Divisions of Mādhura-rasa

स विप्रलम्भः सम्भोग इति द्वेधोज्ज्वलो मतः ॥१॥

sa vipralambhaḥ sambhoga iti dvedhojjvalo mataḥ ||1||

तत्र विप्रलम्भः- यूनोर् अयुक्तयोर् भावो युक्तयोर् वा तयोर् मिथः । अभीष्टालिङ्गनादीनाम् अनवाप्तौ प्रकृष्यते । स विप्रलम्भो विज्ञेयः सम्भोगोन्नति-कारकः ॥२॥

tatra vipralambhaḥ- yūnor ayuktayor bhāvo yuktayor vā tayor mithaḥ | abhīṣṭāliṅganādīnām anavāptau prakṛṣyate | sa vipralambho vijñeyaḥ sambhogonnati-kārakaḥ ||2||

तथा चोक्तम् [सरस्वती-कण्ठाभरण ५.५२]- न विना विप्रलम्भेन सम्भोगः पुष्टिम् अश्नुते । काषायिते हि वस्त्रादौ भूयान् एवाभिवर्धते ॥३॥

tathā coktam [sarasvatī-kaṇṭhābharaṇa 5.52]- na vinā vipralambhena sambhogaḥ puṣṭim aśnute | kāṣāyite hi vastrādau bhūyān evābhivardhate ||3||

पूर्व-रागस् तथा मानः प्रेम-वैचित्त्यम् इत्य् अपि । प्रवासश् चेति कथितो विप्रलम्भश् चतुर्-विधः ॥४॥

pūrva-rāgas tathā mānaḥ prema-vaicittyam ity api | pravāsaś ceti kathito vipralambhaś catur-vidhaḥ ||4||

तत्र पूर्व-रागः- रतिर् या सङ्गमात् पूर्वꣳ दर्शन-श्रवणादि-जा । तयोर् उन्मीलति प्राज्ञैः पूर्व-रागः स उच्यते ॥५॥

tatra pūrva-rāgaḥ- ratir yā saṅgamāt pūrvaṁ darśana-śravaṇādi-jā | tayor unmīlati prājñaiḥ pūrva-rāgaḥ sa ucyate ||5||

तत्र दर्शनात्- साक्षात् कृष्णस्य चित्रे च स्यात् स्वप्नादौ च दर्शनम् ॥६॥

tatra darśanāt- sākṣāt kṛṣṇasya citre ca syāt svapnādau ca darśanam ||6||

तत्र साक्षात्, यथा पद्यावल्याम् (१५९)- इन्दीवरोदर-सहोदर-मेदुर-श्री-र् वासो द्रवत्-कनक-वृन्द-निभꣳ दधानः । आमुक्त-मौक्तिक-मनोहर-हार-वक्षाः को’यꣳ युवा जगद्-अनङ्ग-मयꣳ करोति ॥७॥

tatra sākṣāt, yathā padyāvalyām (159)- indīvarodara-sahodara-medura-śrī-r vāso dravat-kanaka-vṛnda-nibhaṁ dadhānaḥ | āmukta-mauktika-manohara-hāra-vakṣāḥ ko’yaṁ yuvā jagad-anaṅga-mayaṁ karoti ||7||

चित्रे, यथा विदग्ध-माधवे (२.२३)- शिशिरय दृशौ दृष्ट्वा दिव्यꣳ किशोरम् इतीक्षितः परिजल्पन-गिराꣳ विश्रम्भात् त्वꣳ विलास-फलाङ्कितः । शिव शिव कथꣳ जानीमस् त्वाम् अवक्र-धियो वयꣳ निविड-बडवा-वह्नि-ज्वाला-कलाप-विकासिनम् ॥८॥

citre, yathā vidagdha-mādhave (2.23)- śiśiraya dṛśau dṛṣṭvā divyaṁ kiśoram itīkṣitaḥ parijalpana-girāṁ viśrambhāt tvaṁ vilāsa-phalāṅkitaḥ | śiva śiva kathaṁ jānīmas tvām avakra-dhiyo vayaṁ niviḍa-baḍavā-vahni-jvālā-kalāpa-vikāsinam ||8||

स्वप्ने, यथा- स्वप्ने दृष्ट्वा सहचरि सरित्-कासरी श्याम-नीरा तीरे तस्याः क्वणित-मधुपा माधवी-कुञ्ज-शाला । तस्याꣳ कान्तꣳ कपिश-जघनो ध्वान्त-राशिः शरीरी चित्रꣳ चन्द्रावलिम् अपि स माꣳ पातुम् इच्छन्न् अरौत्सीत् ॥९॥

svapne, yathā- svapne dṛṣṭvā sahacari sarit-kāsarī śyāma-nīrā tīre tasyāḥ kvaṇita-madhupā mādhavī-kuñja-śālā | tasyāṁ kāntaṁ kapiśa-jaghano dhvānta-rāśiḥ śarīrī citraṁ candrāvalim api sa māṁ pātum icchann arautsīt ||9||

अथ श्रवणम्- वन्दि-दूती-सखी-वक्त्राद् गीतादेश् च श्रुतिर् भवेत् ॥१०॥

atha śravaṇam- vandi-dūtī-sakhī-vaktrād gītādeś ca śrutir bhavet ||10||

ततो वन्दि-वक्त्रात्, यथा- पठति मगध-राज-निर्जयार्थाꣳ सखि विरुदावलिम् अत्र वन्दिवर्ये । वद कथम् इव लक्ष्मणे तनुते पुलक-कुलेन विलक्षणा किलासीत् ॥११॥

tato vandi-vaktrāt, yathā- paṭhati magadha-rāja-nirjayārthāṁ sakhi virudāvalim atra vandivarye | vada katham iva lakṣmaṇe tanute pulaka-kulena vilakṣaṇā kilāsīt ||11||

दूती-वक्त्रात्, यथा- आविष्कृते तव मुकुन्द मया प्रसङ्गे तारावली पुलकिताङ्ग-लता नताक्षी । शुश्रूषुर् अप्य् अलघु-गद्गद-रुद्ध-कण्ठी प्रष्टुꣳ तवाक्षमत सा न कथा-विशेषम् ॥१२॥

dūtī-vaktrāt, yathā- āviṣkṛte tava mukunda mayā prasaṅge tārāvalī pulakitāṅga-latā natākṣī | śuśrūṣur apy alaghu-gadgada-ruddha-kaṇṭhī praṣṭuṁ tavākṣamata sā na kathā-viśeṣam ||12||

सखी-वक्त्रात्, यथा- यावद् उन्मद-चकोर-लोचना मन्-मुखात् तव कथाम् उपाशृणोत् । तावद् अञ्चति दिनꣳ दिनꣳ सखी कृष्ण शारद-नदीव तानवम् ॥१३॥

sakhī-vaktrāt, yathā- yāvad unmada-cakora-locanā man-mukhāt tava kathām upāśṛṇot | tāvad añcati dinaṁ dinaṁ sakhī kṛṣṇa śārada-nadīva tānavam ||13||

गीतात्, यथा- नयने प्रणयन्न् उदश्रुणी मम सद्यः सदसि क्षितीशितुः । उपवीणयति प्रवीण-धीः कम् उदश्रुः सखि वैणिको मुनिः ॥१४॥

gītāt, yathā- nayane praṇayann udaśruṇī mama sadyaḥ sadasi kṣitīśituḥ | upavīṇayati pravīṇa-dhīḥ kam udaśruḥ sakhi vaiṇiko muniḥ ||14||

पुरोक्ता ये’भियोगाद्या हेतवो रति-जन्मनि । अत्र ते पूर्व-रागे’पि ज्ञेया धीरैर् यथोचितम् ॥१५॥

puroktā ye’bhiyogādyā hetavo rati-janmani | atra te pūrva-rāge’pi jñeyā dhīrair yathocitam ||15||

अपि माधव-रागस्य प्राथम्ये सम्भवत्य् अपि । आदौ रागे मृगाक्षीणाꣳ प्रोक्ते स्याच् चारुताधिका ॥१६॥

api mādhava-rāgasya prāthamye sambhavaty api | ādau rāge mṛgākṣīṇāṁ prokte syāc cārutādhikā ||16||

अत्र सञ्चारिणो व्याधिः शङ्कासूया श्रमः क्लमः । निर्वेदौत्सुक्य-दैन्यानि चिन्ता-निद्रा-प्रबोधनम् ॥१७॥

atra sañcāriṇo vyādhiḥ śaṅkāsūyā śramaḥ klamaḥ | nirvedautsukya-dainyāni cintā-nidrā-prabodhanam ||17||

विषादो जडतोन्मदो मोह-मृत्य्-आदयः स्मृताः । प्रौढः समञ्जसः साधारणश् चेति स तु त्रिधा ॥१८॥

viṣādo jaḍatonmado moha-mṛty-ādayaḥ smṛtāḥ | prauḍhaḥ samañjasaḥ sādhāraṇaś ceti sa tu tridhā ||18||

तत्र प्रौढः- समर्थ-रति-रूपस् तु प्रौढ इत्य् अभिधीयते । लालसादिर् इह प्रौढे मरणान्ता दशा भवेत् । तत्-तत्-सञ्चारि-भावानाम् उत्कटत्वाद् अनेकधा ॥१९॥

tatra prauḍhaḥ- samartha-rati-rūpas tu prauḍha ity abhidhīyate | lālasādir iha prauḍhe maraṇāntā daśā bhavet | tat-tat-sañcāri-bhāvānām utkaṭatvād anekadhā ||19||

तथापि प्राक्तनैर् अस्य दशावस्था समासतः । प्रोक्तास् तद्-अनुरोधेन तासाꣳ लक्षणम् उच्यते ॥२०॥

tathāpi prāktanair asya daśāvasthā samāsataḥ | proktās tad-anurodhena tāsāṁ lakṣaṇam ucyate ||20||

लालसोद्वेग-जागर्यास् तानवꣳ जडिमात्र तु । वैयग्र्यꣳ व्याधिर् उन्मादो मोहो मृत्युर् दशा दश ॥२१॥

lālasodvega-jāgaryās tānavaṁ jaḍimātra tu | vaiyagryaṁ vyādhir unmādo moho mṛtyur daśā daśa ||21||

प्रौढत्वात् पूर्व-रागस्य प्रौढाः सर्वा दशा अपि ॥२२॥

prauḍhatvāt pūrva-rāgasya prauḍhāḥ sarvā daśā api ||22||

तत्र लालसः- अभीष्ट-लिप्सया गाढ-गृध्नुता लालसो मतः । अत्रौत्सुक्यꣳ चपलता घूर्णाश्वासादयस् तथा ॥२३॥

tatra lālasaḥ- abhīṣṭa-lipsayā gāḍha-gṛdhnutā lālaso mataḥ | atrautsukyaṁ capalatā ghūrṇāśvāsādayas tathā ||23||

यथा- त्वम् उदवसितान् निष्क्रामन्ती पुनः प्रविशन्त्य् असौ झटिति घटिका-मध्ये वाराञ् छतꣳ व्रज-सीमनि । अगणित-गुरु-त्रासा श्वासान् विमुच्य विमुच्य किꣳ क्षिपसि बहुशो नीपारण्ये किशोरि दृशोर् द्वयम् ॥२४॥

yathā- tvam udavasitān niṣkrāmantī punaḥ praviśanty asau jhaṭiti ghaṭikā-madhye vārāñ chataṁ vraja-sīmani | agaṇita-guru-trāsā śvāsān vimucya vimucya kiṁ kṣipasi bahuśo nīpāraṇye kiśori dṛśor dvayam ||24||

