Harivaṃśa · Adhyāya 68

Verse 1

अथास्तं गच्छति तदा मन्दरश्मौ दिवाकरे संध्यारक्ततले व्योम्नि शशाङ्के पाण्डुमण्डले

athāstaṃ gacchati tadā mandaraśmau divākare saṃdhyāraktatale vyomni śaśāṅke pāṇḍumaṇḍale

Then the sun was setting with its dimmed rays, the sky reddened at dusk, the moon rising with a pale circle.

Verse 2

नीडस्थेषु विहंगेषु सत्सु प्रादुष्कृताग्निषु ईषत् तमः संवृतासु दिक्षु सर्वासु सर्वतः

nīḍastheṣu vihaṃgeṣu satsu prāduṣkṛtāgniṣu īṣat tamaḥ saṃvṛtāsu dikṣu sarvāsu sarvataḥ

Verse 3

घोषावासेषु सुप्तेषु वाशन्तीषु शिवासु च नक्तंचरेषु हृष्टेषु पिशिताम् इषकाङ्क्षिषु

ghoṣāvāseṣu supteṣu vāśantīṣu śivāsu ca naktaṃcareṣu hṛṣṭeṣu piśitām iṣakāṅkṣiṣu

Verse 4

शक्रगोपापाह्वयामोदे प्रदोषे ऽभ्याशतस् करे संध्यामयीम् इव गुहां संप्रविष्टे दिवाकरे

śakragopāpāhvayāmode pradoṣe 'bhyāśatas kare saṃdhyāmayīm iva guhāṃ saṃpraviṣṭe divākare

Verse 5

अधिश्रयणवेलायां प्राप्तायां गृहमेधिनाम् वन्यैर् वैखानसैर् मन्त्रैर् हूयमाने हुताशने

adhiśrayaṇavelāyāṃ prāptāyāṃ gṛhamedhinām vanyair vaikhānasair mantrair hūyamāne hutāśane

Verse 6

उपावृत्तासु वै गोषु दुह्यमानासु च व्रजे असकृद् व्याहरन्तीषु बद्धवत्सासु धेनुषु

upāvṛttāsu vai goṣu duhyamānāsu ca vraje asakṛd vyāharantīṣu baddhavatsāsu dhenuṣu

Verse 7

प्रकीर्णदामनीकेषु गास् तथैवाह्वयत्सु च सनिनादेषु गोपेषु काल्यमाने च गोधने

prakīrṇadāmanīkeṣu gās tathaivāhvayatsu ca saninādeṣu gopeṣu kālyamāne ca godhane

Verse 8

करीषेषु प्रक्लृप्तेषु दीप्यमानेषु सर्वशः काष्ठभारानतस्कन्धैर् गोपैर् अभ्यागतैस् तथा

karīṣeṣu praklṛpteṣu dīpyamāneṣu sarvaśaḥ kāṣṭhabhārānataskandhair gopair abhyāgatais tathā

Verse 9

किंचिद् अभ्युत्थिते सोमे मन्दरश्मौ विराजति ईषद् विगाहमानायां रजन्यां दिवसे गते

kiṃcid abhyutthite some mandaraśmau virājati īṣad vigāhamānāyāṃ rajanyāṃ divase gate

Verse 10

प्राप्ते दिनव्युपरमे प्रवृत्ते क्षणदामुखे भास्करे तेजसि गते सौम्ये तेजस्य् उपस्थिते

prāpte dinavyuparame pravṛtte kṣaṇadāmukhe bhāskare tejasi gate saumye tejasy upasthite

Verse 11

अग्निहोत्राकुले काले सौम्येन्दौ प्रत्युपस्थिते अग्नीषोमात्मके संधौ वर्तमाने जगन्मये

agnihotrākule kāle saumyendau pratyupasthite agnīṣomātmake saṃdhau vartamāne jaganmaye

Verse 12

पश्चिमेनाग्निना दीप्ते पूर्वेणोत्तरवर्चसा दग्धाद्रिसदृशे व्योम्नि किंचित् तारागणाकुले

paścimenāgninā dīpte pūrveṇottaravarcasā dagdhādrisadṛśe vyomni kiṃcit tārāgaṇākule

