य बलीयसा मुखाद् रुधिरम् अत्यर्थम् आजगाम मुमूर्षतः

tasya kṛṣṇābhipannasya pīḍitasya balīyasā mukhād rudhiram atyartham ājagāma mumūrṣataḥ

Verse 5

संकर्षणस् तु सुचिरं योधयित्वा महाबलः अन्ध्रमल्लं महामल्लो मण्डलानि विदर्शयन्

saṃkarṣaṇas tu suciraṃ yodhayitvā mahābalaḥ andhramallaṃ mahāmallo maṇḍalāni vidarśayan

Verse 6

मुष्टिनैकेन तेजस्वी साशनिस्तनयित्नुना शिरस्य् अभ्यहनद् वीरो वज्रेणेव महागिरिम्

muṣṭinaikena tejasvī sāśanistanayitnunā śirasy abhyahanad vīro vajreṇeva mahāgirim

Verse 7

स निष्पतितमस्तिष्को विस्रस्तनयनाननः पपाताभिमुखस् तत्र ततो नादो महान् अभूत्

sa niṣpatitamastiṣko visrastanayanānanaḥ papātābhimukhas tatra tato nādo mahān abhūt

Verse 8

अन्ध्रतोसलकौ हत्वा कृष्णसंकर्षणाव् उभौ क्रोधसंरक्तनयनौ रङ्गमध्ये ववल्गतुः

andhratosalakau hatvā kṛṣṇasaṃkarṣaṇāv ubhau krodhasaṃraktanayanau raṅgamadhye vavalgatuḥ

Verse 9

समाजवाटो निर्मल्लः सो ऽभवद् भीमदर्शनः अन्ध्रे तदा महामल्ले मुष्टिके च निपातिते

samājavāṭo nirmallaḥ so 'bhavad bhīmadarśanaḥ andhre tadā mahāmalle muṣṭike ca nipātite

Verse 10

ये च संप्रेक्षका गोपा नन्दगोपपुरोगमाः भयक्षोभितसर्वाङ्गाः सर्वे तत्रावतस्थिरे

ye ca saṃprekṣakā gopā nandagopapurogamāḥ bhayakṣobhitasarvāṅgāḥ sarve tatrāvatasthire

Verse 11

हर्षजं वारि नेत्राभ्यां वर्तयाना प्रवेपती प्रस्नवोत्पीडिता कृष्णं देवकी समुदैक्षत

harṣajaṃ vāri netrābhyāṃ vartayānā pravepatī prasnavotpīḍitā kṛṣṇaṃ devakī samudaikṣata

Verse 12

कृष्णदर्शनयुक्तेन बाष्पेणाकुलितेक्षणः वसुदेवो जरां त्यक्त्वा स्नेहेन तरुणायते

kṛṣṇadarśanayuktena bāṣpeṇākulitekṣaṇaḥ vasudevo jarāṃ tyaktvā snehena taruṇāyate

Verse 13

वारमुख्याश् च ताः सर्वाः कृष्णस्य मुखपङ्कजम् पपुर् हि नेत्रभ्रमरैर् निमेषान्तरगामिभिः

vāramukhyāś ca tāḥ sarvāḥ kṛṣṇasya mukhapaṅkajam papur hi netrabhramarair nimeṣāntaragāmibhiḥ

Verse 14

कंसस्यापि मुखे स्वेदो भ्रूभेदान्तरगोचरः अभवद् रोषनिर्यासः कृष्णसंदर्शनेरितः

kaṃsasyāpi mukhe svedo bhrūbhedāntaragocaraḥ abhavad roṣaniryāsaḥ kṛṣṇasaṃdarśaneritaḥ

Verse 15

केशवायासधूमेन रोषनिःश्वासवायुना दीप्तम् अन्तर्गतं तस्य हृदयं मानसाग्निना

keśavāyāsadhūmena roṣaniḥśvāsavāyunā dīptam antargataṃ tasya hṛdayaṃ mānasāgninā

Verse 16

तस्य प्रस्फुरितौष्ठस्य भिन्नालीकस्य तस्य वै कंसवक्त्रस्य रोषेण रक्तसूर्यायते वपुः

tasya prasphuritauṣṭhasya bhinnālīkasya tasya vai kaṃsavaktrasya roṣeṇa raktasūryāyate vapuḥ