यथा वा विदग्ध-माधवे (३.२४)- दूराद् अप्य् अनुषङ्गतः श्रुतिम् इते त्वन्-नाम-धेयाक्षरे सोन्मादꣳ मदिरेक्षणा विरुवती धत्ते मुहुर् वेपथुम् । आः किꣳ वा कथनीयम् अन्यद्-असिते दैवाद् वराम्भोधरे दृष्टे तꣳ परिरब्धुम् उत्सुक-मतिः पक्ष-द्वयीम् इच्छति ॥२५॥

yathā vā vidagdha-mādhave (3.24)- dūrād apy anuṣaṅgataḥ śrutim ite tvan-nāma-dheyākṣare sonmādaṁ madirekṣaṇā viruvatī dhatte muhur vepathum | āḥ kiṁ vā kathanīyam anyad-asite daivād varāmbhodhare dṛṣṭe taṁ parirabdhum utsuka-matiḥ pakṣa-dvayīm icchati ||25||

अथ उद्वेगः- उद्वेगो मनसः कम्पस् तत्र निःश्वास-चापले । स्तम्भश् चिन्ताश्रु-वैवर्ण्य-स्वेदादय उदीरिताः ॥२६॥

atha udvegaḥ- udvego manasaḥ kampas tatra niḥśvāsa-cāpale | stambhaś cintāśru-vaivarṇya-svedādaya udīritāḥ ||26||

यथा विदग्ध-माधवे (२.२)- चिन्ता-सन्ततिर् अद्य कृन्तति सखि स्वान्तस्य किꣳ ते धृतिꣳ किꣳवा सिञ्चति ताम्रम् अम्बरम् अतिस्वेदाम्भसाꣳ डम्बरः । कम्पश् चम्पक-गौरि लुम्पति वपुः-स्थैर्यꣳ कथꣳ वा बलात् तथ्यꣳ ब्रूहि न मङ्गला परिजने सङ्गोपनाङ्गीकृतिः ॥२७॥

yathā vidagdha-mādhave (2.2)- cintā-santatir adya kṛntati sakhi svāntasya kiṁ te dhṛtiṁ kiṁvā siñcati tāmram ambaram atisvedāmbhasāṁ ḍambaraḥ | kampaś campaka-gauri lumpati vapuḥ-sthairyaṁ kathaṁ vā balāt tathyaṁ brūhi na maṅgalā parijane saṅgopanāṅgīkṛtiḥ ||27||

अथ जागर्या- निद्राक्षयस् तु जागर्या स्तम्भ-शोष-गदादिकृत् ॥२८॥

atha jāgaryā- nidrākṣayas tu jāgaryā stambha-śoṣa-gadādikṛt ||28||

यथा- श्यामꣳ कञ्चन काञ्चनोज्ज्वल-पटꣳ सन्दर्श्य निद्रा क्षणꣳ माम् आजन्म सखी विमुच्य चलिता रुष्टेव नावर्तते । चिन्ताꣳ प्रोह्य सखि प्रपञ्चय मतिꣳ तस्यास् त्वम् आवर्तने नान्यः स्वाप्निक-तस्करोपहरणे शक्तो जनस् ताꣳ विना ॥२९॥

yathā- śyāmaṁ kañcana kāñcanojjvala-paṭaṁ sandarśya nidrā kṣaṇaṁ mām ājanma sakhī vimucya calitā ruṣṭeva nāvartate | cintāṁ prohya sakhi prapañcaya matiṁ tasyās tvam āvartane nānyaḥ svāpnika-taskaropaharaṇe śakto janas tāṁ vinā ||29||

अथ तानवम्- तानवꣳ कृशता गात्रे दौर्बल्य-भ्रमणादि-कृत् ॥३०॥

atha tānavam- tānavaṁ kṛśatā gātre daurbalya-bhramaṇādi-kṛt ||30||

यथा- च्युते वलय-सञ्चये प्रबल-रिक्तता-दूषण- व्ययाय निहितोर्मिकावलिर् अपि स्खलत्य् अञ्जसा । निशम्य मुरली-कलꣳ सखि सकृद् विशाखे तनुस् तवासित-चतुर्दशी-शशिकला कृशत्वꣳ ययौ ॥३१॥

yathā- cyute valaya-sañcaye prabala-riktatā-dūṣaṇa- vyayāya nihitormikāvalir api skhalaty añjasā | niśamya muralī-kalaṁ sakhi sakṛd viśākhe tanus tavāsita-caturdaśī-śaśikalā kṛśatvaṁ yayau ||31||

कैश्चित् तु तानव-स्थाने विलापः परिपठ्यते ॥३२॥

kaiścit tu tānava-sthāne vilāpaḥ paripaṭhyate ||32||

यथा- अत्रासीन् नवनीप-भूरुह-तटे कुर्वन् विहारꣳ हरिश् चक्रे ताण्डवम् अत्र मित्र-सहितश् चण्डाꣳशुजा-रोधसि । पश्यन्ती लतिकान्तरे क्षणम् अहꣳ व्यग्रा निलीय स्थितꣳ सख्यः किꣳ कथयामि दग्ध-विधिना क्षिप्तास्मि दावोपरि ॥३३॥

yathā- atrāsīn navanīpa-bhūruha-taṭe kurvan vihāraṁ hariś cakre tāṇḍavam atra mitra-sahitaś caṇḍāṁśujā-rodhasi | paśyantī latikāntare kṣaṇam ahaṁ vyagrā nilīya sthitaṁ sakhyaḥ kiṁ kathayāmi dagdha-vidhinā kṣiptāsmi dāvopari ||33||

अथ जडिमा- इष्टानिष्टा-परिज्ञानꣳ यत्र प्रश्नेष्व् अनुत्तरम् । दर्शन-श्रवणाभावो जडिमा सो’भिधीयते । अत्राकाण्डे’पि हुङ्कार-स्तम्भ-श्वास-भ्रमादयः ॥३४॥

atha jaḍimā- iṣṭāniṣṭā-parijñānaṁ yatra praśneṣv anuttaram | darśana-śravaṇābhāvo jaḍimā so’bhidhīyate | atrākāṇḍe’pi huṅkāra-stambha-śvāsa-bhramādayaḥ ||34||

यथा- अकाण्डे हुङ्कारꣳ रचयसि शृणोषि प्रिय-सखी- कुलानाꣳ नालापꣳ दृतिर् इव मुहुर् निःश्वसिषि च । ततः शङ्के पङ्केरुह-मुखि ययौ वैणव-कला- मधूली ते पालि श्रुति-चषकयोः प्राघूणिकताम् ॥३५॥

yathā- akāṇḍe huṅkāraṁ racayasi śṛṇoṣi priya-sakhī- kulānāṁ nālāpaṁ dṛtir iva muhur niḥśvasiṣi ca | tataḥ śaṅke paṅkeruha-mukhi yayau vaiṇava-kalā- madhūlī te pāli śruti-caṣakayoḥ prāghūṇikatām ||35||

अथ वैयाग्र्यम्- वैयाग्र्यꣳ भाव-गाम्भीर्य-विक्षोभासहतोच्यते । तत्राविवेक-निर्वेद-खेदासूयादयो मताः ॥३६॥

atha vaiyāgryam- vaiyāgryaṁ bhāva-gāmbhīrya-vikṣobhāsahatocyate | tatrāviveka-nirveda-khedāsūyādayo matāḥ ||36||

यथा विदग्ध-माधवे (२.१७)- प्रत्याहृत्य मुनिः क्षणꣳ विषयतो यस्मिन् मनो धित्सते बालासौ विषयेषु धित्सति ततः प्रत्याहरन्ती मनः । यस्य स्फूर्ति-लवाय हन्त हृदये योगी सुमुत्कण्ठते मुग्धेयꣳ किल तस्य पश्य हृदयान् निष्क्रान्तिम् आकाङ्क्षति ॥३७॥

yathā vidagdha-mādhave (2.17)- pratyāhṛtya muniḥ kṣaṇaṁ viṣayato yasmin mano dhitsate bālāsau viṣayeṣu dhitsati tataḥ pratyāharantī manaḥ | yasya sphūrti-lavāya hanta hṛdaye yogī sumutkaṇṭhate mugdheyaṁ kila tasya paśya hṛdayān niṣkrāntim ākāṅkṣati ||37||

अथ व्याधिः- अभीष्टालाभतो व्याधिः पाण्डिमोत्ताप-लक्षणः । अत्र शीत-स्पृहा-मोह-निःश्वास-पतनादयः ॥३८॥

atha vyādhiḥ- abhīṣṭālābhato vyādhiḥ pāṇḍimottāpa-lakṣaṇaḥ | atra śīta-spṛhā-moha-niḥśvāsa-patanādayaḥ ||38||

यथा- दव-दमनतया निशम्य भद्रा मदन-दव-ज्वलिता दधे हृदि त्वाम् । द्विगुणित-दवथु-व्यथा-विदग्धा मुरहर भस्ममयीव पाण्डुरासीत् ॥३९॥

yathā- dava-damanatayā niśamya bhadrā madana-dava-jvalitā dadhe hṛdi tvām | dviguṇita-davathu-vyathā-vidagdhā murahara bhasmamayīva pāṇḍurāsīt ||39||

अथ उन्मादः- सर्वावस्थासु सर्वत्र तन्-मनस्कतया सदा । अतस्मिꣳस् तु तद् इति भ्रान्तिर् उन्माद इति कीर्त्यते । अत्रेष्ट-द्वेष-निःश्वास-निमेष-विरहादयः ॥४०॥

atha unmādaḥ- sarvāvasthāsu sarvatra tan-manaskatayā sadā | atasmiṁs tu tad iti bhrāntir unmāda iti kīrtyate | atreṣṭa-dveṣa-niḥśvāsa-nimeṣa-virahādayaḥ ||40||

यथा विदग्ध-माधवे (२.३)- वितन्वानस् तन्वा मरकत-रुचीनाꣳ रुचिवताꣳ पटान् निष्क्रान्तो’भूद् धृत-शिखण्डो नव-युवा । भ्रुवꣳ तेन क्षिप्त्वा किम् अपि हसतोन्मादित-मतेः शशी वृत्तो वह्निः परम् अहह वह्निर् मम शशी ॥४१॥

yathā vidagdha-mādhave (2.3)- vitanvānas tanvā marakata-rucīnāṁ rucivatāṁ paṭān niṣkrānto’bhūd dhṛta-śikhaṇḍo nava-yuvā | bhruvaṁ tena kṣiptvā kim api hasatonmādita-mateḥ śaśī vṛtto vahniḥ param ahaha vahnir mama śaśī ||41||

