Corpus leaves 101–120

विद्यापति । ६७ सखो। १८६ ए धनि ऐसन कहबि मोय । आजु जे केतन देखिय तोय ॥२॥ नयन चयन आनहि भॉति । कहइते कहिनी भुलसि पॉति ॥४॥ सुरङ्ग अधर विरङ्ग भैलि । का सञो कामिनि कयलि केलि ।।६।। बेकत भइ गेल गुपुत काज । अतए ककर करह लाज ॥८॥ सघन जघन कॉपय तोर । मदन मथन कयल जोर ॥१०॥ गौर पयोधर रातुल गात । नखक ऑचर झापास हाथ ॥१२॥ अमिय सागर तुहु से राहि । मुकुन्द मातङ्ग विहरे ताहि ॥१४॥ ते वुझिय मन बितय देखि । चेकत कय न कह देखि ॥१६॥ कह कविशेखर किकर लाजे । कह न कहिनी सखिनिसमाजे ॥१८॥ सुखी । १६० सुन सुन सुन्दरि नारि । मदन भण्डार के लेल कारि ॥२॥ कुन्तल कुसुन अतीते । हार तोडल कोन रीते ॥४॥ हेरइते नरवर विधाने । वुझि मझ न टुटे पिन्धाने ॥६॥ अलक तिलक मिटि गेल । सिन्दुर विन्दुहि विगलित भेल ॥८॥ विद्यापति रस पाव । प्रथम समागम पुनमति गाव ॥१०

vidyāpati | 67 sakho| 186 e dhani aisana kahabi moya | āju je ketana dekhiya toya ||2|| nayana cayana ānahi bhaॉti | kahaite kahinī bhulasi paॉti ||4|| suraṅga adhara viraṅga bhaili | kā saño kāmini kayali keli ||6|| bekata bhai gela guputa kāja | atae kakara karaha lāja ||8|| saghana jaghana kaॉpaya tora | madana mathana kayala jora ||10|| gaura payodhara rātula gāta | nakhaka ऑcara jhāpāsa hātha ||12|| amiya sāgara tuhu se rāhi | mukunda mātaṅga vihare tāhi ||14|| te vujhiya mana bitaya dekhi | cekata kaya na kaha dekhi ||16|| kaha kaviśekhara kikara lāje | kaha na kahinī sakhinisamāje ||18|| sukhī | 160 suna suna sundari nāri | madana bhaṇḍāra ke lela kāri ||2|| kuntala kusuna atīte | hāra toḍala kona rīte ||4|| heraite naravara vidhāne | vujhi majha na ṭuṭe pindhāne ||6|| alaka tilaka miṭi gela | sindura vinduhi vigalita bhela ||8|| vidyāpati rasa pāva | prathama samāgama punamati gāva ||10

विद्यापति । सखी । १६१ सामरि हे झामर तोर देह । की कह कइसे लावलि नेह ॥ २ ॥ नीन्दे भरल अछ लोचन तीर । अमिय भरमे जनि लुबुध चकोर ॥ ४ ॥ निरसि धुसर करु अधर पवार । कोने कुबुधि लुड मदन भण्डार ॥ ६ ॥ कोने कुमति कुच नखे खत देल । हाए हाए सम्भु मगन भए गेल ॥६॥ दमन लता सम तनु सुकुमार । फूटल वलय टूटल गृम हार ॥१०॥ केस कुसुम तोर सिरक सिन्दूर । अलक तिलक हे सेहो गेल दूर ॥१२॥ भनइ विद्यापति रति अवसान । राजा सिवसिंह ई रस जान ॥१४॥ सखी । १६२ पुछम ए सखि पुछमो तोय । केलि कला रस कहांबे मोय ॥ ३॥ वेश भूपण तोर सब छिल पूर। अलक तिलक मिटि गैलर ॥ ° कुसुम कुल सच भेल भिन भीन । अधरे लागल दशनक चीन ।। ६ कोने अबुझ कुचे नख खत देल । हा हा शम्भू भगन भई गेल ॥ भनइ विद्यापति सुन वर नारि । सय रस लेल, मुरारि ।

vidyāpati | sakhī | 161 sāmari he jhāmara tora deha | kī kaha kaise lāvali neha || 2 || nīnde bharala acha locana tīra | amiya bharame jani lubudha cakora || 4 || nirasi dhusara karu adhara pavāra | kone kubudhi luḍa madana bhaṇḍāra || 6 || kone kumati kuca nakhe khata dela | hāe hāe sambhu magana bhae gela ||6|| damana latā sama tanu sukumāra | phūṭala valaya ṭūṭala gṛma hāra ||10|| kesa kusuma tora siraka sindūra | alaka tilaka he seho gela dūra ||12|| bhanai vidyāpati rati avasāna | rājā sivasiṃha ī rasa jāna ||14|| sakhī | 162 puchama e sakhi puchamo toya | keli kalā rasa kahāṃbe moya || 3|| veśa bhūpaṇa tora saba chila pūra| alaka tilaka miṭi gailara || ° kusuma kula saca bhela bhina bhīna | adhare lāgala daśanaka cīna || 6 kone abujha kuce nakha khata dela | hā hā śambhū bhagana bhaī gela || bhanai vidyāpati suna vara nāri | saya rasa lela, murāri |

विद्यापति । राधा । १६७ कि कहब हे सखि कहइते लाज । जेहो करल सोइ नागरराज ॥ २ ॥ पहिल वयस मझु नहि रति रङ्ग । दूति मिलायल कानुक सङ्ग ॥ ४ ॥ हेरइते देह मझु थर थर कॉप । सोइ लुबुध मति ताहे करु झॉप ।। ६ ।। | चेतन हरल आलिङ्गन चेलि । कि कहब किये करल रस केलि ॥ ८ ॥ | हट कर नाह कयल कत काज । सेकि कहब इह सखिनि समाज ॥१०॥ | जानसि तव काहे करसि पुछारि । से धनि जे थिर ताहि निहारि ॥१२॥ विद्यापति कह न कर तरास । ऐसन होयल पहिल विलास ॥१४॥ राधा । १९८६ कि कब हे सखि आजुक वात । मानिक पड़ल कुवनिक हात ॥२॥ काच काञ्चन न जानय मूल । गुञ्जा रतन करय समतूल ॥४॥ जे कि कभु नहि क्ला रस जान । नीर खीर दुहे करय समान ॥६।। तन्हि सौ कॅहा पिरित रसाल । वानर कण्ठे कि मोतिम माल ॥८॥ भनइ विद्यापति इह रस जान । बानर मुह की शोभय पान ||१०।।