Verse 13

वयोभिर् वासशुभताम् बन्धुभिश् च समागमम् शंसद्भिः स्यन्दनेनाशु प्राप्तो दानपतिर् व्रजम्

vayobhir vāsaśubhatām bandhubhiś ca samāgamam śaṃsadbhiḥ syandanenāśu prāpto dānapatir vrajam

Verse 14

प्रविशन्न् एव पप्रच्छ सांनिध्यं केशवस्य सः रौहिणेयस्य चाक्रूरो नन्दगोपस्य चासकृत्

praviśann eva papraccha sāṃnidhyaṃ keśavasya saḥ rauhiṇeyasya cākrūro nandagopasya cāsakṛt

Verse 15

पदानि तस्याखिललोकपाल+ किरीटजुष्टामलपादरेणोः ददर्श गोष्ठे क्षितिकौतुकानि विलक्षितान्य् अब्जयवाङ्कुशाद्यैः तद्दर्शनाह्लादविवृद्धसंभ्रमः प्रेम्णोर्ध्वरोमाश्रुकलाकुलेक्षणः रथाद् अवस्कन्द्य स तेष्व् अचेष्टत प्रभोर् अमून्य् अङ्घ्रिरजांस्य् अहो इति देहभृताम् इयान् अर्थो हित्वा दम्भं भियं शुचम् संदेशाद् यो हरेर् लिङ्ग+ +दर्शनश्रवणादिभिः ततो निवेदितो गोपैर् इदं तद् इति यादवः स नन्दगोपस्य गृहं वासाय वसुदोपमः अवरुह्य ततो यानात् प्रविवेश महाबलः

padāni tasyākhilalokapāla+ kirīṭajuṣṭāmalapādareṇoḥ dadarśa goṣṭhe kṣitikautukāni vilakṣitāny abjayavāṅkuśādyaiḥ taddarśanāhlādavivṛddhasaṃbhramaḥ premṇordhvaromāśrukalākulekṣaṇaḥ rathād avaskandya sa teṣv aceṣṭata prabhor amūny aṅghrirajāṃsy aho iti dehabhṛtām iyān artho hitvā dambhaṃ bhiyaṃ śucam saṃdeśād yo harer liṅga+ +darśanaśravaṇādibhiḥ tato nivedito gopair idaṃ tad iti yādavaḥ sa nandagopasya gṛhaṃ vāsāya vasudopamaḥ avaruhya tato yānāt praviveśa mahābalaḥ

Verse 16

हर्षपूर्णेन वक्त्रेण साश्रुनेत्रेण चैव हि प्रविशन्न् एव च द्वारि ददर्शादोहने गवाम् वत्समध्ये स्थितं कृष्णं सवत्सम् इव गोवृषम्

harṣapūrṇena vaktreṇa sāśrunetreṇa caiva hi praviśann eva ca dvāri dadarśādohane gavām vatsamadhye sthitaṃ kṛṣṇaṃ savatsam iva govṛṣam

Verse 17

स तं हर्षपरीतेन वचसा गद्गदेन वै नेत्राभ्यां यादवो विष्णुम् आकुलं समुदैक्षत अचिन्तयत् तदाक्रूरो लोके मत्सदृशो न हि य एनं लोकनाथं तं सकलं दृष्टवान् अहम् नारायणम् अणीयांसं स्थूलात् स्थूलतरं हरिम् को ऽयं मत्सदृशो लोके दृष्टवान् यो ऽहम् ईश्वरम् एहि केशव तातेति प्रव्याहरत धर्मवित्

sa taṃ harṣaparītena vacasā gadgadena vai netrābhyāṃ yādavo viṣṇum ākulaṃ samudaikṣata acintayat tadākrūro loke matsadṛśo na hi ya enaṃ lokanāthaṃ taṃ sakalaṃ dṛṣṭavān aham nārāyaṇam aṇīyāṃsaṃ sthūlāt sthūlataraṃ harim ko 'yaṃ matsadṛśo loke dṛṣṭavān yo 'ham īśvaram ehi keśava tāteti pravyāharata dharmavit

Verse 18

उत्तानशायिनं दृष्ट्वा पुनर् दृष्ट्वा श्रिया वृतम् अव्यक्तयुवनं कृष्णम् अक्रूरः प्रशशंसे ह

uttānaśāyinaṃ dṛṣṭvā punar dṛṣṭvā śriyā vṛtam avyaktayuvanaṃ kṛṣṇam akrūraḥ praśaśaṃse ha

Verse 19

अयं स पुण्डरीकाक्षः सिंहशार्दूलविक्रमः संपूर्णजलमेघाभः पर्वतप्रवराकृतिः

ayaṃ sa puṇḍarīkākṣaḥ siṃhaśārdūlavikramaḥ saṃpūrṇajalameghābhaḥ parvatapravarākṛtiḥ

'He is Puṇḍarīkākṣa, of lion's and tiger's stride, like a cloud full of water, in form like the chief of mountains.'