अथ मोहः- मोहो विचित्तता प्रोक्तो नैश्चल्य-पतनादि-कृत् ॥४२॥

atha mohaḥ- moho vicittatā prokto naiścalya-patanādi-kṛt ||42||

यथा- नासा-श्वास-पराङ्-मुखी विघटिते दृष्टिः स्नुषायाः कथꣳ हा धिक् कृष्ण-तिलान् ममार्पय करे कुर्याम् अपामार्जनम् । इत्य् आरोहति कर्णयोः परिसरꣳ कृष्णेति वर्ण-द्वये कम्पेनाच्युत तत्र सूत्रितवती त्वाम् एव हेतुꣳ सखी ॥४३॥

yathā- nāsā-śvāsa-parāṅ-mukhī vighaṭite dṛṣṭiḥ snuṣāyāḥ kathaṁ hā dhik kṛṣṇa-tilān mamārpaya kare kuryām apāmārjanam | ity ārohati karṇayoḥ parisaraṁ kṛṣṇeti varṇa-dvaye kampenācyuta tatra sūtritavatī tvām eva hetuṁ sakhī ||43||

अथ मृत्युः- तैस् तैः कृतैः प्रतीकारैर् यदि न स्यात् समागमः । कन्दर्प-बाण-कदनात् तत्र स्यान् मरणोद्यमः ॥४४॥

atha mṛtyuḥ- tais taiḥ kṛtaiḥ pratīkārair yadi na syāt samāgamaḥ | kandarpa-bāṇa-kadanāt tatra syān maraṇodyamaḥ ||44||

तत्र स्वप्रिय-वस्तूनाꣳ वयस्यासु समर्पणम् । भृङ्ग-मन्दानिल-ज्योत्स्ना-कदम्बानुभवादयः ॥४५॥

tatra svapriya-vastūnāṁ vayasyāsu samarpaṇam | bhṛṅga-mandānila-jyotsnā-kadambānubhavādayaḥ ||45||

यथा- राधा रोधसि रोपिताꣳ मुकुलिनीम् आलिङ्ग्य मल्-लीलताꣳ हारꣳ हीरमयꣳ समर्प्य ललिता-हस्ते प्रशस्त-श्रियम् । मूर्च्छाम् आप्नुवती प्रविश्य मधुपैर् गीताꣳ कदम्बाटवीꣳ नाम व्याहरता हरेः प्रिय-सखी-वृन्देन सन्धुक्षिता ॥४६॥

yathā- rādhā rodhasi ropitāṁ mukulinīm āliṅgya mal-līlatāṁ hāraṁ hīramayaṁ samarpya lalitā-haste praśasta-śriyam | mūrcchām āpnuvatī praviśya madhupair gītāṁ kadambāṭavīṁ nāma vyāharatā hareḥ priya-sakhī-vṛndena sandhukṣitā ||46||

यथा वा विदग्ध-माधवे (२.४७)- अकारुण्यः कृष्णो यदि मयि तवागः कथम् इदꣳ मुधा मा रोदीर् मे कुरु परम् इमाम् उत्तर-कृतिम् । तमालस्य स्कन्धे विनिहित-भुज-वल्लरिर् इयꣳ यथा वृन्दारण्ये चिरम् अविचला तिष्ठति तनुः ॥४७॥

yathā vā vidagdha-mādhave (2.47)- akāruṇyaḥ kṛṣṇo yadi mayi tavāgaḥ katham idaṁ mudhā mā rodīr me kuru param imām uttara-kṛtim | tamālasya skandhe vinihita-bhuja-vallarir iyaṁ yathā vṛndāraṇye ciram avicalā tiṣṭhati tanuḥ ||47||

अथ समञ्जसः- भवेत् समञ्जस-रति-स्वरूपो’यꣳ समञ्जसः ॥४८॥

atha samañjasaḥ- bhavet samañjasa-rati-svarūpo’yaṁ samañjasaḥ ||48||

अत्राभिलाष-चिन्ता-स्मृति-गुण-सङ्कीर्तनोद्वेगाः । सविलापा उन्माद-व्याधि-जडता मृतिश् च ताः क्रमशः ॥४९॥

atrābhilāṣa-cintā-smṛti-guṇa-saṅkīrtanodvegāḥ | savilāpā unmāda-vyādhi-jaḍatā mṛtiś ca tāḥ kramaśaḥ ||49||

तत्र अभिलाषः- व्यवसायो’भिलाषः स्यात् प्रिय-सङ्गम-लिप्सया । स्व-मण्डनान्तिक-प्राप्ति-राग-प्रकटनादि-कृत् ॥५०॥

tatra abhilāṣaḥ- vyavasāyo’bhilāṣaḥ syāt priya-saṅgama-lipsayā | sva-maṇḍanāntika-prāpti-rāga-prakaṭanādi-kṛt ||50||

यथा- यद् इह सखि सुभद्रा-सख्यम् आख्याय धूर्ते व्रजसि पितुर् अगाराद् देवेकी-मन्दिराय । रचयसि बत सत्ये मण्डने च प्रयत्नꣳ स्फुटम् अजनि तद् अन्तर् वस्तु गूढꣳ तवाद्य ॥५१॥

yathā- yad iha sakhi subhadrā-sakhyam ākhyāya dhūrte vrajasi pitur agārād devekī-mandirāya | racayasi bata satye maṇḍane ca prayatnaṁ sphuṭam ajani tad antar vastu gūḍhaṁ tavādya ||51||

अथ चिन्ता- अभीष्टावाप्त्य्-उपायानाꣳ ध्यानꣳ चिन्ता प्रकीर्तिता । शय्या-विवृत्ति-निःश्वास-निर्लक्ष-प्रेक्षणादि-कृत् ॥५२॥

atha cintā- abhīṣṭāvāpty-upāyānāṁ dhyānaṁ cintā prakīrtitā | śayyā-vivṛtti-niḥśvāsa-nirlakṣa-prekṣaṇādi-kṛt ||52||

यथा- निःश्वासस् ते कमल-वदने म्लापयत्य् ओष्ठ-बिम्बꣳ शय्यायाꣳ च क्रशिम-कलिता चेष्टते देह-यष्टिः । द्वन्द्वꣳ चाक्ष्णोर् विकिरति चिरꣳ रुक्मिणि श्याम अम्भो न श्वो-भाविन्य् उपयम-विधौ शोभते विक्रियेयम् ॥५३॥

yathā- niḥśvāsas te kamala-vadane mlāpayaty oṣṭha-bimbaṁ śayyāyāṁ ca kraśima-kalitā ceṣṭate deha-yaṣṭiḥ | dvandvaṁ cākṣṇor vikirati ciraṁ rukmiṇi śyāma ambho na śvo-bhāviny upayama-vidhau śobhate vikriyeyam ||53||

अथ स्मृतिः- अनुभूत-प्रियादीनाम् अर्थानाꣳ चिन्तनꣳ स्मृतिः । अत्र कम्पाङ्ग-वैवश्य-बाष्प-निःश्वसितादयः ॥५४॥

atha smṛtiḥ- anubhūta-priyādīnām arthānāṁ cintanaṁ smṛtiḥ | atra kampāṅga-vaivaśya-bāṣpa-niḥśvasitādayaḥ ||54||

यथा- प्लुतꣳ पुरेणापाꣳ नयन-कमल-द्वन्द्वम् अभितो धृतोत्कम्पꣳ सात्राजिति कुच-रथाङ्ग-द्वयम् अपि । श्लथारम्भꣳ चैतद् भुज-विसल-युगꣳ तत् तव मनस् तडागे’स्मिन् कृष्ण-द्विरद-पतिर् अन्तर् विहरति ॥५५॥

yathā- plutaṁ pureṇāpāṁ nayana-kamala-dvandvam abhito dhṛtotkampaṁ sātrājiti kuca-rathāṅga-dvayam api | ślathārambhaṁ caitad bhuja-visala-yugaṁ tat tava manas taḍāge’smin kṛṣṇa-dvirada-patir antar viharati ||55||

अथ गुण-कीर्तनम्- सौन्दर्यादि-गुण-श्लाघा गुण-कीर्तनम् उच्यते । अत्र वेपथु-रोमाञ्च-कण्ठ-गद्गदिकादयः ॥५६॥

atha guṇa-kīrtanam- saundaryādi-guṇa-ślāghā guṇa-kīrtanam ucyate | atra vepathu-romāñca-kaṇṭha-gadgadikādayaḥ ||56||

यथा- यान्त्यस् तृष्णापि युवतयो येषु घूर्णाꣳ भजन्ते यान्य् आचम्य स्वयम् अपि भवान् रोमहर्षꣳ प्रयाति । गन्धꣳ तेषाꣳ तव मधुपते रूप-सम्पन्-मधूनाꣳ दूरे विन्दन् मम न हि धृतिः चित्त-भृङ्गस् तनोति ॥५७॥

yathā- yāntyas tṛṣṇāpi yuvatayo yeṣu ghūrṇāṁ bhajante yāny ācamya svayam api bhavān romaharṣaṁ prayāti | gandhaṁ teṣāṁ tava madhupate rūpa-sampan-madhūnāṁ dūre vindan mama na hi dhṛtiḥ citta-bhṛṅgas tanoti ||57||

षड्-उद्वेगादयः पूर्वꣳ प्रौढे तस्मिन्न् उदाहृताः । सामञ्जस्याद् रतेर् अत्र किन्तु ताः स्युर् यथोचितम् ॥५८॥

ṣaḍ-udvegādayaḥ pūrvaṁ prauḍhe tasminn udāhṛtāḥ | sāmañjasyād rater atra kintu tāḥ syur yathocitam ||58||

अथ साधारणः- साधारण-रति-प्रायः साधारण इतीरितः । अत्र प्रोक्ता विलापान्ताः षड्-दशान्ताश् च कोमलाः ॥५९॥

atha sādhāraṇaḥ- sādhāraṇa-rati-prāyaḥ sādhāraṇa itīritaḥ | atra proktā vilāpāntāḥ ṣaḍ-daśāntāś ca komalāḥ ||59||

अथ अभिलाषो, यथा प्रथम-स्कन्धे (१.१०.३०)- एताः परꣳ स्त्रीत्वम् अपास्त-पेशलꣳ निरस्त-शौचꣳ बत साधु कुर्वते । यासाꣳ गृहात् पुष्कर-लोचनः पतिर् न जात्व् अपैत्य् आहृतिभिर् हृदि स्पृशन् ॥६०॥

atha abhilāṣo, yathā prathama-skandhe (1.10.30)- etāḥ paraṁ strītvam apāsta-peśalaṁ nirasta-śaucaṁ bata sādhu kurvate | yāsāṁ gṛhāt puṣkara-locanaḥ patir na jātv apaity āhṛtibhir hṛdi spṛśan ||60||

चिन्तादीनाꣳ तथान्यासाम् ऊह्या धीरैर् उदाहृतिः ॥६१॥

cintādīnāṁ tathānyāsām ūhyā dhīrair udāhṛtiḥ ||61||

पूर्व-रागे प्रहीयेत काम-लेख-स्रग्-आदिकम् । वयस्यादि-करेणात्र कृष्णेनास्य च कान्तया ॥६२॥

pūrva-rāge prahīyeta kāma-lekha-srag-ādikam | vayasyādi-kareṇātra kṛṣṇenāsya ca kāntayā ||62||

तत्र काम-लेखः- स लेखः काम-लेखः स्यात् यः स्व-प्रेम-प्रकाशकः । युवत्या यूनि यूना च युवत्याꣳ सꣳप्रहीयते ॥६३॥

tatra kāma-lekhaḥ- sa lekhaḥ kāma-lekhaḥ syāt yaḥ sva-prema-prakāśakaḥ | yuvatyā yūni yūnā ca yuvatyāṁ saṁprahīyate ||63||