vidyāpati | rādhā | 167 ki kahaba he sakhi kahaite lāja | jeho karala soi nāgararāja || 2 || pahila vayasa majhu nahi rati raṅga | dūti milāyala kānuka saṅga || 4 || heraite deha majhu thara thara kaॉpa | soi lubudha mati tāhe karu jhaॉpa || 6 || | cetana harala āliṅgana celi | ki kahaba kiye karala rasa keli || 8 || | haṭa kara nāha kayala kata kāja | seki kahaba iha sakhini samāja ||10|| | jānasi tava kāhe karasi puchāri | se dhani je thira tāhi nihāri ||12|| vidyāpati kaha na kara tarāsa | aisana hoyala pahila vilāsa ||14|| rādhā | 1986 ki kaba he sakhi ājuka vāta | mānika par̤ala kuvanika hāta ||2|| kāca kāñcana na jānaya mūla | guñjā ratana karaya samatūla ||4|| je ki kabhu nahi klā rasa jāna | nīra khīra duhe karaya samāna ||6|| tanhi sau kaॅhā pirita rasāla | vānara kaṇṭhe ki motima māla ||8|| bhanai vidyāpati iha rasa jāna | bānara muha kī śobhaya pāna ||10||

१ ० ० विद्यापति , सखी । १६५ आज देखिय साख बङ अनमन सनि वदन मलिन सन तोरा ।। मन्द वचन तोहि के न कहल अछि से न काहय किछु मोरा ॥२॥ राधा । । आजुक रइनि साख कठिन वितल अछि कान्ह रभस कर मन्दा । गुन अवगुन पहु एक न बुझलनि राहु गरासल चन्दा ।।४।। सखीं। अधर सुखायल कैश औरझायल घाम तिलक चहि गेला । वारि विलासिनि केलि न जानाति भाल अरुण उड़ि गेला ॥६॥ भनहि विद्यापति सुन बर जौवति ताहे कहब किय वा ये किछ पह देल ग्रेचर फॉपि लेल सखी सच कर उपहासे ॥६॥ राधा । १६६ प्रथम समागम के नहि जान । सम कृए तौलल पेम परान ॥२॥ कैसल कसउटा न भैले मलान । विनु हुतवह भेल बारह बान ॥४॥ विकलए गेलिहु रतन अमोल । चिन्हि कहु वनिके घटाल सुलभ भेल सखि न रहए भार । काच कनक लए गाथे । पति असमय चानि । लाभलाइ गेलाहु मुलहु भेल हानि ॥ ।

1 0 0 vidyāpati , sakhī | 165 āja dekhiya sākha baṅa anamana sani vadana malina sana torā || manda vacana tohi ke na kahala achi se na kāhaya kichu morā ||2|| rādhā | | ājuka raini sākha kaṭhina vitala achi kānha rabhasa kara mandā | guna avaguna pahu eka na bujhalani rāhu garāsala candā ||4|| sakhīṃ| adhara sukhāyala kaiśa aurajhāyala ghāma tilaka cahi gelā | vāri vilāsini keli na jānāti bhāla aruṇa ur̤i gelā ||6|| bhanahi vidyāpati suna bara jauvati tāhe kahaba kiya vā ye kicha paha dela grecara phaॉpi lela sakhī saca kara upahāse ||6|| rādhā | 166 prathama samāgama ke nahi jāna | sama kṛe taulala pema parāna ||2|| kaisala kasauṭā na bhaile malāna | vinu hutavaha bhela bāraha bāna ||4|| vikalae gelihu ratana amola | cinhi kahu vanike ghaṭāla sulabha bhela sakhi na rahae bhāra | kāca kanaka lae gāthe | pati asamaya cāni | lābhalāi gelāhu mulahu bhela hāni || |

विद्यापति । १०१ राधा । १६.७ कि कहब हे सखि कहइते लाज । जेहो करल सोइ नागरराज ॥ २ ॥ पहिल वयस मझु नहि रति रङ्ग । दूति मिलायल कानुक सङ् ॥ ४ ॥ हेरइते देह मझु थर थर कॉप । सोइ लुबुध मति ताहे करु झॉप ॥ ६ ॥ चेतन हरल आलिङ्गन बेलि । कि कहब किये करल रस केलि ॥ ८ ॥ हट करि नाह कयल कत काज । सेकि कहबइह सखिनि समाज ॥१०॥ जानसि तव काहे करसि पुछारि । से धनि जे थिर ताहि निहारि ॥१२॥ विद्यापति कह न कर तरास । ऐसन होयल पहिल विलास ॥१४॥ राधा । १६८ कि कत्व हे सखि आजुक बात । मानिक पड़ल कुवनिक हात ॥२॥ काच काञ्चन न जानय मूल । गुञ्जा रतन करय समतूल ॥४॥ जे किङ कसु नहि कला रस जान । नीर खीर दुई करय समान ॥६॥ तन्हि सौ कॅहा पिरात रसाल । वानर कण्ठे कि मोतिम माल ॥८॥ भनइ विद्यापति इह रस जान । वानर मुह की शोभय पान |॥१०॥

vidyāpati | 101 rādhā | 16.7 ki kahaba he sakhi kahaite lāja | jeho karala soi nāgararāja || 2 || pahila vayasa majhu nahi rati raṅga | dūti milāyala kānuka saṅ || 4 || heraite deha majhu thara thara kaॉpa | soi lubudha mati tāhe karu jhaॉpa || 6 || cetana harala āliṅgana beli | ki kahaba kiye karala rasa keli || 8 || haṭa kari nāha kayala kata kāja | seki kahabaiha sakhini samāja ||10|| jānasi tava kāhe karasi puchāri | se dhani je thira tāhi nihāri ||12|| vidyāpati kaha na kara tarāsa | aisana hoyala pahila vilāsa ||14|| rādhā | 168 ki katva he sakhi ājuka bāta | mānika par̤ala kuvanika hāta ||2|| kāca kāñcana na jānaya mūla | guñjā ratana karaya samatūla ||4|| je kiṅa kasu nahi kalā rasa jāna | nīra khīra duī karaya samāna ||6|| tanhi sau kaॅhā pirāta rasāla | vānara kaṇṭhe ki motima māla ||8|| bhanai vidyāpati iha rasa jāna | vānara muha kī śobhaya pāna |||10||