Verse 20

मृधेष्व् अधर्षणीयेन सश्रीवत्सेन वक्षसा द्विषन्निधनदक्षाभ्यां भुजाभ्यां साधु भूषितः

mṛdheṣv adharṣaṇīyena saśrīvatsena vakṣasā dviṣannidhanadakṣābhyāṃ bhujābhyāṃ sādhu bhūṣitaḥ

Verse 21

मूर्तिमान् सरहस्यात्मा जगतो ऽग्र्यस्य भाजनम् गोपवेषधरो विष्णुर् उदग्राग्रतनूरुहः

mūrtimān sarahasyātmā jagato 'gryasya bhājanam gopaveṣadharo viṣṇur udagrāgratanūruhaḥ

Verse 22

किरीटलाञ्च्छनेनापि शिरसा च्छत्रवर्चसा कुण्डलोत्तमयोग्याभ्यां श्रवणाभ्यां विभूषितः

kirīṭalāñcchanenāpi śirasā cchatravarcasā kuṇḍalottamayogyābhyāṃ śravaṇābhyāṃ vibhūṣitaḥ

Verse 23

हारार्हेण च पीनेन सुविस्तीर्णेन वक्षसा द्वाभ्यां भुजाभ्यां दीर्घाभ्यां वृत्ताभ्याम् उपशोभितः

hārārheṇa ca pīnena suvistīrṇena vakṣasā dvābhyāṃ bhujābhyāṃ dīrghābhyāṃ vṛttābhyām upaśobhitaḥ

Verse 24

स्त्रीसहस्रोपचर्येण वपुषा मन्मथाग्निना पीते वसानो वसने सो ऽयं विष्णुः सनातनः

strīsahasropacaryeṇa vapuṣā manmathāgninā pīte vasāno vasane so 'yaṃ viṣṇuḥ sanātanaḥ

Verse 25

धरण्याश्रयभूताभ्यां चरणाभ्याम् अरिंदमः त्रैलोक्याक्रान्तिभूताभ्यां भुवि पद्भ्याम् अवस्थितः

dharaṇyāśrayabhūtābhyāṃ caraṇābhyām ariṃdamaḥ trailokyākrāntibhūtābhyāṃ bhuvi padbhyām avasthitaḥ

Verse 26

रुचिराग्रकरश् चास्य चक्रोचित इवेक्ष्यते द्वितीय उद्यतश् चैव गदासंयोगम् इच्छति

rucirāgrakaraś cāsya cakrocita ivekṣyate dvitīya udyataś caiva gadāsaṃyogam icchati

Verse 27

अवतीर्णो भवायेह प्रथमं पदम् आत्मनः शोभते ऽद्य भुवि श्रेष्ठस् त्रिदशानां धुरंधरः

avatīrṇo bhavāyeha prathamaṃ padam ātmanaḥ śobhate 'dya bhuvi śreṣṭhas tridaśānāṃ dhuraṃdharaḥ

Verse 28

अयं भविष्ये दृष्टो वै भविष्यकुशलैर् बुधैः गोपालो यादवं वंशं क्षीणं विस्तारयिष्यति

ayaṃ bhaviṣye dṛṣṭo vai bhaviṣyakuśalair budhaiḥ gopālo yādavaṃ vaṃśaṃ kṣīṇaṃ vistārayiṣyati

Verse 29

तेजसा चास्य यदवः शतशो ऽथ सहस्रशः वंशम् आपूरयिष्यन्ति ओघा इव महार्णवम्

tejasā cāsya yadavaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ vaṃśam āpūrayiṣyanti oghā iva mahārṇavam