निरक्षरः साक्षरश् च काम-लेखो द्विधा भवेत् ॥६४॥

nirakṣaraḥ sākṣaraś ca kāma-lekho dvidhā bhavet ||64||

तत्र निरक्षरः- सुरक्त-पल्लव-मयश् चन्द्रार्धादि-नखाङ्क-भाक् । वर्ण-विन्यास-रहितो भवेद् एष निरक्षरः ॥६५॥

tatra nirakṣaraḥ- surakta-pallava-mayaś candrārdhādi-nakhāṅka-bhāk | varṇa-vinyāsa-rahito bhaved eṣa nirakṣaraḥ ||65||

यथा- किसलय-शिखरे विशाखिकाया नखर-शिखा-लिखितो’यम् अर्ध-चन्द्रः । दधद् इह मदनार्ध-चन्द्र-भावꣳ हृदि मम हन्त कथꣳ हठाद् विवेश ॥६६॥

yathā- kisalaya-śikhare viśākhikāyā nakhara-śikhā-likhito’yam ardha-candraḥ | dadhad iha madanārdha-candra-bhāvaṁ hṛdi mama hanta kathaṁ haṭhād viveśa ||66||

अथ साक्षरम्- गाथामयी लिपिर् यत्र स्वहस्ताङ्कैष साक्षरः ॥६७॥

atha sākṣaram- gāthāmayī lipir yatra svahastāṅkaiṣa sākṣaraḥ ||67||

यथा जगन्नाथ-वल्लभे- सुइरꣳ विज्झसि हिअअꣳ लम्भ{इ} मअणो क्खु दुज्जसः बलिअꣳ । दीससि सअल-दिसासुꣳ दीस{इ} मअणो ण कुत्ताबि ॥६८॥

yathā jagannātha-vallabhe- suiraṁ vijjhasi hiaaṁ lambha{i} maaṇo kkhu dujjasaḥ baliaṁ | dīsasi saala-disāsuṁ dīsa{i} maaṇo ṇa kuttābi ||68||

बन्धो’ब्ज-तन्तुना रागः किꣳ वा कस्तूरिका-मसी । पृथु-पुष्प-दलꣳ पत्रः मुद्रा-कृत् कुङ्कुमैर् इह ॥६९॥

bandho’bja-tantunā rāgaḥ kiṁ vā kastūrikā-masī | pṛthu-puṣpa-dalaṁ patraḥ mudrā-kṛt kuṅkumair iha ||69||

अथ माल्यार्पणम्- सुश्लिष्टाꣳ निज-शिल्प-कौशल-भर-व्याहारिणीम् अद्भुताꣳ गोष्ठाधीश्वर-नन्दनꣳ स्रजम् इमाꣳ तुभ्यꣳ सखि प्राहिणोत् । इत्य् आकर्ण्य गिरꣳ सरोरुह-दृशः स्वेदोद-बिन्दूच्छलाद्- अङ्गेभ्यः कुल-धर्म-धैर्यम् अभितः शङ्के बहिर् निर्ययौ ॥७०॥

atha mālyārpaṇam- suśliṣṭāṁ nija-śilpa-kauśala-bhara-vyāhāriṇīm adbhutāṁ goṣṭhādhīśvara-nandanaṁ srajam imāṁ tubhyaṁ sakhi prāhiṇot | ity ākarṇya giraṁ saroruha-dṛśaḥ svedoda-bindūcchalād- aṅgebhyaḥ kula-dharma-dhairyam abhitaḥ śaṅke bahir niryayau ||70||

केचित् तु- नयन-प्रीतिः प्रथमꣳ चिन्ता-सङ्गस् ततो’थ सङ्कल्पः । निद्रा-च्छेदस् तनुता विषय-निवृत्तिस् त्रपा-नाशः । उन्मादो मूर्च्छा मृतिर् इत्य् एताः स्मर-दशा दशैव स्युः ॥७१॥ इत्य् आचक्षते ।

kecit tu- nayana-prītiḥ prathamaṁ cintā-saṅgas tato’tha saṅkalpaḥ | nidrā-cchedas tanutā viṣaya-nivṛttis trapā-nāśaḥ | unmādo mūrcchā mṛtir ity etāḥ smara-daśā daśaiva syuḥ ||71|| ity ācakṣate |

एवꣳ क्रमेण विज्ञेयः पूर्व-रागो हरेर् अपि । निदर्शनाय तत्रैकम् उदाहरणम् उच्यते ॥७२॥

evaṁ krameṇa vijñeyaḥ pūrva-rāgo harer api | nidarśanāya tatraikam udāharaṇam ucyate ||72||

यथा- उपारꣳसीद् वꣳशी-कल-परिमलोल्लास-रभसाद् विसस्मार स्फाराꣳ विविध-कुसुमाकल्प-रचनाम् । जहौ कृष्णस् तृष्णाꣳ सहचर-चमू-चारु-चरिते सखि त्वद्-भ्रू-व्याली-चुलुकित-चलच्-चित्त-पवनः ॥७३॥

yathā- upāraṁsīd vaṁśī-kala-parimalollāsa-rabhasād visasmāra sphārāṁ vividha-kusumākalpa-racanām | jahau kṛṣṇas tṛṣṇāṁ sahacara-camū-cāru-carite sakhi tvad-bhrū-vyālī-culukita-calac-citta-pavanaḥ ||73||

इति पूर्व-रागः । अथ मानः दम्पत्योर् भाव एकत्र सतोर् अप्य् अनुरक्तयोः । स्वाभीष्टाश्लेष-वीक्षादि-निरोधी मान उच्यते ॥७४॥

iti pūrva-rāgaḥ | atha mānaḥ dampatyor bhāva ekatra sator apy anuraktayoḥ | svābhīṣṭāśleṣa-vīkṣādi-nirodhī māna ucyate ||74||

सञ्चारिणो’त्र निर्वेद-शङ्कामर्षाः स-चापलाः । गर्वासूयावहित्थाश् च ग्लानिश् चिन्तादयो’प्य् अमी ॥७५॥

sañcāriṇo’tra nirveda-śaṅkāmarṣāḥ sa-cāpalāḥ | garvāsūyāvahitthāś ca glāniś cintādayo’py amī ||75||

अहेतोर् नेति नेत्य् उकेर् हेतोर् यन् मान उच्यते । अस्य प्रणय एव स्यान् मानस्य पदम् उत्तमम् ॥७६॥

ahetor neti nety uker hetor yan māna ucyate | asya praṇaya eva syān mānasya padam uttamam ||76||

तत्र स-हेतुः- हेतुर् ईर्ष्या-विपक्षादेर् वैशिष्ट्ये प्रेयसा कृते । भावः प्रणय-मुख्यो’यम् ईऋषा-मानत्वम् ऋच्छति ॥७७॥

tatra sa-hetuḥ- hetur īrṣyā-vipakṣāder vaiśiṣṭye preyasā kṛte | bhāvaḥ praṇaya-mukhyo’yam īṛṣā-mānatvam ṛcchati ||77||

तथा चोक्तम् (शृङ्गार-तिलक २.५३)- स्नेहꣳ विना भयꣳ न स्यान् नेर्ष्या च प्रणयꣳ विना । तस्मान् मान-प्रकारो’यꣳ द्वयोः प्रेम-प्रकाशकः ॥७८॥

tathā coktam (śṛṅgāra-tilaka 2.53)- snehaṁ vinā bhayaṁ na syān nerṣyā ca praṇayaṁ vinā | tasmān māna-prakāro’yaṁ dvayoḥ prema-prakāśakaḥ ||78||

अतएव हरिवꣳशे (२.६६.४, २.६५.५०)- रुषिताम् इव ताꣳ देवीꣳ स्नेहात् सङ्कल्पयन्न् इव । भीत-भीतो’तिशनकैर् विवेश यदु-नन्दनः ॥७९॥

ataeva harivaṁśe (2.66.4, 2.65.50)- ruṣitām iva tāṁ devīṁ snehāt saṅkalpayann iva | bhīta-bhīto’tiśanakair viveśa yadu-nandanaḥ ||79||

रूप-यौवन-सम्पन्ना स्व-सौभाग्येन गर्विता । अभिमानवती देवी श्रुत्वैवेर्ष्या-वशꣳ गता ॥८०॥ इति ।

rūpa-yauvana-sampannā sva-saubhāgyena garvitā | abhimānavatī devī śrutvaiverṣyā-vaśaṁ gatā ||80|| iti |

तत्रापि च सुसख्यादि हृदि यस्या विराजते । तस्या विपक्ष-वैशिष्ट्ये न स्याद् एव सहिष्णुता ॥८१॥

tatrāpi ca susakhyādi hṛdi yasyā virājate | tasyā vipakṣa-vaiśiṣṭye na syād eva sahiṣṇutā ||81||

अतः सत्याꣳ विनान्यासाꣳ सुसख्यादेर् अभावतः । श्रुते’पि पारिजातस्य दाने मानो न चाभवत् ॥८२॥

ataḥ satyāṁ vinānyāsāṁ susakhyāder abhāvataḥ | śrute’pi pārijātasya dāne māno na cābhavat ||82||

श्रुतꣳ चानुमितꣳ दृष्टꣳ तद्-वैशिष्ट्यꣳ त्रिधा मतम् ॥८३॥

śrutaṁ cānumitaṁ dṛṣṭaṁ tad-vaiśiṣṭyaṁ tridhā matam ||83||

अथ श्रवणम्- श्रवणꣳ तु प्रिय-सखी-शुकादीनाꣳ मुखाद् भवेत् ॥८४॥

atha śravaṇam- śravaṇaṁ tu priya-sakhī-śukādīnāṁ mukhād bhavet ||84||

तत्र सखी-मुखात्, यथा- शशिमुखि मृषा जल्पꣳ श्रुत्वा कठोर-सखी-मुखात् प्रणयिनि हरौ मा विश्रम्भꣳ कृथाः शिथिलꣳ वृथा । परिहर मनः-क्लान्तिꣳ देवि प्रसीद मनोरमे तव मुखम् अनालोच्य प्रेयान् वने’द्य विशीर्यति ॥८५॥

tatra sakhī-mukhāt, yathā- śaśimukhi mṛṣā jalpaṁ śrutvā kaṭhora-sakhī-mukhāt praṇayini harau mā viśrambhaṁ kṛthāḥ śithilaṁ vṛthā | parihara manaḥ-klāntiṁ devi prasīda manorame tava mukham anālocya preyān vane’dya viśīryati ||85||

यथा वा- अहह गहना केयꣳ वार्ता श्रुतौ पतिताद्य मे विदितम् अनृतꣳ हास्याद् ब्रूषे विमुञ्च कदर्थनाम् । सहचरि कुतो जीवत्य् अस्मिन् जने’पि जनार्दनो द्युतरु-कुसुमꣳ तस्यै हा धिक् कृती वितरिष्यति ॥८६॥

yathā vā- ahaha gahanā keyaṁ vārtā śrutau patitādya me viditam anṛtaṁ hāsyād brūṣe vimuñca kadarthanām | sahacari kuto jīvaty asmin jane’pi janārdano dyutaru-kusumaṁ tasyai hā dhik kṛtī vitariṣyati ||86||

शुक-मुखा, यथा- आस्ते काचिद् दयित-कलहा क्रूर-चेताः सखी ते कीरो वन्यः स्फुटम् इह यया श्यामले पाठितो’स्ति । अत्र व्यर्थे विहग-लपिते सुष्ठु विश्रम्भमाणा मानारम्भे न कुरु हृदयꣳ कातरो’स्मि प्रसीद ॥८७॥