विद्यापति । रखो । १६५ आज देखिय साखि वड अनमन सनि वदन मलिन सन तोरा ।। मन्द वचन ताहि के न कहल अछि से न काहय किछु मीरा ॥२॥ | राधा ।। आजुक रइनि सखि कठिन वितल अछि कान्हें रभस कर भन्। गुन अवगुन पहु एक न बुझलनि राहु गरासल चन्दा ॥ सखी। अधर सुखायल केश ओरझायल घाम तिलक बहि गेली । बारि विलासिनि केलि न जानाति भाल अरुण उड़ि गेला ॥६॥ भनहि विद्यापति सुन वर जौवति ताहे कङ्घ किय में ये किछ पहु देल अचर झॉपि लेल सखी सब कर उपहास । राधा । १६६ प्रथम समागम के नहि जान । सम कए तौलल पेम परान ॥२॥ केल कसउटा न भेल मलान 1 बिन हुतवह भेल बारह चान विक्लए गेलिहू रतन अमोल । चिन्हि कहुवनिके घटाल में * साख न रए र । काच कनक लए गॅथि गमार ॥ नई विद्यापनि असमय वानि । लाभ लाइ गेलाहु मुलहु भक्त है चारह चान ॥४॥ ॥ मारे हुमुलहु भेल हानि ||१ of

vidyāpati | rakho | 165 āja dekhiya sākhi vaḍa anamana sani vadana malina sana torā || manda vacana tāhi ke na kahala achi se na kāhaya kichu mīrā ||2|| | rādhā || ājuka raini sakhi kaṭhina vitala achi kānheṃ rabhasa kara bhan| guna avaguna pahu eka na bujhalani rāhu garāsala candā || sakhī| adhara sukhāyala keśa orajhāyala ghāma tilaka bahi gelī | bāri vilāsini keli na jānāti bhāla aruṇa ur̤i gelā ||6|| bhanahi vidyāpati suna vara jauvati tāhe kaṅgha kiya meṃ ye kicha pahu dela acara jhaॉpi lela sakhī saba kara upahāsa | rādhā | 166 prathama samāgama ke nahi jāna | sama kae taulala pema parāna ||2|| kela kasauṭā na bhela malāna 1 bina hutavaha bhela bāraha cāna viklae gelihū ratana amola | cinhi kahuvanike ghaṭāla meṃ * sākha na rae ra | kāca kanaka lae gaॅthi gamāra || naī vidyāpani asamaya vāni | lābha lāi gelāhu mulahu bhakta hai cāraha cāna ||4|| || māre humulahu bhela hāni ||1 of

विद्यापति । १० १ राधा । १६७ कि कहब हे सखि कहइते लाज । जेहो करल सोइ नागरराज ॥ २ ॥ पहिल वयसे मझु नहि रति रङ्ग । दूति मिलायल कानुक सङ्ग ॥ ४ ॥ हेरइते देह मझु थर थर कॉप । सोइ लुबुध मति ताहे करु झॉप ॥ ६ ॥ चेतन हरल आलिङ्गन वेलि । कि कहय किये करल रस केलि ॥ ८ ॥ हट करि नाह कयल कत काज । सेकि कहबइह सखिनि समाज ॥१०॥ जानसि तव काहे करसि पुछारि । से धनि जे थिर ताहि निहारि ॥१३॥ विद्यापति कह न कर तरास । ऐसन होयल पहिल बिलास ॥१४॥ राधा । १६८ कि कब हे सखि आजुक वात । मानिक पड़ल कुवनिक हात ॥२॥ काच काञ्चन न जानय मूल । गुञ्जा रतन करय समतृल ॥४॥ जे कि कभु नहि क्ला रस जान । नीर खीर दुहुँ करय समान ॥६॥ तन्हि सों कॅहा पिरित रसाल । वानर कण्ठे कि मोतिम मान ॥८॥ भनइ विद्यापति इह रस जान । वानर मुह की शोभय पान ॥१०॥

vidyāpati | 10 1 rādhā | 167 ki kahaba he sakhi kahaite lāja | jeho karala soi nāgararāja || 2 || pahila vayase majhu nahi rati raṅga | dūti milāyala kānuka saṅga || 4 || heraite deha majhu thara thara kaॉpa | soi lubudha mati tāhe karu jhaॉpa || 6 || cetana harala āliṅgana veli | ki kahaya kiye karala rasa keli || 8 || haṭa kari nāha kayala kata kāja | seki kahabaiha sakhini samāja ||10|| jānasi tava kāhe karasi puchāri | se dhani je thira tāhi nihāri ||13|| vidyāpati kaha na kara tarāsa | aisana hoyala pahila bilāsa ||14|| rādhā | 168 ki kaba he sakhi ājuka vāta | mānika par̤ala kuvanika hāta ||2|| kāca kāñcana na jānaya mūla | guñjā ratana karaya samatṛla ||4|| je ki kabhu nahi klā rasa jāna | nīra khīra duhu~ karaya samāna ||6|| tanhi soṃ kaॅhā pirita rasāla | vānara kaṇṭhe ki motima māna ||8|| bhanai vidyāpati iha rasa jāna | vānara muha kī śobhaya pāna ||10||

विद्यापति । राधा । १६.६. कि कहब हे सखि रजनिक बात । वड दुखे गमात्रओल माधव सात ॥ २॥ करे कच झाँपय अधर मधुपान । वदने वदन देय वधय परान ॥ ४ ॥ नव यौवन ताहे रस परचार । रति रस न जानय कानु से गमार ॥ ६ ॥ मदने बिभोर किछुओ न जान । कतए विनति कर तैयो नहिं मान ॥६॥ भनइ विद्यापति सुन वर नारि । तुहु मुगुधिनि सोइ लुबुध मुरारि ॥१॥ राधा । २०० ने कर ने कर सखि मोहि अनुरोधे । कि करब मह तकर परबोधे ॥ २ ॥ अलप बयस म कानु से तरुना । अतिहु लाज डर अतिहु करना ।। लोभै निठुर हरि क्युलन्हि केलि । कि कव यामिनिजत दुख देलि ॥ ६ ॥ दृठ भेल रस हम हरल गेयान । निविवन्ध तोड़ल कखन के जान ॥" देल आलिङ्गन भुज युग चापि । तहि खन हृदय मझु उठल कापि नयने वारि दरशाग्रोल रोइ । तचहुँ कान्हू उपशम नहि होई अधर निरस मझ करलनि मन्दा । राहु गरासि निशि तेजल चन्द कुचयुगे देल नख परहारे । केशरि जनि गज कुम्भ बिदार ॥ भनइ विद्यापति रसवति नारि । तुहु से चेतनि लुदुध मुरारि ॥