Verse 17

क्रोधरक्तान् मुखात् तस्य प्रसृताः स्वेदबिन्दवः उद्यतस्येव सूर्यस्य प्रसृताः पादपङ्क्तयः

krodharaktān mukhāt tasya prasṛtāḥ svedabindavaḥ udyatasyeva sūryasya prasṛtāḥ pādapaṅktayaḥ

Verse 18

यथा रविकरस्पृष्टा वृक्षावश्यायबिन्दवः सो आज्ञापयत संक्रुद्धः पुरुषान् व्यायतान् बहून् गोपाव् एतौ समाजौघान् निष्क्राम्येतां वनेचरौ

yathā ravikaraspṛṣṭā vṛkṣāvaśyāyabindavaḥ so ājñāpayata saṃkruddhaḥ puruṣān vyāyatān bahūn gopāv etau samājaughān niṣkrāmyetāṃ vanecarau

Verse 19

न चैतौ द्रष्टुम् इच्छामि विकृतौ पापदर्शिनौ गोपानाम् अपि मे राज्ये न कश्चित् स्थातुम् अर्हति

na caitau draṣṭum icchāmi vikṛtau pāpadarśinau gopānām api me rājye na kaścit sthātum arhati

Verse 20

नन्दगोपश् च दुर्मेधाः पापेष्व् अभिरतो मम आयसैर् निगडाकारैर् लोहपाशैर् निगृह्यताम्

nandagopaś ca durmedhāḥ pāpeṣv abhirato mama āyasair nigaḍākārair lohapāśair nigṛhyatām

Verse 21

वसुदेवश् च दुर्वृत्तो नित्यं छद्मचरो मम अवृद्धार्हेण दण्डेन क्षिप्रम् अद्यैव वध्यताम्

vasudevaś ca durvṛtto nityaṃ chadmacaro mama avṛddhārheṇa daṇḍena kṣipram adyaiva vadhyatām

Verse 22

ये चेमे प्राकृता गोपा दामोदरपरायणाः एषां ह्रियन्तां गावश् च यच् चास्ति वसु किंचन

ye ceme prākṛtā gopā dāmodaraparāyaṇāḥ eṣāṃ hriyantāṃ gāvaś ca yac cāsti vasu kiṃcana

Verse 23

एवम् आज्ञापयानं तु कंसं परुषभाषिणम् ददर्शायस्तनयनः कृष्णः सत्यपराक्रमः

evam ājñāpayānaṃ tu kaṃsaṃ paruṣabhāṣiṇam dadarśāyastanayanaḥ kṛṣṇaḥ satyaparākramaḥ

Hearing Kaṃsa of harsh speech issue such orders, Kṛṣṇa of true valor, his eyes set firm, saw him.

Verse 24

क्षिप्ते पितरि चुक्रोध नन्दगोपे च केशवः ज्ञातीनां च व्यथां दृष्ट्वा विसंज्ञां चैव देवकीम्

kṣipte pitari cukrodha nandagope ca keśavaḥ jñātīnāṃ ca vyathāṃ dṛṣṭvā visaṃjñāṃ caiva devakīm

Verse 25

स सिंह इव वेगेन केसरी जातविक्रमः आरुरुक्षुर् महाबाहुः कंसनाशार्थम् अच्युतः

sa siṃha iva vegena kesarī jātavikramaḥ ārurukṣur mahābāhuḥ kaṃsanāśārtham acyutaḥ

Verse 26

रङ्गमध्याद् उत्पपात कृष्णः कंसासनान्तिकम् असज्जन् वायुना क्षिप्तो यथा विद्युद् घनाद् घनम्

raṅgamadhyād utpapāta kṛṣṇaḥ kaṃsāsanāntikam asajjan vāyunā kṣipto yathā vidyud ghanād ghanam