śuka-mukhā, yathā- āste kācid dayita-kalahā krūra-cetāḥ sakhī te kīro vanyaḥ sphuṭam iha yayā śyāmale pāṭhito’sti | atra vyarthe vihaga-lapite suṣṭhu viśrambhamāṇā mānārambhe na kuru hṛdayaṁ kātaro’smi prasīda ||87||

अनुमितिः- भोगाङ्क-गोत्र-स्खलन-स्वप्नैर् अनुमितिस् त्रिधा ॥८८॥

anumitiḥ- bhogāṅka-gotra-skhalana-svapnair anumitis tridhā ||88||

अत्र भोगाङ्कः- भोगाङ्को दृश्यते गात्रे विपक्षस्य प्रियस्य च ॥८९॥

atra bhogāṅkaḥ- bhogāṅko dṛśyate gātre vipakṣasya priyasya ca ||89||

तत्र विपक्ष-गात्रे भोगाङ्क-दर्शनꣳ, यथा- कालिन्दी-तट-धूर्त चाटुभिर् अलꣳ निद्रातु चन्द्रावली खिन्नाक्षी क्षणम् अङ्गनाद् अपसर क्रुद्धास्ति वृद्धा गृहे । किञ्चिद् बिम्बित-धातु-पत्र-मकरी-चित्रेण तत्राधुना सर्वा ते ललिता-ललाट-फलकेनोद्घाटिता चातुरी ॥९०॥

tatra vipakṣa-gātre bhogāṅka-darśanaṁ, yathā- kālindī-taṭa-dhūrta cāṭubhir alaṁ nidrātu candrāvalī khinnākṣī kṣaṇam aṅganād apasara kruddhāsti vṛddhā gṛhe | kiñcid bimbita-dhātu-patra-makarī-citreṇa tatrādhunā sarvā te lalitā-lalāṭa-phalakenodghāṭitā cāturī ||90||

प्रिय-गात्रे भोगाङ्क-दर्शनꣳ, यथा विदग्ध-माधवे (४.४०)- मुक्तान्तर्-निमिषꣳ मदीय-पदवीम् उद्वीक्षमाणस्य ते जाने केशर-रेणुभिर् निपतितैः शोणीकृते लोचने । शीतैः कानन-वायुभिर् विरचितो बिम्बाधरे च व्रणः सङ्कोचꣳ त्यज देव दैव-हतया न त्वꣳ मया दूष्यसे ॥९१॥

priya-gātre bhogāṅka-darśanaṁ, yathā vidagdha-mādhave (4.40)- muktāntar-nimiṣaṁ madīya-padavīm udvīkṣamāṇasya te jāne keśara-reṇubhir nipatitaiḥ śoṇīkṛte locane | śītaiḥ kānana-vāyubhir viracito bimbādhare ca vraṇaḥ saṅkocaṁ tyaja deva daiva-hatayā na tvaṁ mayā dūṣyase ||91||

तत्र गोत्र-स्खलनम्- विपक्ष-सꣳज्ञयाह्वानम् ईर्ष्यातिशय-कारणम् । आसाꣳ तु गोत्र-स्खलनꣳ दुःखदꣳ मरणाद् अपि ॥९२॥

tatra gotra-skhalanam- vipakṣa-saṁjñayāhvānam īrṣyātiśaya-kāraṇam | āsāṁ tu gotra-skhalanaṁ duḥkhadaṁ maraṇād api ||92||

तेन यथा बिल्वमङ्गले- राधा-मोहन-मन्दिराद् उपगतश् चन्द्रावलीम् ऊचिवान् राधे क्षेमम् इहेति तस्य वचनꣳ श्रुत्वाह चन्द्रावली । कꣳस क्षेमम् अये विमुग्ध-हृदये कꣳसः क्व दृष्टस् त्वया राधा क्वेति विलज्जितो नत-मुखः स्मेरो हरिः पातु वः ॥९३॥

tena yathā bilvamaṅgale- rādhā-mohana-mandirād upagataś candrāvalīm ūcivān rādhe kṣemam iheti tasya vacanaṁ śrutvāha candrāvalī | kaṁsa kṣemam aye vimugdha-hṛdaye kaṁsaḥ kva dṛṣṭas tvayā rādhā kveti vilajjito nata-mukhaḥ smero hariḥ pātu vaḥ ||93||

यथा वा- अहह विलसत्य् अग्रे चन्द्रावली विमल-द्युतिः कितव कलिता तारा सात्र त्वया क्व नु षोडशी । तिमिर-मलिनाकार क्षिप्रꣳ व्रजारुण-मण्डला मम सहचरी यावन् मन्यु-द्युतिꣳ न विमुञ्चति ॥९४॥

yathā vā- ahaha vilasaty agre candrāvalī vimala-dyutiḥ kitava kalitā tārā sātra tvayā kva nu ṣoḍaśī | timira-malinākāra kṣipraṁ vrajāruṇa-maṇḍalā mama sahacarī yāvan manyu-dyutiṁ na vimuñcati ||94||

अथ स्वप्नः- हरेर् विदूषकस्यापि स्वप्नः स्वप्नायितꣳ मतः ॥९५॥

atha svapnaḥ- harer vidūṣakasyāpi svapnaḥ svapnāyitaṁ mataḥ ||95||

तत्र हरेः स्वप्नायितम्, यथा- शपे तुभ्यꣳ राधे त्वम् असि हृदये त्वꣳ मम बहिस् त्वम् अग्रे त्वꣳ पृष्ठे त्वम् इह भवने त्वꣳ गिरि-वने । इति स्वप्ने जल्पꣳ निशि निशमयन्ती मधुरिपोर् अभूत् तल्पे चन्द्रावलिर् अथ परावर्तित-मुखी ॥९६॥

tatra hareḥ svapnāyitam, yathā- śape tubhyaṁ rādhe tvam asi hṛdaye tvaṁ mama bahis tvam agre tvaṁ pṛṣṭhe tvam iha bhavane tvaṁ giri-vane | iti svapne jalpaṁ niśi niśamayantī madhuripor abhūt talpe candrāvalir atha parāvartita-mukhī ||96||

विदूषकस्य, यथा- अवञ्चि चटु-पाटवैर् अघभिदाद्य पद्मा-सखी ततस् त्वरय राधिकाꣳ किम् इति माधवि ध्यायसि । निशम्य मधुमङ्गलाद् इति गिरꣳ पुरः स्वप्नजाꣳ विदून-वदना सखि ज्वलति पश्य चन्द्रावली ॥९७॥

vidūṣakasya, yathā- avañci caṭu-pāṭavair aghabhidādya padmā-sakhī tatas tvaraya rādhikāṁ kim iti mādhavi dhyāyasi | niśamya madhumaṅgalād iti giraṁ puraḥ svapnajāṁ vidūna-vadanā sakhi jvalati paśya candrāvalī ||97||

अथ दर्शनम्, यथा- मिथ्या मा वद कन्दरे मम सखीꣳ हित्वा त्वम् एकाकिनीꣳ निष्क्रान्तः पृथु-सम्भ्रमेण किम् अपि प्रख्यापयन् कैतवम् । दूरात् किञ्चिद् उदञ्चितेन रसना-शब्देन सातङ्कया निष्क्रम्याथ तया शठेन्द्र पुलिने दृष्टो’सि राधा-सखः ॥९८॥

atha darśanam, yathā- mithyā mā vada kandare mama sakhīṁ hitvā tvam ekākinīṁ niṣkrāntaḥ pṛthu-sambhrameṇa kim api prakhyāpayan kaitavam | dūrāt kiñcid udañcitena rasanā-śabdena sātaṅkayā niṣkramyātha tayā śaṭhendra puline dṛṣṭo’si rādhā-sakhaḥ ||98||

यथा वा- सहचरि परिगुम्फ्य प्रातर् एवार्पितासीद् व्रज-पति-सुत-कण्ठे या मयोत्कण्ठयाद्य । अपि हृदि ललितायास् तस्थुषी हन्त हृन् मे दहति दहन-दीप्तिः पश्य गुञ्जावली सा ॥९९॥

yathā vā- sahacari parigumphya prātar evārpitāsīd vraja-pati-suta-kaṇṭhe yā mayotkaṇṭhayādya | api hṛdi lalitāyās tasthuṣī hanta hṛn me dahati dahana-dīptiḥ paśya guñjāvalī sā ||99||

अथ निर्हेतुः- अकारणाद् द्वयोर् एव कारणाभासतस् तथा । प्रोद्यन् प्रणय एवायꣳ व्रजेन् निर्हेतु-मानताम् ॥१००॥

atha nirhetuḥ- akāraṇād dvayor eva kāraṇābhāsatas tathā | prodyan praṇaya evāyaṁ vrajen nirhetu-mānatām ||100||

आद्यꣳ मानꣳ परीणामꣳ प्रणयस्य जगुर् बुधाः । द्वितीयꣳ पुनर् अस्यैव विलास-भर-वैभवम् । बुधैः प्रणयमानाख्य एष एव प्रकीर्तितः ॥१०१॥

ādyaṁ mānaṁ parīṇāmaṁ praṇayasya jagur budhāḥ | dvitīyaṁ punar asyaiva vilāsa-bhara-vaibhavam | budhaiḥ praṇayamānākhya eṣa eva prakīrtitaḥ ||101||

तथा चोक्तम् (सरस्वती-कण्ठाभरणे ५.४८)- अहेर् इव गतिः प्रेम्णः स्वभाव-कुटिला भवेत् । अतो हेतोर् अहेतोश् च यूनोर् मान उदञ्चति ॥१०२॥

tathā coktam (sarasvatī-kaṇṭhābharaṇe 5.48)- aher iva gatiḥ premṇaḥ svabhāva-kuṭilā bhavet | ato hetor ahetoś ca yūnor māna udañcati ||102||

अवहित्थादयो ह्य् अत्र विज्ञेया व्यभिचारिणः ॥१०३॥

avahitthādayo hy atra vijñeyā vyabhicāriṇaḥ ||103||

तत्र कृष्णस्य, यथा- अव्यक्त-स्मित-दृष्टिम् अर्पय पुरः स्वल्पो’पि मन्तुर् न मे पत्युर् वञ्चन-पाटवाद् व्रजपते ज्योत्स्नी-निशार्धꣳ ययौ । शुभ्रालङ्कृतिभिर् द्रुतꣳ पथि मया दूरꣳ ततः प्रस्थिते सान्द्रा चान्द्रम् अरुन्ध बिम्बम् अचिराद् आकस्मिकी कालिका ॥१०४॥

tatra kṛṣṇasya, yathā- avyakta-smita-dṛṣṭim arpaya puraḥ svalpo’pi mantur na me patyur vañcana-pāṭavād vrajapate jyotsnī-niśārdhaṁ yayau | śubhrālaṅkṛtibhir drutaṁ pathi mayā dūraṁ tataḥ prasthite sāndrā cāndram arundha bimbam acirād ākasmikī kālikā ||104||