vidyāpati | rādhā | 16.6. ki kahaba he sakhi rajanika bāta | vaḍa dukhe gamātraola mādhava sāta || 2|| kare kaca jhā~paya adhara madhupāna | vadane vadana deya vadhaya parāna || 4 || nava yauvana tāhe rasa paracāra | rati rasa na jānaya kānu se gamāra || 6 || madane bibhora kichuo na jāna | katae vinati kara taiyo nahiṃ māna ||6|| bhanai vidyāpati suna vara nāri | tuhu mugudhini soi lubudha murāri ||1|| rādhā | 200 ne kara ne kara sakhi mohi anurodhe | ki karaba maha takara parabodhe || 2 || alapa bayasa ma kānu se tarunā | atihu lāja ḍara atihu karanā || lobhai niṭhura hari kyulanhi keli | ki kava yāminijata dukha deli || 6 || dṛṭha bhela rasa hama harala geyāna | nivivandha tor̤ala kakhana ke jāna ||" dela āliṅgana bhuja yuga cāpi | tahi khana hṛdaya majhu uṭhala kāpi nayane vāri daraśāgrola roi | tacahu~ kānhū upaśama nahi hoī adhara nirasa majha karalani mandā | rāhu garāsi niśi tejala canda kucayuge dela nakha parahāre | keśari jani gaja kumbha bidāra || bhanai vidyāpati rasavati nāri | tuhu se cetani lududha murāri ||

विद्यापति । राधा । दृढ परिरम्भने पिडलि मदने । उवार अयलाहुँ सखि पुरुब पुने ॥ २ ॥ टुटि छिड़ियायल मोतिम हारे । सिन्दुरे लुटायल सुरङ्ग पवारे ॥ ४ ॥ | सुन्दर कुच युग नख खत भरी । जनि गज कुम्भ बिदारल हरी ॥ ६ ॥ अधर दशन देखि जिव मोर केपि । चॉद मण्डल जनि राहुक झपे ॥ ८ ॥ समुद्र ऐसनि निशि न पाविय ऊरे । कखन उगत मोर हित भए सूरे ॥१०॥ | मोनहि जाएव सखि तन्हि पिठामे । बरु जिव मारि नडाबथु कामे ॥१२॥ । भनइ विद्यापति तेज भय लाजे । आगि जाड़िय पुनु आगिहिक काजे ॥१४॥ राधा । २०२ हम अति भीत रहल तनु गौइ । से रससागर थिर नहि होई ॥२॥ रस नहि होएल कएल जे साति । दमन लता जनि दमसल हाति ।।४।। पुनु कत काकु कएल अनुकूल । तबहे पाप हिय मझु नहि भूल ॥६॥ हमर अछल कत पुरुबक भागि । फिरि आयौल हम से फल लागि ॥६॥ विद्यापति कह ने करह खेद । ऐसन होयल पहिल सम्भेद ॥१०॥

vidyāpati | rādhā | dṛḍha parirambhane piḍali madane | uvāra ayalāhu~ sakhi puruba pune || 2 || ṭuṭi chir̤iyāyala motima hāre | sindure luṭāyala suraṅga pavāre || 4 || | sundara kuca yuga nakha khata bharī | jani gaja kumbha bidārala harī || 6 || adhara daśana dekhi jiva mora kepi | caॉda maṇḍala jani rāhuka jhape || 8 || samudra aisani niśi na pāviya ūre | kakhana ugata mora hita bhae sūre ||10|| | monahi jāeva sakhi tanhi piṭhāme | baru jiva māri naḍābathu kāme ||12|| | bhanai vidyāpati teja bhaya lāje | āgi jār̤iya punu āgihika kāje ||14|| rādhā | 202 hama ati bhīta rahala tanu gaui | se rasasāgara thira nahi hoī ||2|| rasa nahi hoela kaela je sāti | damana latā jani damasala hāti ||4|| punu kata kāku kaela anukūla | tabahe pāpa hiya majhu nahi bhūla ||6|| hamara achala kata purubaka bhāgi | phiri āyaula hama se phala lāgi ||6|| vidyāpati kaha ne karaha kheda | aisana hoyala pahila sambheda ||10||

विद्यापति । राधा । २०३ कि कहब हे सखि अाजुक विचार । से सुपुरुख मोहे कयल शिङ्कार ॥२॥ हसि हसि पहु आलिङ्गन देल । मनमथ अंकुर कुसुमित भेल ॥४॥ आचर परसि पयोधर हेरु । जनम पंगु जनि भेटल सुमेरु ॥६॥ जव निबिवन्ध खसाल कान्ह । तोहर सपथ हम किछु जदि जान ॥२॥ रति चिने जानल कठिन मुरारि । तोहर पुने जिअल हम नारि ॥१०॥ कह कविरञ्जन सहज मधु राइ । न कहे सुधामुखि गेल चतुराई ।' राधा । कि करति अबला हठ कए नाह। निरदए भए उपभोगए चाह ॥ परम प्रबल पहु कोमल नारि । हाथि हाथ जनि पडाले पञानारि ॥ कि कहब हे सखि नाह विवेक । एकहि बेरि रस माग अनः करल काकु कत कर जुग लाए । तइअो मुगुध रति रचए उपाए बिनु अवसर हठ रस नहि आव | फुलला फूल मधुकर मधु पाव भनइ विद्यापति गुनक निधान । जे बुझ ताहि लोग पञ्चबान

vidyāpati | rādhā | 203 ki kahaba he sakhi aājuka vicāra | se supurukha mohe kayala śiṅkāra ||2|| hasi hasi pahu āliṅgana dela | manamatha aṃkura kusumita bhela ||4|| ācara parasi payodhara heru | janama paṃgu jani bheṭala sumeru ||6|| java nibivandha khasāla kānha | tohara sapatha hama kichu jadi jāna ||2|| rati cine jānala kaṭhina murāri | tohara pune jiala hama nāri ||10|| kaha kavirañjana sahaja madhu rāi | na kahe sudhāmukhi gela caturāī |' rādhā | ki karati abalā haṭha kae nāha| niradae bhae upabhogae cāha || parama prabala pahu komala nāri | hāthi hātha jani paḍāle pañānāri || ki kahaba he sakhi nāha viveka | ekahi beri rasa māga anaḥ karala kāku kata kara juga lāe | taiao mugudha rati racae upāe binu avasara haṭha rasa nahi āva | phulalā phūla madhukara madhu pāva bhanai vidyāpati gunaka nidhāna | je bujha tāhi loga pañcabāna