Verse 27

ददृशुर् न हि तं सर्वे रङ्गमध्याद् अवप्लुतम् केवलं कंसपार्श्वस्थं ददृशुः पुरवासिनः

dadṛśur na hi taṃ sarve raṅgamadhyād avaplutam kevalaṃ kaṃsapārśvasthaṃ dadṛśuḥ puravāsinaḥ

Verse 28

सो ऽपि कंसस् तथायस्तः परीतः कालधर्मणा आकाशाद् इव गोविन्दं मेने तत्रागतं विभुम्

so 'pi kaṃsas tathāyastaḥ parītaḥ kāladharmaṇā ākāśād iva govindaṃ mene tatrāgataṃ vibhum

Verse 29

तम् आविशन्तम् आलोक्य मृत्युम् आत्मन आसनात् मनस्वी सहसोत्थाय जगृहे सो ऽसिचर्मणी तं खड्गपाणिं विचरन्तम् आशु श्येनं यथा दक्षिणसव्यम् अम्बरे समग्रहीद् दुर्विषहोग्रतेजा यथोरगं तार्क्ष्यसुतः प्रसह्य किंचिद् दयापरामृष्टो हन्तुं नैच्छत् स केशवः आत्मभ्रातरम् आज्ञाय नायुधं पातयत् तदा कामाचारप्रवृत्तिन्या स्त्रिया वै लालितो नरः कामाचारेषु निःशक्तः श्वसन्न् इव विषीदते स्थितः कंसस् तु मञ्चेषु प्रस्विन्नः सर्वगात्रकैः इति चिन्तासमाविष्टं दयाविष्टं च केशवम् अन्तरीक्षसमुत्पन्ना तत्र वाणी बभूव ह जहि कंसं यवीयांसम् आयुधैश् च विवर्जितम् एतच् छ्रुत्वा तु कंसं स सहसोत्थितवांस् ततः वदन् वाक्यं जनान् वीक्ष्य वेपमानो यथा नगः जहि केशव देवानां कुरु कार्यानुशासनम् देवम् ऊर्जस्तरं ज्ञात्वा यथा यत्नो हि पौरुषः एकदैवेषु भेजाते सर्वलोकशुभावहः जहि गोप महाबाहो प्राणा [हि] त्वरयन्ति माम् कैवल्यम् आप्नुयां स्वर्गे त्वत्कराम्बुजसायकैः स कृष्णेनायतं कृत्वा बाहुं परिघसंनिभम् मूर्धजेषु परामृष्टः कंसो वै रङ्गसंसदि

tam āviśantam ālokya mṛtyum ātmana āsanāt manasvī sahasotthāya jagṛhe so 'sicarmaṇī taṃ khaḍgapāṇiṃ vicarantam āśu śyenaṃ yathā dakṣiṇasavyam ambare samagrahīd durviṣahogratejā yathoragaṃ tārkṣyasutaḥ prasahya kiṃcid dayāparāmṛṣṭo hantuṃ naicchat sa keśavaḥ ātmabhrātaram ājñāya nāyudhaṃ pātayat tadā kāmācārapravṛttinyā striyā vai lālito naraḥ kāmācāreṣu niḥśaktaḥ śvasann iva viṣīdate sthitaḥ kaṃsas tu mañceṣu prasvinnaḥ sarvagātrakaiḥ iti cintāsamāviṣṭaṃ dayāviṣṭaṃ ca keśavam antarīkṣasamutpannā tatra vāṇī babhūva ha jahi kaṃsaṃ yavīyāṃsam āyudhaiś ca vivarjitam etac chrutvā tu kaṃsaṃ sa sahasotthitavāṃs tataḥ vadan vākyaṃ janān vīkṣya vepamāno yathā nagaḥ jahi keśava devānāṃ kuru kāryānuśāsanam devam ūrjastaraṃ jñātvā yathā yatno hi pauruṣaḥ ekadaiveṣu bhejāte sarvalokaśubhāvahaḥ jahi gopa mahābāho prāṇā [hi] tvarayanti mām kaivalyam āpnuyāṃ svarge tvatkarāmbujasāyakaiḥ sa kṛṣṇenāyataṃ kṛtvā bāhuṃ parighasaṃnibham mūrdhajeṣu parāmṛṣṭaḥ kaṃso vai raṅgasaṃsadi