Verse 30

अस्येदं शासने सर्वं जगत् स्थास्यति शाश्वतम् निहतामित्रसामन्तं स्फीतं कृतयुगे यथा

asyedaṃ śāsane sarvaṃ jagat sthāsyati śāśvatam nihatāmitrasāmantaṃ sphītaṃ kṛtayuge yathā

Verse 31

अयम् आस्थाय वसुधां स्थापयित्वा जगद्वशे राज्ञां भविष्यत्य् उपरि न च राजा भविष्यति

ayam āsthāya vasudhāṃ sthāpayitvā jagadvaśe rājñāṃ bhaviṣyaty upari na ca rājā bhaviṣyati

Verse 32

नूनं त्रिभिः क्रमैर् जित्वा यथानेन कृतः प्रभुः पुरा पुरंदरो राजा देवतानां त्रिविष्टपे

nūnaṃ tribhiḥ kramair jitvā yathānena kṛtaḥ prabhuḥ purā puraṃdaro rājā devatānāṃ triviṣṭape

Verse 33

तथैव वसुधां जित्वा जितपूर्वां त्रिभिः क्रमैः स्थापयिष्यति राजानम् उग्रसेनं न संशयः

tathaiva vasudhāṃ jitvā jitapūrvāṃ tribhiḥ kramaiḥ sthāpayiṣyati rājānam ugrasenaṃ na saṃśayaḥ

Verse 34

प्रमृष्टवैरगाधो ऽयं प्रश्नैश् च बहुभिः श्रुतः ब्राह्मणैर् ब्रह्मवादैश् च पुराणो ऽयं हि गीयते

pramṛṣṭavairagādho 'yaṃ praśnaiś ca bahubhiḥ śrutaḥ brāhmaṇair brahmavādaiś ca purāṇo 'yaṃ hi gīyate

Verse 35

स्पृहणीयो हि लोकस्य भविष्यति च केशवः तथा ह्य् अस्योत्थिता बुद्धिर् मानुष्यम् उपसेवितुम्

spṛhaṇīyo hi lokasya bhaviṣyati ca keśavaḥ tathā hy asyotthitā buddhir mānuṣyam upasevitum

Verse 36

अहं त्व् अस्याद्य वसतिं पूजयिष्ये यथाविधि विष्णुत्वं मनसा चैव पूजयिष्यामि मन्त्रवत्

ahaṃ tv asyādya vasatiṃ pūjayiṣye yathāvidhi viṣṇutvaṃ manasā caiva pūjayiṣyāmi mantravat

Verse 37

विष्णुं त्वां पूजयिष्यामि मनसा चैव मन्त्रवान् यच् च जातिपरिज्ञानं प्रादुर्भावश् च वै नृषु अमानुषं वेद्मि चैनं ये चान्ये दिव्यचक्षुषः

viṣṇuṃ tvāṃ pūjayiṣyāmi manasā caiva mantravān yac ca jātiparijñānaṃ prādurbhāvaś ca vai nṛṣu amānuṣaṃ vedmi cainaṃ ye cānye divyacakṣuṣaḥ

Verse 38

स्तोष्ये देवं जगन्नाथं वाराहं वामनं हरिम् नमामि पुण्डरीकाक्षं नरनारायणाकृतिम् नमामि वामनं विष्णुं त्रैलोक्याक्रान्तपौरुषम् सो ऽहं कृष्णेन वै रात्रौ संमन्त्र्य विदितात्मना सहानेन गमिष्यामि सव्रजो यदि मंस्यते

stoṣye devaṃ jagannāthaṃ vārāhaṃ vāmanaṃ harim namāmi puṇḍarīkākṣaṃ naranārāyaṇākṛtim namāmi vāmanaṃ viṣṇuṃ trailokyākrāntapauruṣam so 'haṃ kṛṣṇena vai rātrau saṃmantrya viditātmanā sahānena gamiṣyāmi savrajo yadi maṃsyate

Verse 39

एवं बहुविधं कृष्णं दृष्ट्वा हेत्वर्थकारणैः विवेश नन्दगोपस्य कृष्णेन सह संसदम्

evaṃ bahuvidhaṃ kṛṣṇaṃ dṛṣṭvā hetvarthakāraṇaiḥ viveśa nandagopasya kṛṣṇena saha saṃsadam

Having seen Kṛṣṇa thus in many modes, by many signs and reasons, Akrūra entered Nanda-gopa's assembly together with Kṛṣṇa.