विद्यापति । १ ०५ राधा । २०५ रामा तोरि बढाउलि केलि । कृत्य देखल नाव नलिनी मत मतङ्गज मेलि ।।२।। गौर सरीर पयोधर कोरी पर अरुण भेल ।। कनक चलरि जनि रतोपल मुकुले उदय देल ॥४॥ छैल जन जदि देने न पाइअ ताहेरि हृदय मन्द । खने खने रतिरभसे अगर दिने दिने नव चन्द ॥६॥ मझे नवीना पिआ साना कुपत कुसुम वान् । केसरि कर करनी पड़लि तासु मह्ते छौड़ान ॥७॥ से जे अवसर भन न विसर नयन चलए नीर । सिरिस कुसुम खगे खेलौलन्हि भमर भरे जे भीर ||१०|| भने विद्यापति सुनह जीवति पेमक गाहक कन्त ।। राजा शिवसिंह रूपनरायन सुरस विन्द सुतन्त ॥१२॥ राधा । पहिलुकि परिचय पेमक सञ्चय रजनी ध समाजे । सकल कलारस सभरि न भेले बैरिन भैलि मोरि लाजे ॥२॥ साए साए अनुसए रहलि बहूते । तन्हिहि सुबन्धुके कहिए पठाइअ ज भमरा होय दूते ॥४॥ खनहि चीर धर खनहि चिकुर गह करय चाह कुचभङ्गे । एकलि नारि हमे कत अनुरजब एकहि बेर सबै रङ्गे ॥६॥ तखने विनय जत से सवे कहब कत कहए चाहल करे जोली । नवए रस रङ्ग भइए गेल भङ्ग ओड धरि न भेले वोली ॥८॥ भनइ विद्यापति सुन वर जौवति पहु अभिमत अभिमाने ।। राजा सिवसिंह रूपनरायन लखिमा देइ विरमाने ॥१०॥

vidyāpati | 1 05 rādhā | 205 rāmā tori baḍhāuli keli | kṛtya dekhala nāva nalinī mata mataṅgaja meli ||2|| gaura sarīra payodhara korī para aruṇa bhela || kanaka calari jani ratopala mukule udaya dela ||4|| chaila jana jadi dene na pāia tāheri hṛdaya manda | khane khane ratirabhase agara dine dine nava canda ||6|| majhe navīnā piā sānā kupata kusuma vān | kesari kara karanī par̤ali tāsu mahte chaur̤āna ||7|| se je avasara bhana na visara nayana calae nīra | sirisa kusuma khage khelaulanhi bhamara bhare je bhīra ||10|| bhane vidyāpati sunaha jīvati pemaka gāhaka kanta || rājā śivasiṃha rūpanarāyana surasa vinda sutanta ||12|| rādhā | pahiluki paricaya pemaka sañcaya rajanī dha samāje | sakala kalārasa sabhari na bhele bairina bhaili mori lāje ||2|| sāe sāe anusae rahali bahūte | tanhihi subandhuke kahie paṭhāia ja bhamarā hoya dūte ||4|| khanahi cīra dhara khanahi cikura gaha karaya cāha kucabhaṅge | ekali nāri hame kata anurajaba ekahi bera sabai raṅge ||6|| takhane vinaya jata se save kahaba kata kahae cāhala kare jolī | navae rasa raṅga bhaie gela bhaṅga oḍa dhari na bhele volī ||8|| bhanai vidyāpati suna vara jauvati pahu abhimata abhimāne || rājā sivasiṃha rūpanarāyana lakhimā dei viramāne ||10||

विद्यापति । राधा । २०७ पिअ रस पेसल प्रथम समाजे । कत खन राखब अखंडित लाजे ॥२॥ कह गजगामिनि जत मन जागे । अपने नागरि पन पिअ अनुराग ॥४॥ आचर चीर धरइ हसि हेरी । नहि नहि वचन भनव कति बेरा ॥६॥ दुहु मन पुरल उभय रति रड़े । तइअों से धनुगुन न छाड़ अनङ्ग ॥२॥ भनइ विद्यापति एह रस जाने । नृप सिवसिंह लाखमा देई रमान ॥५॥ माधव । २०६ सुचल सञो बइसि साम । कय रजनि विलास कामे ॥२॥ से जे सुवनि सुन्दरि राई । आवेशे हियाक माझ लाइ ॥४॥ चुम्बन करले कतहुँ छन्द । रभसे विहसि मन्द मन्द ।।६।। वह विधि केलि करल सौई । से सब सपन भेल माई ॥२॥ किय से वचन अमिय मीठ । भेउ भङ्गिम कुटिल दीठ ॥२॥ से धनि हियाक माझ जागे । विद्यापति कह नवीन रोग ।।५।।

vidyāpati | rādhā | 207 pia rasa pesala prathama samāje | kata khana rākhaba akhaṃḍita lāje ||2|| kaha gajagāmini jata mana jāge | apane nāgari pana pia anurāga ||4|| ācara cīra dharai hasi herī | nahi nahi vacana bhanava kati berā ||6|| duhu mana purala ubhaya rati rar̤e | taiaoṃ se dhanuguna na chār̤a anaṅga ||2|| bhanai vidyāpati eha rasa jāne | nṛpa sivasiṃha lākhamā deī ramāna ||5|| mādhava | 206 sucala saño baisi sāma | kaya rajani vilāsa kāme ||2|| se je suvani sundari rāī | āveśe hiyāka mājha lāi ||4|| cumbana karale katahu~ chanda | rabhase vihasi manda manda ||6|| vaha vidhi keli karala sauī | se saba sapana bhela māī ||2|| kiya se vacana amiya mīṭha | bheu bhaṅgima kuṭila dīṭha ||2|| se dhani hiyāka mājha jāge | vidyāpati kaha navīna roga ||5||

[यह स्कैन-पृष्ठ मूल साक्ष्य में रिक्त है।]