यथा वा- पुष्पेभ्यः स्पृहया विलम्बितवतीम् आलोक्य माम् उन्मनाः कꣳसारिः सखि लम्बितानन-शशी तूष्णीꣳ निकुञ्जे स्थितः । आतङ्केन मया तद्-अङ्घ्रि-नखरे क्षिप्ते प्रसूनाञ्जलौ तस्यालीक-रुषा भ्रुवꣳ विभुजतो’प्य् आविर्बभूव स्मितम् ॥१०५॥

yathā vā- puṣpebhyaḥ spṛhayā vilambitavatīm ālokya mām unmanāḥ kaṁsāriḥ sakhi lambitānana-śaśī tūṣṇīṁ nikuñje sthitaḥ | ātaṅkena mayā tad-aṅghri-nakhare kṣipte prasūnāñjalau tasyālīka-ruṣā bhruvaṁ vibhujato’py āvirbabhūva smitam ||105||

कृष्ण-प्रियायाः, यथा उद्धव-सन्देशे (४४)- तिष्ठन् गोष्ठाङ्गण-भुवि मुहुर् लोचनान्तꣳ विधत्ते जातोत्कण्ठस् तव सखि हरिर् देहली-वेदिकायाम् । मिथ्या-मानोन्नति-कवलिते किꣳ गवाक्षार्पिताक्षी स्वान्तम् हन्त ग्लपयसि बहिः प्रीणय प्राण-नाथम् ॥१०६॥

kṛṣṇa-priyāyāḥ, yathā uddhava-sandeśe (44)- tiṣṭhan goṣṭhāṅgaṇa-bhuvi muhur locanāntaṁ vidhatte jātotkaṇṭhas tava sakhi harir dehalī-vedikāyām | mithyā-mānonnati-kavalite kiṁ gavākṣārpitākṣī svāntam hanta glapayasi bahiḥ prīṇaya prāṇa-nātham ||106||

यथा वा- अहम् इह विचिनोमि त्वद्-गिरैव प्रसूनꣳ कथय कथम् अकाण्डे चण्डि वाचꣳ यमासि । विदितम् उपधिनालꣳ राधिके शाधि केन प्रिय-सखि कुसुमेन श्रोत्रम् उत्तꣳसयामि ॥१०७॥

yathā vā- aham iha vicinomi tvad-giraiva prasūnaṁ kathaya katham akāṇḍe caṇḍi vācaṁ yamāsi | viditam upadhinālaṁ rādhike śādhi kena priya-sakhi kusumena śrotram uttaṁsayāmi ||107||

द्वयोर् एव युगपद्, यथा- कुञ्जे तुष्णीम् असि नत-शिराः किꣳ चिरात् त्वꣳ मुरारे किꣳ वा श्यामे त्वम् अपि विमुखी मौन-मुद्राꣳ तनोषि । ज्ञातꣳ ज्ञातꣳ स्मित-विमुषिते कापि वामास्ति योग्या क्रीडा-वादे बलवति यया न द्वयोर् एव भङ्गः ॥१०८॥

dvayor eva yugapad, yathā- kuñje tuṣṇīm asi nata-śirāḥ kiṁ cirāt tvaṁ murāre kiṁ vā śyāme tvam api vimukhī mauna-mudrāṁ tanoṣi | jñātaṁ jñātaṁ smita-vimuṣite kāpi vāmāsti yogyā krīḍā-vāde balavati yayā na dvayor eva bhaṅgaḥ ||108||

यथा वा- कुञ्ज-द्वारि निविष्टयोस् तरणिजा-तीरे द्वयोर् एव नौ तत्रान्योन्यम् अपश्यतोः सखि मुधा निर्बन्धतः क्लान्तयोः । हस्ते द्राग् अथ दाडिमी-फलम् अभिन्यस्ते मया निस्तलꣳ राधाम् उद्भिदुर-स्मिताꣳ परिहसन् फुल्लाङ्गम् आलिङ्गिषम् ॥१०९॥

yathā vā- kuñja-dvāri niviṣṭayos taraṇijā-tīre dvayor eva nau tatrānyonyam apaśyatoḥ sakhi mudhā nirbandhataḥ klāntayoḥ | haste drāg atha dāḍimī-phalam abhinyaste mayā nistalaṁ rādhām udbhidura-smitāṁ parihasan phullāṅgam āliṅgiṣam ||109||

निर्हेतुकः स्वयꣳ शाम्येत् स्वयꣳग्राह-स्मिताविधिः ॥११०॥

nirhetukaḥ svayaṁ śāmyet svayaṁgrāha-smitāvidhiḥ ||110||

यथा- रोषस् तवाभूद् यदि राधिके’धिक- स्तथास्तु गण्डः कथम् उच्छ्वसित्य् असौ । स्व-नर्मणेत्थꣳ दुरपह्नव-स्मिताꣳ प्रियाम् अचुम्बत् पशुपेन्द्र-नन्दनः ॥१११॥

yathā- roṣas tavābhūd yadi rādhike’dhika- stathāstu gaṇḍaḥ katham ucchvasity asau | sva-narmaṇetthaṁ durapahnava-smitāṁ priyām acumbat paśupendra-nandanaḥ ||111||

हेतुर् यस् तु शमꣳ यथायोग्यꣳ प्रकल्पितैः । साम-भेद-क्रिया-दान-नत्य्-उपेक्षा-रसान्तरैः ॥११२॥

hetur yas tu śamaṁ yathāyogyaṁ prakalpitaiḥ | sāma-bheda-kriyā-dāna-naty-upekṣā-rasāntaraiḥ ||112||

मानोपशमनस्याङ्का बाष्प-मोक्ष-स्मितादयः ॥११३॥

mānopaśamanasyāṅkā bāṣpa-mokṣa-smitādayaḥ ||113||

तत्र साम- प्रिय-वाक्यस्य रचनꣳ यत् तु तत् साम गीयते ॥११४॥

tatra sāma- priya-vākyasya racanaṁ yat tu tat sāma gīyate ||114||

यथा- जातꣳ सुन्दरि तथय्म् एव पृथुना राधे’पराधेन मे किन्तु स्वारसिको ममात्र शरणꣳ स्नेहस् त्वदीयो बली । इत्य् आकर्ण्य गिरꣳ हरेर् नत-मुखी बाष्पाम्भसाꣳ धारया सानङ्गोत्सव-रङ्ग-मङ्गल-घटो पूर्णावकार्षीत् कुचौ ॥११५॥

yathā- jātaṁ sundari tathaym eva pṛthunā rādhe’parādhena me kintu svārasiko mamātra śaraṇaṁ snehas tvadīyo balī | ity ākarṇya giraṁ harer nata-mukhī bāṣpāmbhasāṁ dhārayā sānaṅgotsava-raṅga-maṅgala-ghaṭo pūrṇāvakārṣīt kucau ||115||

अथ भेदः- भेदो द्विधा स्वयꣳ भङ्ग्या स्व-माहात्म्य-प्रकाशनम् । सख्यादिभिर् उपालम्भ-प्रयोगश् चेति कीर्त्यते ॥११६॥

atha bhedaḥ- bhedo dvidhā svayaṁ bhaṅgyā sva-māhātmya-prakāśanam | sakhyādibhir upālambha-prayogaś ceti kīrtyate ||116||

तत्र भङ्ग्या स्व-माहात्म्य-प्रकाशनꣳ, यथा विदग्ध-माधवे (४.४१)- चञ्चन्-मीन-विलोचनासि कमठोत्कृष्ट-स्तनी सङ्गता क्रोडेन स्फुरता तवायम् अधरः प्रह्लाद-सꣳवर्धनः । मध्यो’सौ बलि-बन्धनो मुख-रुचा रामास् त्वया निर्जिता लब्धा श्री-घनताद्य मानिनि मनस्य् अङ्गीकृता कल्किता ॥११७॥

tatra bhaṅgyā sva-māhātmya-prakāśanaṁ, yathā vidagdha-mādhave (4.41)- cañcan-mīna-vilocanāsi kamaṭhotkṛṣṭa-stanī saṅgatā kroḍena sphuratā tavāyam adharaḥ prahlāda-saṁvardhanaḥ | madhyo’sau bali-bandhano mukha-rucā rāmās tvayā nirjitā labdhā śrī-ghanatādya mānini manasy aṅgīkṛtā kalkitā ||117||

अथवेदꣳ प्रियोक्तित्वात् सामोदाहरणꣳ भवेत् । नायकस्य स्व-वचसा भङ्ग्यायꣳ भेद ईर्यते ॥११८॥

athavedaṁ priyoktitvāt sāmodāharaṇaṁ bhavet | nāyakasya sva-vacasā bhaṅgyāyaṁ bheda īryate ||118||

यथा- रूक्षा यन् मयि वर्तसे त्वम् अभितः स्निग्धे’पि ते दूषणꣳ तत्रास्ते न हि किन्तु तत् किल ममानौचित्य-जातꣳ फलम् । येन स्वस्तरुणीर् उपेक्ष्य चरमाम् अप्य् आश्रयन्तीर् दशाꣳ प्रेमार्तꣳ व्रज-यौवतꣳ च सुमुखि त्वꣳ केवलꣳ सेव्यसे ॥११९॥

yathā- rūkṣā yan mayi vartase tvam abhitaḥ snigdhe’pi te dūṣaṇaṁ tatrāste na hi kintu tat kila mamānaucitya-jātaṁ phalam | yena svastaruṇīr upekṣya caramām apy āśrayantīr daśāṁ premārtaṁ vraja-yauvataṁ ca sumukhi tvaṁ kevalaṁ sevyase ||119||

सख्यादिभिर् उपालम्भ-प्रयोगो, यथा- कर्तुꣳ सुन्दरि शङ्खचूड-मथने नास्मिन्न् उपेक्षोचिता सर्वेषाम् अभय-प्रदान-पदवी-बद्ध-व्रते प्रेयसि । इत्य् आलीभिर् अलक्षितꣳ मुरभिदा भद्रावली भेदिता नासाग्रे वर-मौक्तिक-श्रियम् अधाद् अस्रस्य सा बिन्दुना ॥१२०॥

sakhyādibhir upālambha-prayogo, yathā- kartuṁ sundari śaṅkhacūḍa-mathane nāsminn upekṣocitā sarveṣām abhaya-pradāna-padavī-baddha-vrate preyasi | ity ālībhir alakṣitaṁ murabhidā bhadrāvalī bheditā nāsāgre vara-mauktika-śriyam adhād asrasya sā bindunā ||120||

अथ दानम्- व्याजेन भूषणादीनाꣳ प्रदानꣳ दानम् उच्यते ॥१२१॥

atha dānam- vyājena bhūṣaṇādīnāṁ pradānaṁ dānam ucyate ||121||

यथा- कामो नाम सुहृन् ममास्ति भवतीम् आकर्ण्य मत्-प्रेयसीꣳ हारस् तेन तवार्पितो’यम् उरसि प्राप्नोतु सङ्गोत्सवम् । इत्य् उन्नम्य करꣳ मुरद्विषि वदत्य् उद्भिन्न-सान्द्र-स्मिता पद्मा मान-विनिग्रहात् प्रणयिना तेनोद्भटꣳ चुम्बिता ॥१२२॥

yathā- kāmo nāma suhṛn mamāsti bhavatīm ākarṇya mat-preyasīṁ hāras tena tavārpito’yam urasi prāpnotu saṅgotsavam | ity unnamya karaṁ muradviṣi vadaty udbhinna-sāndra-smitā padmā māna-vinigrahāt praṇayinā tenodbhaṭaṁ cumbitā ||122||