Verse 30

मुकुटश् चापतत् तस्य काञ्चनो वज्रभूषितः सिरसस् तस्य कृष्णेन परामृष्टस्य पाणिना

mukuṭaś cāpatat tasya kāñcano vajrabhūṣitaḥ sirasas tasya kṛṣṇena parāmṛṣṭasya pāṇinā

Verse 31

स हस्तग्रस्तकेशश् च कंसो निर्यत्नतां गतः तथैव च विसंमूढो विह्वलः समपद्यत

sa hastagrastakeśaś ca kaṃso niryatnatāṃ gataḥ tathaiva ca visaṃmūḍho vihvalaḥ samapadyata

Verse 32

निगृहीतश् च केशेषु मन्दासुर् इव निःश्वसन् न शशाक मुखं द्रष्टुं कंसः कृष्णस्य वै तदा

nigṛhītaś ca keśeṣu mandāsur iva niḥśvasan na śaśāka mukhaṃ draṣṭuṃ kaṃsaḥ kṛṣṇasya vai tadā

Verse 33

विकुण्डलाभ्यां कर्णाभ्यां छिन्नहारेण वक्षसा प्रलम्बाभ्यां च बाहुभ्यां गात्रैर् विसृतभूषणैः

vikuṇḍalābhyāṃ karṇābhyāṃ chinnahāreṇa vakṣasā pralambābhyāṃ ca bāhubhyāṃ gātrair visṛtabhūṣaṇaiḥ

Verse 34

भ्रंशितेनोत्तरीयेण सहसा चलितासनः वेष्टमानः समाक्षिप्तः कंसः कृष्णेन तेजसा

bhraṃśitenottarīyeṇa sahasā calitāsanaḥ veṣṭamānaḥ samākṣiptaḥ kaṃsaḥ kṛṣṇena tejasā

Verse 35

शिरस्य् अभ्यहनत् कृष्णो मुष्टिना बलवद् बली येनैव मुष्टिना विष्णुर् यथा स्यात् प्राणसंशयः चकर्ष च महारङ्गे मञ्चान् निष्क्रम्य केशवः केशेषु बलवद् गृह्य कंसं क्लेशार्हतां गतम्

śirasy abhyahanat kṛṣṇo muṣṭinā balavad balī yenaiva muṣṭinā viṣṇur yathā syāt prāṇasaṃśayaḥ cakarṣa ca mahāraṅge mañcān niṣkramya keśavaḥ keśeṣu balavad gṛhya kaṃsaṃ kleśārhatāṃ gatam

Verse 36

कृष्यमाणः स कृष्णेन भोजराजो महाद्युतिः वैतनेयकरोद्धूतः पतगेन्द्र इवाभवत् समाजवाटे परिखां देहकृष्टां चकार ह

kṛṣyamāṇaḥ sa kṛṣṇena bhojarājo mahādyutiḥ vaitaneyakaroddhūtaḥ patagendra ivābhavat samājavāṭe parikhāṃ dehakṛṣṭāṃ cakāra ha

Verse 37

समाजवाटे विक्रीड्य विकृष्य च गतायुषम् कृष्णो विसर्जयाम्_आस कंसदेहम् अदूरतः

samājavāṭe vikrīḍya vikṛṣya ca gatāyuṣam kṛṣṇo visarjayām_āsa kaṃsadeham adūrataḥ

Verse 38

धरण्यां मृदितः शेते तस्य देहः सुखोचितः क्रमेण विपरीतेन पांसुभिः परुषीकृतः

dharaṇyāṃ mṛditaḥ śete tasya dehaḥ sukhocitaḥ krameṇa viparītena pāṃsubhiḥ paruṣīkṛtaḥ

Verse 39

तस्य तद् वदनं श्यावं सुप्ताक्षं मुकुटं विना न विभाति विपर्यस्तं विपलाशं यथाम्बुजम्

tasya tad vadanaṃ śyāvaṃ suptākṣaṃ mukuṭaṃ vinā na vibhāti viparyastaṃ vipalāśaṃ yathāmbujam

Verse 40

असंग्रामे हतः कंसः स बाणैर् अपरिक्षतः कण्ठग्राहान् निरस्तासुर् वीरमार्गान् निराकृतः

asaṃgrāme hataḥ kaṃsaḥ sa bāṇair aparikṣataḥ kaṇṭhagrāhān nirastāsur vīramārgān nirākṛtaḥ

Kaṃsa was slain not in battle, unwounded by arrows; his life expelled by a grip on the neck, removed from the hero's path.