[yaha skaina-pṛṣṭha mūla sākṣya meṃ rikta hai|]

११० विद्यापति । कौतुक । राधा ।। पिय परदेस आस तुअ पासहि ते बोलह सखि आन । जे पतिपालक से भेल पावक इथी कि वोलत अनि ॥ ३ ॥ साजन अघटन घटावह मोहि ।। पहिलहिं आनि पानि पियतमै गहि करे धरि सोपलिहु तोहि ॥ ४ ॥ कुलटा भए यदि पेम वढाविअ ते जीवने की काज । तिला एक रङ्ग रभस सुख पाओच रत जनम भरि लाज ॥ ६ ॥ - कुलकामिनि भए निग्र पिय विलसे अपये कतहु नहि जाइ । की मालती मधुकर उपभोगय किंवा लताहि सुखाइ ॥ ८ ॥ विद्यापति कह कूल रखले रह टूति बचने नहि काज । राजा शिवसिंह रूप नरायन लखिमा देइ समाज ॥ १० ॥ राधा । २१६ निधन का जो धन किछ हो करए चाह उछाह ।। सिआर की जनों सींग जनमए गिरि उपाए चाह ॥ २ ॥ टूती बुझलि तोहरि मती । छाड़रे चन्दा भरइते चुलह कि हरह ताहे विपती ॥ ४ ॥ पिपड़ी की जो पॉखि जनमए अनल करए झपान । छोटा पानी चह चह कर पोठी के नहिं जान । जइ जकर मूई पेच सन टूमए चाहए न । हम तह के विपद् आगर ढोंढहु का थिक भान ॥ ८ ॥ झरक पानी डोभक कई गरच उपजू जाहि । भने विद्यापति दक कमल दृस्य चाहए ताहि ॥१०॥

110 vidyāpati | kautuka | rādhā || piya paradesa āsa tua pāsahi te bolaha sakhi āna | je patipālaka se bhela pāvaka ithī ki volata ani || 3 || sājana aghaṭana ghaṭāvaha mohi || pahilahiṃ āni pāni piyatamai gahi kare dhari sopalihu tohi || 4 || kulaṭā bhae yadi pema vaḍhāvia te jīvane kī kāja | tilā eka raṅga rabhasa sukha pāoca rata janama bhari lāja || 6 || - kulakāmini bhae nigra piya vilase apaye katahu nahi jāi | kī mālatī madhukara upabhogaya kiṃvā latāhi sukhāi || 8 || vidyāpati kaha kūla rakhale raha ṭūti bacane nahi kāja | rājā śivasiṃha rūpa narāyana lakhimā dei samāja || 10 || rādhā | 216 nidhana kā jo dhana kicha ho karae cāha uchāha || siāra kī janoṃ sīṃga janamae giri upāe cāha || 2 || ṭūtī bujhali tohari matī | chār̤are candā bharaite culaha ki haraha tāhe vipatī || 4 || pipar̤ī kī jo paॉkhi janamae anala karae jhapāna | choṭā pānī caha caha kara poṭhī ke nahiṃ jāna | jai jakara mūī peca sana ṭūmae cāhae na | hama taha ke vipad āgara ḍhoṃḍhahu kā thika bhāna || 8 || jharaka pānī ḍobhaka kaī garaca upajū jāhi | bhane vidyāpati daka kamala dṛsya cāhae tāhi ||10||

विद्यापति । राधा । २२१ पहिल पसार संसार सार रस परहक पहिल तोहार है । हठे ऑवर मोर फेरि न हलवे रवें रस भए जाएत उघार हे ॥२॥ ए हरि ए हरि आरति परिहरि हठ न करिअ पहु चाट हे । जेहे बेसाल से कि वैसाहब उचित मनोभव हाट हे ॥४॥ कञ्चने गढ़ल पयोधर सुन्दर नागर जीवन अधार हो । छुअइते रतन तुल न रह अधिक मुल किनहि न पार गमार हे ॥६॥ भनइ विद्यापति सुन हे सुचेतनि हरि सञो कइसन समान हे ।। कपट तेजिक भजह जे हरि सञो अन्त काल होअ ठाम है ॥८॥ राधा । २२२ सगर संसारक सारे । अछए सुरत रस हमर पसारे ॥२॥ छुई जनु हलह कन्हाइ । आरति मान न हलिय नडाइ ॥४॥ दुहि रहओ मोरि सेवा । पहिल पढ्ञोक उधार न देवा ॥६॥ हृदय हार मोर देखी । लोभे निकट नहि होएव विसेखी ॥६॥ मिलते उचित परिपाटी । मधय मनोज घरहि घर साटी ॥१०॥ विद्यापति कह '. " ।। ५ सञो कैसन रौक उधारी ॥१२॥

vidyāpati | rādhā | 221 pahila pasāra saṃsāra sāra rasa parahaka pahila tohāra hai | haṭhe ऑvara mora pheri na halave raveṃ rasa bhae jāeta ughāra he ||2|| e hari e hari ārati parihari haṭha na karia pahu cāṭa he | jehe besāla se ki vaisāhaba ucita manobhava hāṭa he ||4|| kañcane gar̤hala payodhara sundara nāgara jīvana adhāra ho | chuaite ratana tula na raha adhika mula kinahi na pāra gamāra he ||6|| bhanai vidyāpati suna he sucetani hari saño kaisana samāna he || kapaṭa tejika bhajaha je hari saño anta kāla hoa ṭhāma hai ||8|| rādhā | 222 sagara saṃsāraka sāre | achae surata rasa hamara pasāre ||2|| chuī janu halaha kanhāi | ārati māna na haliya naḍāi ||4|| duhi rahao mori sevā | pahila paḍhñoka udhāra na devā ||6|| hṛdaya hāra mora dekhī | lobhe nikaṭa nahi hoeva visekhī ||6|| milate ucita paripāṭī | madhaya manoja gharahi ghara sāṭī ||10|| vidyāpati kaha '. " || 5 saño kaisana rauka udhārī ||12||