अथ नतिः- केवलꣳ दैन्यम् आलम्ब्य पाद-पातो नतिर् मता ॥१२३॥

atha natiḥ- kevalaṁ dainyam ālambya pāda-pāto natir matā ||123||

यथा- क्षिति-लुठित-शिखण्डापीडम् आरान् मुकुन्दे रचयति रति-कान्त-स्तोम-कान्ते प्रणामम् । नयन-जलधराभ्याꣳ कुर्वती बाष्प-वृष्टिꣳ वरतनुर् इह मान-ग्रीष्म-नाशꣳ शशꣳस ॥१२४॥

yathā- kṣiti-luṭhita-śikhaṇḍāpīḍam ārān mukunde racayati rati-kānta-stoma-kānte praṇāmam | nayana-jaladharābhyāṁ kurvatī bāṣpa-vṛṣṭiṁ varatanur iha māna-grīṣma-nāśaṁ śaśaṁsa ||124||

अथ उपेक्षा- सामादौ तु परिक्षीणे स्याद् उपेक्षावधीरणम् । उपेक्षा कथ्यते कैश्चित् तूष्णीम्भावतया स्थितिः ॥१२५॥

atha upekṣā- sāmādau tu parikṣīṇe syād upekṣāvadhīraṇam | upekṣā kathyate kaiścit tūṣṇīmbhāvatayā sthitiḥ ||125||

तद् द्वयꣳ, यथा- सूनुर् वल्लभ एष वल्लवपतेस् तत्रापि वीराग्रणी- स्तत्रापि स्मर-मण्डली-विजयिना रूपेण विभ्राजितः । सख्यः सम्प्रति रूक्षता पृथुर् इयꣳ तेनात्र न श्रेयसे दूरे पश्यत याति निष्ठुर-मनाः का युक्तिर् अत्रोचिता ॥१२६॥

tad dvayaṁ, yathā- sūnur vallabha eṣa vallavapates tatrāpi vīrāgraṇī- statrāpi smara-maṇḍalī-vijayinā rūpeṇa vibhrājitaḥ | sakhyaḥ samprati rūkṣatā pṛthur iyaṁ tenātra na śreyase dūre paśyata yāti niṣṭhura-manāḥ kā yuktir atrocitā ||126||

माने मुहुर् नितिभिर् अप्य् अतिदुर्निवारे वाचꣳयम-व्रतम् अहꣳ तरसाग्रहीषम् । बाष्पꣳ ततो विकिरती निजगाद पद्मा पौष्पꣳ रजः पतितम् अत्र दृशोर् ममेति ॥१२७॥

māne muhur nitibhir apy atidurnivāre vācaṁyama-vratam ahaṁ tarasāgrahīṣam | bāṣpaṁ tato vikiratī nijagāda padmā pauṣpaṁ rajaḥ patitam atra dṛśor mameti ||127||

अथवा- प्रसादन-विधिꣳ मुक्त्वा वाक्यैर् अन्यार्थ-सूचकैः । प्रसादनꣳ मृगाक्षीणाम् उपेक्षेति स्मृता बुधैः ॥१२८॥

athavā- prasādana-vidhiṁ muktvā vākyair anyārtha-sūcakaiḥ | prasādanaṁ mṛgākṣīṇām upekṣeti smṛtā budhaiḥ ||128||

यथा- धम्मिल्ले नव-मालती परिचिता सव्ये च शब्द-ग्रहे मल्ली सुन्दरि दक्षिणे तु कतरत् पुष्पꣳ तव भ्राजते । आघ्रेयꣳ परिचेतुम् इत्य् उपहिते व्याजेन नासा-पुटे गण्डोद्यत्-पुलका विहस्य हरिणा चन्द्रावली चुम्बिता ॥१२९॥

yathā- dhammille nava-mālatī paricitā savye ca śabda-grahe mallī sundari dakṣiṇe tu katarat puṣpaṁ tava bhrājate | āghreyaṁ paricetum ity upahite vyājena nāsā-puṭe gaṇḍodyat-pulakā vihasya hariṇā candrāvalī cumbitā ||129||

अथ रसान्तरम्- आकस्मिक-भयादीनाꣳ प्रस्तुतिः स्याद् रसान्तरम् । यादृच्छिकꣳ बुद्धि-पूर्वम् इति द्वेधा तद् उच्यते ॥१३०॥

atha rasāntaram- ākasmika-bhayādīnāṁ prastutiḥ syād rasāntaram | yādṛcchikaṁ buddhi-pūrvam iti dvedhā tad ucyate ||130||

तत्र यादृच्छिकम्- उपस्थितम् अकस्माद् यत् तद् यादृच्छिकम् उच्यते ॥१३१॥

tatra yādṛcchikam- upasthitam akasmād yat tad yādṛcchikam ucyate ||131||

यथा- अपि गुरुभिर् उपायैर् अद्य सामादिभिर् या लवम् अपि न मृगाक्षी मान-मुद्राम् अभाङ्क्षीत् । हरिम् इह परिरेभे सा स्वयꣳग्राहम् अग्रे नव-जलधर-नादैर् भीषिता पश्य भद्रा ॥१३२॥

yathā- api gurubhir upāyair adya sāmādibhir yā lavam api na mṛgākṣī māna-mudrām abhāṅkṣīt | harim iha parirebhe sā svayaṁgrāham agre nava-jaladhara-nādair bhīṣitā paśya bhadrā ||132||

यथा वा- उपायेषु व्यर्थोन्नतिषु बत सामादिषु सखे सखीनाꣳ चातुर्ये गतवति च सद्यः शिथिलताम् । विशाखायाः कोप-ज्वर-हरण-मन्त्र-प्रतिनिधिꣳ स-चीत्कारꣳ रूक्ष-स्वनितम् अकरोद् उक्ष-दनुजः ॥१३३॥

yathā vā- upāyeṣu vyarthonnatiṣu bata sāmādiṣu sakhe sakhīnāṁ cāturye gatavati ca sadyaḥ śithilatām | viśākhāyāḥ kopa-jvara-haraṇa-mantra-pratinidhiṁ sa-cītkāraṁ rūkṣa-svanitam akarod ukṣa-danujaḥ ||133||

अथ बुद्धि-पूर्वम्- बुद्धि-पूर्वꣳ तु कान्तेन प्रत्युत्पन्न-धिया कृतम् ॥१३४॥

atha buddhi-pūrvam- buddhi-pūrvaṁ tu kāntena pratyutpanna-dhiyā kṛtam ||134||

यथा- पाणौ पञ्चमुखेन दुष्ट-कृमिणा दष्टो’स्मि रोषाद् इति व्याजात् कूणित-लोचनꣳ व्रज-पतौ व्याभुज्य वक्त्रꣳ स्थिते । सद्यः प्रोज्झित-रोष-वृत्तिर् असकृत् किꣳ वृत्तम् इत्य् आकुला जल्पन्ती स्मित-बन्धुर् आस्यम् अमुना गान्धर्विका चुम्बिता ॥१३५॥

yathā- pāṇau pañcamukhena duṣṭa-kṛmiṇā daṣṭo’smi roṣād iti vyājāt kūṇita-locanaṁ vraja-patau vyābhujya vaktraṁ sthite | sadyaḥ projjhita-roṣa-vṛttir asakṛt kiṁ vṛttam ity ākulā jalpantī smita-bandhur āsyam amunā gāndharvikā cumbitā ||135||

यथा वा- न्यस्तꣳ दाम कृतागसाद्य हरिणा दृष्ट्वा पुरो राधया क्षिप्तेनाभिहतः स तेन कपटी दुःखीव भुग्नाननः । मीलन्न् एव निषेदिवान् भुवि ततः सद्यस् तया व्यग्रया पाञिभ्याꣳ धृत-कन्धरः स्थित-मुखो बिम्बोष्ठम् अस्याः पपौ ॥१३६॥

yathā vā- nyastaṁ dāma kṛtāgasādya hariṇā dṛṣṭvā puro rādhayā kṣiptenābhihataḥ sa tena kapaṭī duḥkhīva bhugnānanaḥ | mīlann eva niṣedivān bhuvi tataḥ sadyas tayā vyagrayā pāñibhyāṁ dhṛta-kandharaḥ sthita-mukho bimboṣṭham asyāḥ papau ||136||

देश-काल-बलेनैव मुरली-श्रवणेन च । विनाप्य् उपायꣳ मानो’सौ लीयते व्रज-सुभ्रुवाम् ॥१३७॥

deśa-kāla-balenaiva muralī-śravaṇena ca | vināpy upāyaṁ māno’sau līyate vraja-subhruvām ||137||

तत्र देश-बलेन, यथा- अलꣳ कीर्णꣳ चन्द्रावलिर् अलि-घटा-झङ्कृति-भरैः पुरो वृन्दारण्यꣳ किम् अपि कलयन्ती कुसुमितम् । हरिꣳ च स्मेरास्यꣳ प्रियक-तरु-मूले प्रियम् इतः स्खलन्-माना सख्याम् अदिशत सतृष्णꣳ दृशम् असौ ॥१३८॥

tatra deśa-balena, yathā- alaṁ kīrṇaṁ candrāvalir ali-ghaṭā-jhaṅkṛti-bharaiḥ puro vṛndāraṇyaṁ kim api kalayantī kusumitam | hariṁ ca smerāsyaṁ priyaka-taru-mūle priyam itaḥ skhalan-mānā sakhyām adiśata satṛṣṇaṁ dṛśam asau ||138||

काल-बलेन, यथा- शरदि मधुर-मूर्तिः पश्य कान्ति-च्छटाभिः स्नपयति रविकन्या-तीर-वन्याꣳ सुधाꣳशुः । इति निशि निशमय्य व्याहृतिꣳ दूतिकायाः स्मित-रुचिभिर् अतानीत् तत्र राधा प्रसादम् ॥१३९॥

kāla-balena, yathā- śaradi madhura-mūrtiḥ paśya kānti-cchaṭābhiḥ snapayati ravikanyā-tīra-vanyāṁ sudhāṁśuḥ | iti niśi niśamayya vyāhṛtiṁ dūtikāyāḥ smita-rucibhir atānīt tatra rādhā prasādam ||139||

मुरली-शब्देन, यथा- यदि रोषꣳ न हि मुञ्चसि न मुञ्च मम देवि नात्र निर्बन्धः । फुत्कृति-विधूत-मानः स भवतु विजयी हरेर् वेणुः ॥१४०॥

muralī-śabdena, yathā- yadi roṣaṁ na hi muñcasi na muñca mama devi nātra nirbandhaḥ | phutkṛti-vidhūta-mānaḥ sa bhavatu vijayī harer veṇuḥ ||140||

यथा वा- मानस्योपाध्यायि प्रसीद सखि रुन्धि मे श्रुति-द्वन्द्वम् । अयम् उच्चाटन-मन्त्रꣳ सिद्धो वेणुर् वने पठति ॥१४१॥

yathā vā- mānasyopādhyāyi prasīda sakhi rundhi me śruti-dvandvam | ayam uccāṭana-mantraṁ siddho veṇur vane paṭhati ||141||

तारतम्यꣳ तु मानस्य हेतोः स्यात् तारतम्यतः । स्याल् लघुर् मध्यमश् चासौ महिष्ठश् चेत्य् अतस् त्रिधा ॥१४२॥

tāratamyaṁ tu mānasya hetoḥ syāt tāratamyataḥ | syāl laghur madhyamaś cāsau mahiṣṭhaś cety atas tridhā ||142||