Verse 41

तस्य देहे प्रकाशन्ते सहसा केशवार्पिताः मांसच्छेदघनाः सर्वे नखाग्रा जीवितच्छिदः

tasya dehe prakāśante sahasā keśavārpitāḥ māṃsacchedaghanāḥ sarve nakhāgrā jīvitacchidaḥ

On his body, the marks placed by Keśava's nails appeared at once — all flesh-cutting, life-cutting points of the nail.

Verse 42

तं हत्वा पुण्डरीकाक्षः प्रहर्षाद् द्विगुणप्रभः ववन्दे वसुदेवस्य पादौ निहतकण्टकः

taṃ hatvā puṇḍarīkākṣaḥ praharṣād dviguṇaprabhaḥ vavande vasudevasya pādau nihatakaṇṭakaḥ

Having killed him, Puṇḍarīkākṣa, doubled in radiance with joy, his thorn removed, bowed to Vasudeva's feet.

Verse 43

मातुश् च शिरसा पादौ निपीड्य यदुनन्दनः सासिञ्चत् प्रस्नवोत्पीडैः कृष्णम् आनन्दनिःसृतैः

mātuś ca śirasā pādau nipīḍya yadunandanaḥ sāsiñcat prasnavotpīḍaiḥ kṛṣṇam ānandaniḥsṛtaiḥ

The joy of the Yadus pressed his mother's feet with his head. And she, pressed herself, bathed Kṛṣṇa with spray issuing from her breasts, issuing from joy.

Verse 44

अभिषेकं तदा चक्रे देवकी कृष्णम् अव्ययम् उग्रसेनस्य च तदा ववन्दे शिरसा हरिः हत्वा पुत्रं महावीर्यं सबलो यदुसंसदि यादवांश् चैव तान् सर्वान् यथास्थानं यथावयः पप्रच्छ कुशलं कृष्णो दीप्यमानः स्वतेजसा

abhiṣekaṃ tadā cakre devakī kṛṣṇam avyayam ugrasenasya ca tadā vavande śirasā hariḥ hatvā putraṃ mahāvīryaṃ sabalo yadusaṃsadi yādavāṃś caiva tān sarvān yathāsthānaṃ yathāvayaḥ papraccha kuśalaṃ kṛṣṇo dīpyamānaḥ svatejasā

Then Devakī performed the abhiṣeka of the imperishable Kṛṣṇa. Hari bowed then with his head to Ugrasena's. Having slain the mighty son with his retinue in the Yadu assembly, Kṛṣṇa asked after the welfare of all the Yādavas, each according to his station, each according to his age.

Verse 45

बलदेवो ऽपि धर्मात्मा कंसभ्रातरम् ऊर्जितम् बाहुभ्याम् एव तरसा सुनामानम् अपोथयत्

baladevo 'pi dharmātmā kaṃsabhrātaram ūrjitam bāhubhyām eva tarasā sunāmānam apothayat

Baladeva, dharma-souled, crushed Sunāman the powerful brother of Kaṃsa by his two arms, with speed.

Verse 46

बाहुना वसुनामानं बलदेवो व्यपोथयत् तौ जितारी जितक्रोधौ चिरं विप्रोषितौ व्रजे स्वपितुर् भवनं वीरौ जग्मतुर् हृष्टमानसौ

bāhunā vasunāmānaṃ baladevo vyapothayat tau jitārī jitakrodhau ciraṃ viproṣitau vraje svapitur bhavanaṃ vīrau jagmatur hṛṣṭamānasau

Baladeva crushed Vasunāman with his arm. The two, victorious over their enemies, victorious over their anger, exiled for long in Vraja — the heroes went, gladdened in mind, to their father's house.