१ १२ विद्यापति । राधा । ३१६ राहु तरासे चॉद हम मानि । अधर सुधा मनमथे धर आनि ॥ ३॥ जिच जना जोगाएव धरव अगरि । पिवि जनु हलह लगति हम चार ।। सहजहि कामिनि कुटिल सिनेह । श्रास पसाह वॉक ससि रेह ॥ ६ ॥ की कहु निरखह भंझुक भङ्ग । धनु हमें सौंप गेल अपन अनङ्ग ॥६॥ कञ्चने कामे गढल कुच कुम्भ । भड़इते भनव देइते परिरम्भ ॥१॥ कैतव करथि कलामति नारि । गुन गाहक पहु बुझथि विचा भनइ विद्यापति न करहि बाध | आसा बचने पुरहि धौन सा गरुडनरायन नन्दन जान । राए सिवसिंह लखिमा देइ रमान ॥१६॥ विस किसलय कॉति ॥२॥ राधा । २२० हठे न हलच मोर भुज जुग जाति । भाड़ि जाएब विस किसलय के हठ न करिय हरि न करिय लोभ । प्रारति अधिक न रह सुख समि हटिए हलिय निग्र नयन चकोर । पीवि हलत धसि सासमुख भी परसि न हलवे पयोधर मोर ! भाड़ि जाएत गिरि कनक केट भनइ विद्यापति ३ रस भान । लखिमा पति सिवसिंह नृप जा" स सासमुख मोर ॥ ६ ॥ गरि कनक कटोर ।।८। सिह नृप जान ||१०

1 12 vidyāpati | rādhā | 316 rāhu tarāse caॉda hama māni | adhara sudhā manamathe dhara āni || 3|| jica janā jogāeva dharava agari | pivi janu halaha lagati hama cāra || sahajahi kāmini kuṭila sineha | śrāsa pasāha vaॉka sasi reha || 6 || kī kahu nirakhaha bhaṃjhuka bhaṅga | dhanu hameṃ sauṃpa gela apana anaṅga ||6|| kañcane kāme gaḍhala kuca kumbha | bhar̤aite bhanava deite parirambha ||1|| kaitava karathi kalāmati nāri | guna gāhaka pahu bujhathi vicā bhanai vidyāpati na karahi bādha | āsā bacane purahi dhauna sā garuḍanarāyana nandana jāna | rāe sivasiṃha lakhimā dei ramāna ||16|| visa kisalaya kaॉti ||2|| rādhā | 220 haṭhe na halaca mora bhuja juga jāti | bhār̤i jāeba visa kisalaya ke haṭha na kariya hari na kariya lobha | prārati adhika na raha sukha sami haṭie haliya nigra nayana cakora | pīvi halata dhasi sāsamukha bhī parasi na halave payodhara mora ! bhār̤i jāeta giri kanaka keṭa bhanai vidyāpati 3 rasa bhāna | lakhimā pati sivasiṃha nṛpa jā" sa sāsamukha mora || 6 || gari kanaka kaṭora ||8| siha nṛpa jāna ||10

विद्यापति । ११३ राधा । २२१ पहिल पसार ससार सार रस परहोंक पहिल तोहार हे । हठे ऑवर मोर फेरि न हलवे रवें रस भए जाएत उघार है ॥२॥ ए हरि ए हरि आरति परिहरि हठ न करिअ पहु बाट हे । जेहे वेसहल से कि वेसाहब उचित मनोभव हाट हे ॥४॥ कञ्चने गढ़ल पयोधर सुन्दर नागर जीवन अधार हे । छुअइते रतन तुल न रह अधिक मुल किनहि न पार गमार हे ॥६॥ भनइ विद्यापति सुन हे सुचेतनि हार सञो कइसन समान है । कपट तेजिक भजह जे हरि सञो अन्त काल होअ ठाम हे ॥८॥ राधा । २२२ सगर सँसारक सारे । अछए सुरत रस हमर पसारे ॥२॥ छुइ जनु हलह कन्हाई । आरति मान न हलिअ नडाइ ॥४॥ दुरहि रहओ मोरि सेवा । पहिल पढ्ञोक उधार न देवा ॥६॥ हृदये हार मोर देखी । लोभे निकट नहि होएब बिसेखी ॥८॥ मिलते उचित परिपाटी । मधय मनोज घरहि घर साटी ॥१०॥ विद्यापति कह नारी । हरि सञो कैसन रौक उधारी ॥१२॥

vidyāpati | 113 rādhā | 221 pahila pasāra sasāra sāra rasa parahoṃka pahila tohāra he | haṭhe ऑvara mora pheri na halave raveṃ rasa bhae jāeta ughāra hai ||2|| e hari e hari ārati parihari haṭha na karia pahu bāṭa he | jehe vesahala se ki vesāhaba ucita manobhava hāṭa he ||4|| kañcane gar̤hala payodhara sundara nāgara jīvana adhāra he | chuaite ratana tula na raha adhika mula kinahi na pāra gamāra he ||6|| bhanai vidyāpati suna he sucetani hāra saño kaisana samāna hai | kapaṭa tejika bhajaha je hari saño anta kāla hoa ṭhāma he ||8|| rādhā | 222 sagara sa~sāraka sāre | achae surata rasa hamara pasāre ||2|| chui janu halaha kanhāī | ārati māna na halia naḍāi ||4|| durahi rahao mori sevā | pahila paḍhñoka udhāra na devā ||6|| hṛdaye hāra mora dekhī | lobhe nikaṭa nahi hoeba bisekhī ||8|| milate ucita paripāṭī | madhaya manoja gharahi ghara sāṭī ||10|| vidyāpati kaha nārī | hari saño kaisana rauka udhārī ||12||

११४ विद्यापति । राधा । गुन अगुन सम कय मानए भेद न जानए पहूँ । निअ चतुरिम कत सिखाउबि हमहु भेलिहु लहू ॥२॥ साजनि हृदय कहो तोहि । जगत भरल नागर अछए बिहि छललिह मोहि ॥४॥ काम कला रस कत सिखाउबि पुच पछिस न जान । भसे बेरा निन्दे बैकुल किछु न ताहि गेन ॥६॥ राधा । २२४ : कुटिल विलोक तन्त नहि जान । मधुरह बचने देइ नाह। मनसिज भङ्गे वचन मनै जेओ । हृदय बुझाए बुझाए नाह कि सखि करव कुञान परकार । मिलल कन्त मोहि गोप । कृपट गमन हमें लाउलि वेरी । बाहु मूल दरसन है। कुच जुग वसन सम्भरिकहु देल । तइयोन मन तन्हिह्नवहार विमुख होइते वे पर उपहास । तन्हिकै सड़े कला सह कि कए कि करव हमे फखइते जाए । कह दहअरे सखि जिव बुझाए बुझाए नहिं सेओ ।। कन्त मोहि गोप गमार । भूल दरसन हास हेरी ।। ५ । केह दुहु अरे सखि जिवन उपाए ।

114 vidyāpati | rādhā | guna aguna sama kaya mānae bheda na jānae pahū~ | nia caturima kata sikhāubi hamahu bhelihu lahū ||2|| sājani hṛdaya kaho tohi | jagata bharala nāgara achae bihi chalaliha mohi ||4|| kāma kalā rasa kata sikhāubi puca pachisa na jāna | bhase berā ninde baikula kichu na tāhi gena ||6|| rādhā | 224 : kuṭila viloka tanta nahi jāna | madhuraha bacane dei nāha| manasija bhaṅge vacana manai jeo | hṛdaya bujhāe bujhāe nāha ki sakhi karava kuñāna parakāra | milala kanta mohi gopa | kṛpaṭa gamana hameṃ lāuli verī | bāhu mūla darasana hai| kuca juga vasana sambharikahu dela | taiyona mana tanhihnavahāra vimukha hoite ve para upahāsa | tanhikai sar̤e kalā saha ki kae ki karava hame phakhaite jāe | kaha dahaare sakhi jiva bujhāe bujhāe nahiṃ seo || kanta mohi gopa gamāra | bhūla darasana hāsa herī || 5 | keha duhu are sakhi jivana upāe |

विद्यापति । ११५ सखी । २२५ वड़ कौशल तुय राधे । किनल कन्हाई लोचन आधे ॥ ३ ॥ ऋतुपति हटवए नहि परमादी । मनमये मधय उचित मूलवादी ॥ ४ ॥ हिज पिक लेखक मास मकरन्दा | कॉप भमर पद साखी चन्दा ॥ ६ ॥ वहि रतिरङ्क लिखापन माने । श्री सिवसिंह सरस कवि भाने ॥ ८ ॥ सखी । २२६ सॉझक बेरि उगल नव ससधर भरमें विदित सबतह ।। कुण्डल चक्र तरासे नुकोएल दुर भेल हेराथ राह ॥ २ ॥ जनु वैससि रे बदन हाथ चलाइ। तुय मुख चाङ्गम अधिक चपल भेल कृति खन धरच नुकाइ ॥ ४ ॥ रतोपल जनि कमल वैसाोल नील नलिन दलतहु । तिलक कुसुम तहु माझ देखिकहु भमर आवयि लहु लहुः ।। ६ ।। पानि पलचे गत अधर विम्ब रत दसन दालिम विज तेरे । कीर दूर भेल पास न श्रावए भौह धनुहि के भेरे ॥ ८ ॥

vidyāpati | 115 sakhī | 225 var̤a kauśala tuya rādhe | kinala kanhāī locana ādhe || 3 || ṛtupati haṭavae nahi paramādī | manamaye madhaya ucita mūlavādī || 4 || hija pika lekhaka māsa makarandā | kaॉpa bhamara pada sākhī candā || 6 || vahi ratiraṅka likhāpana māne | śrī sivasiṃha sarasa kavi bhāne || 8 || sakhī | 226 saॉjhaka beri ugala nava sasadhara bharameṃ vidita sabataha || kuṇḍala cakra tarāse nukoela dura bhela herātha rāha || 2 || janu vaisasi re badana hātha calāi| tuya mukha cāṅgama adhika capala bhela kṛti khana dharaca nukāi || 4 || ratopala jani kamala vaisāola nīla nalina dalatahu | tilaka kusuma tahu mājha dekhikahu bhamara āvayi lahu lahuḥ || 6 || pāni palace gata adhara vimba rata dasana dālima vija tere | kīra dūra bhela pāsa na śrāvae bhauha dhanuhi ke bhere || 8 ||

विद्यापति । ठूती । २२७ तार | बदन कामिनि हे बेकत न करचे चउदिस होएत उजोरे । चॉदक भरमै अमिय रस लालचे ऐंठ कए जाएत चकोरे ।। २ ।। सुन्दरि तोरित चलिय अभिसारे ।। अबह उगत सास तिमिरे तेजव निसि उसरत मदन पसारे ॥ ४ ॥ अमिय बचन भरमहु जनु वाजह सौरभ बुजत आने । पङ्कज लोभे भमरे चलि आश्रोब करत अधर मधुपाने ।। ६ ।। तोहे रसकामिनि मधुके जामिन गेल चाहिय पिय सेवे । राजा सिवसिंह रुपनरायन कवि अभिनव जयदेवे ॥ ८ ॥ सखी । २२८ अम्बरे वदन झपावह गोरि । राज सनइछिअ चॉदक चारि ॥ २ ॥ घरे घरे पही गेल अछ जहि । अवही दूखन लागत तोहि ॥ कतए नुकाएव चॉदक चोर । जतहि नुकाव ततहि उजार ६ हास सुधा रसे न कर उजौर । वनिके धनिके धन चोलव मार ॥ अधरक सीम दसन कर जोति । सिद्रक सीम चैसाउलि मात " भनइ विद्यापति होह निसङ्क। चॉदह को थी भेद कलङ्क ॥५॥ लङ्ग ॥१२॥ ।।

vidyāpati | ṭhūtī | 227 tāra | badana kāmini he bekata na karace caudisa hoeta ujore | caॉdaka bharamai amiya rasa lālace aiṃṭha kae jāeta cakore || 2 || sundari torita caliya abhisāre || abaha ugata sāsa timire tejava nisi usarata madana pasāre || 4 || amiya bacana bharamahu janu vājaha saurabha bujata āne | paṅkaja lobhe bhamare cali āśroba karata adhara madhupāne || 6 || tohe rasakāmini madhuke jāmina gela cāhiya piya seve | rājā sivasiṃha rupanarāyana kavi abhinava jayadeve || 8 || sakhī | 228 ambare vadana jhapāvaha gori | rāja sanaichia caॉdaka cāri || 2 || ghare ghare pahī gela acha jahi | avahī dūkhana lāgata tohi || katae nukāeva caॉdaka cora | jatahi nukāva tatahi ujāra 6 hāsa sudhā rase na kara ujaura | vanike dhanike dhana colava māra || adharaka sīma dasana kara joti | sidraka sīma caisāuli māta " bhanai vidyāpati hoha nisaṅka| caॉdaha ko thī bheda kalaṅka ||5|| laṅga ||12|| ||