सुसाध्यः स्याल् लघुर् मानो यत्न-साध्यस्य मध्यमः । दुःसाध्यः स्याद् उपायेन महिष्ठः प्रेयसाप्य् अयम् ॥१४३॥

susādhyaḥ syāl laghur māno yatna-sādhyasya madhyamaḥ | duḥsādhyaḥ syād upāyena mahiṣṭhaḥ preyasāpy ayam ||143||

कृष्णे रोषोक्तयस् तासाꣳ वामो दुर्लील-शेखरः । कितवेन्द्रो महा-धूर्तः कठोरो निरपत्रपः ॥१४४॥

kṛṣṇe roṣoktayas tāsāṁ vāmo durlīla-śekharaḥ | kitavendro mahā-dhūrtaḥ kaṭhoro nirapatrapaḥ ||144||

अतिदुर्ललितो गोपी-भुजङ्गो रत-हिण्डकः । गोपिका-धर्म-विध्वꣳसी गोप-साध्वी-विडम्बकः ॥१४५॥

atidurlalito gopī-bhujaṅgo rata-hiṇḍakaḥ | gopikā-dharma-vidhvaṁsī gopa-sādhvī-viḍambakaḥ ||145||

कामुकेशस् तमिस्रौघः श्यामात्माम्बर-तस्करः । गोवर्धन-तटारण्य-बाट-पाटच्-चरादयः ॥१४६॥

kāmukeśas tamisraughaḥ śyāmātmāmbara-taskaraḥ | govardhana-taṭāraṇya-bāṭa-pāṭac-carādayaḥ ||146||

इति मानः । अथ प्रेम-वैचित्त्यम्- प्रियस्य सन्निकर्षे’पि प्रेमोन्माद-भ्रमाद् भवेत् । या विश्लेष-धियार्तिस् तत् प्रेम-वैचित्त्यम् उच्यते ॥१४७॥

iti mānaḥ | atha prema-vaicittyam- priyasya sannikarṣe’pi premonmāda-bhramād bhavet | yā viśleṣa-dhiyārtis tat prema-vaicittyam ucyate ||147||

यथा- आभीरेन्द्र-सुते स्फुरत्य् अपि पुरस् तीव्रानुरागोत्थया विश्लेष-ज्वर-सम्पदा विवश-धीर् अत्यन्तम् उद्घूर्णिता । कान्तꣳ मे सखि दर्शयेति दशनैर् उद्घूर्ण-शस्याङ्कुरा राधा हन्त तथा व्यचेष्टते यतः कृष्णो’प्य् अभूद् विस्मितः ॥१४८॥

yathā- ābhīrendra-sute sphuraty api puras tīvrānurāgotthayā viśleṣa-jvara-sampadā vivaśa-dhīr atyantam udghūrṇitā | kāntaṁ me sakhi darśayeti daśanair udghūrṇa-śasyāṅkurā rādhā hanta tathā vyaceṣṭate yataḥ kṛṣṇo’py abhūd vismitaḥ ||148||

यथा वा, विदग्ध-माधवे (५.४६)- समजनि दवाद् वित्रस्तानाꣳ किम् आर्त-रवो गवाꣳ मयि किम् अभवद् वैगुण्यꣳ वा निरङ्कुशम् ईक्षितम् । व्यरचि निभृतꣳ किꣳ वाहूतिः कयाचिद् अभीष्टया यद् इह सहसा माम् अत्याक्षीद् वने वनजेक्षणः ॥१४९॥

yathā vā, vidagdha-mādhave (5.46)- samajani davād vitrastānāṁ kim ārta-ravo gavāṁ mayi kim abhavad vaiguṇyaṁ vā niraṅkuśam īkṣitam | vyaraci nibhṛtaṁ kiṁ vāhūtiḥ kayācid abhīṣṭayā yad iha sahasā mām atyākṣīd vane vanajekṣaṇaḥ ||149||

विलासम् अनुरागस् तु कुत्रचित् कम् अपि व्रजम् । पार्श्वे सन्तम् अपि प्रेष्ठꣳ हारितꣳ कुरुते स्फुटम् ॥१५०॥

vilāsam anurāgas tu kutracit kam api vrajam | pārśve santam api preṣṭhaṁ hāritaṁ kurute sphuṭam ||150||

सुष्ठूदाहरता पट्ट-महिषी-गीत-विभ्रमम् । स्पष्टꣳ मुक्ता-फले चैतद् वोपदेवेन वर्णितम् ॥१५१॥

suṣṭhūdāharatā paṭṭa-mahiṣī-gīta-vibhramam | spaṣṭaṁ muktā-phale caitad vopadevena varṇitam ||151||

इति प्रेम-वैचित्त्यम् अथ प्रवासः पूर्व-सङ्गतयोर् यूनोर् भवेद् देशान्तरादिभिः । व्यवधानꣳ तु यत् प्राज्ञैः स प्रवास इतीर्यते ॥१५२॥

iti prema-vaicittyam atha pravāsaḥ pūrva-saṅgatayor yūnor bhaved deśāntarādibhiḥ | vyavadhānaṁ tu yat prājñaiḥ sa pravāsa itīryate ||152||

तज्-जन्य-विप्रलम्भो’यꣳ प्रवासत्वेन कथ्यते । हर्ष-गर्व-मद-व्रीडा वर्जयित्वा समीरिताः ॥१५३॥

taj-janya-vipralambho’yaṁ pravāsatvena kathyate | harṣa-garva-mada-vrīḍā varjayitvā samīritāḥ ||153||

शृङ्गार-योग्याः सर्वे’पि प्रवासे व्यभिचारिणः । स द्विधा बुद्धि-पूर्वः स्यात् तथैवाबुद्धि-पूर्वकः ॥१५४॥

śṛṅgāra-yogyāḥ sarve’pi pravāse vyabhicāriṇaḥ | sa dvidhā buddhi-pūrvaḥ syāt tathaivābuddhi-pūrvakaḥ ||154||

अत्र बुद्धि-पूर्वः- दूरे कार्यानुरोधेन गमः स्याद् बुद्धि-पूर्वकः । कार्यꣳ कृष्णस्य कथितꣳ स्वभक्त-प्रीणनादिकम् ॥१५५॥

atra buddhi-pūrvaḥ- dūre kāryānurodhena gamaḥ syād buddhi-pūrvakaḥ | kāryaṁ kṛṣṇasya kathitaṁ svabhakta-prīṇanādikam ||155||

किञ्चिद् दूरे सुदूरे च गमनाद् अप्य् अयꣳ द्विधा ॥१५६॥

kiñcid dūre sudūre ca gamanād apy ayaṁ dvidhā ||156||

तत्र आद्यः- दृष्टिꣳ निधाय सुरभी-निकुरम्ब-वीथ्याꣳ कृष्णेति वर्ण-युगलाभ्यसेन रसज्ञाम् । शुश्रूषणे मुरलि-निस्वनितस्य कर्णौ चित्तꣳ मुखे तव नयत्य् अहर् अद्य राधा ॥१५७॥

tatra ādyaḥ- dṛṣṭiṁ nidhāya surabhī-nikuramba-vīthyāṁ kṛṣṇeti varṇa-yugalābhyasena rasajñām | śuśrūṣaṇe murali-nisvanitasya karṇau cittaṁ mukhe tava nayaty ahar adya rādhā ||157||

अथ द्वितीयः- भावी भवꣳश् च भूतश् च त्रि-विधः स तु कीर्त्यते ॥१५८॥

atha dvitīyaḥ- bhāvī bhavaṁś ca bhūtaś ca tri-vidhaḥ sa tu kīrtyate ||158||

तत्र भावी, यथा उद्धव-सन्देशे (६७)- एष क्षत्ता व्रज-नरपतेः आज्ञया गोकुले’स्मिन् बाले प्रातो नगर-गतये घोषणाम् आतनोति । दुष्टम् भूयः स्फुरति च बलाद् ईक्षणꣳ दक्षिणꣳ मे तेन स्वान्तꣳ स्फुटति चटुलम् हन्त भाव्यꣳ न जाने ॥१५९॥

tatra bhāvī, yathā uddhava-sandeśe (67)- eṣa kṣattā vraja-narapateḥ ājñayā gokule’smin bāle prāto nagara-gataye ghoṣaṇām ātanoti | duṣṭam bhūyaḥ sphurati ca balād īkṣaṇaṁ dakṣiṇaṁ me tena svāntaṁ sphuṭati caṭulam hanta bhāvyaṁ na jāne ||159||

भवन्, यथा ललित-माधवे (३.७)- भानोर् बिम्बे त्वरितम् उदय-प्रस्थतः प्रस्थिते’सौ यात्रानन्दीꣳ पठति मुदितः स्यन्दने गान्दिनेयः । तावत् तूर्णꣳ स्फुट खुर-पुटैः क्षौणि-पृष्टꣳ खनन्तो यावन् नामी हृदय भवतो घोटकाः स्फोटका स्युः ॥१६०॥

bhavan, yathā lalita-mādhave (3.7)- bhānor bimbe tvaritam udaya-prasthataḥ prasthite’sau yātrānandīṁ paṭhati muditaḥ syandane gāndineyaḥ | tāvat tūrṇaṁ sphuṭa khura-puṭaiḥ kṣauṇi-pṛṣṭaṁ khananto yāvan nāmī hṛdaya bhavato ghoṭakāḥ sphoṭakā syuḥ ||160||

भूतो, यथा उद्धव-सन्देशे (८५)- कामꣳ दूरे सहचरि वरीवर्ति यत् कꣳस-वैरी न इदम् लोकोत्तरम् अपि विपद् दुर्दिनꣳ मे दुनोति । आशा-कीलो हृदि किल वृतः प्राण-रोधी तु यो मे सो’यꣳ पीडाꣳ निविड-वडवा-वह्नि-तीव्रस् तनोति ॥१६१॥

bhūto, yathā uddhava-sandeśe (85)- kāmaṁ dūre sahacari varīvarti yat kaṁsa-vairī na idam lokottaram api vipad durdinaṁ me dunoti | āśā-kīlo hṛdi kila vṛtaḥ prāṇa-rodhī tu yo me so’yaṁ pīḍāṁ niviḍa-vaḍavā-vahni-tīvras tanoti ||161||

अत्र श्री-यदु-सिꣳहेन प्रेयसीभिर् अमुष्य च । प्रेषणꣳ क्रियते प्रेम्णा सन्देशस्य परस्परम् ॥१६२॥

atra śrī-yadu-siṁhena preyasībhir amuṣya ca | preṣaṇaṁ kriyate premṇā sandeśasya parasparam ||162||

यथा उद्धव-सन्देशे (११५)- सोढव्यꣳ ते कथमपि बलाच्चक्षुषी मुद्रयित्वा तीव्रोत्तापम् हत-मनसिजोद्दाम-विक्रान्त-चक्रम् । द्वित्रैर् एव प्रिय-सखि दिनैः सेव्यताꣳ देवि शव्ये यास्यामि त्वत्-प्रणय-चटुल-भ्रू-युगाडम्बराणाम् ॥१६३॥

yathā uddhava-sandeśe (115)- soḍhavyaṁ te kathamapi balāccakṣuṣī mudrayitvā tīvrottāpam hata-manasijoddāma-vikrānta-cakram | dvitrair eva priya-sakhi dinaiḥ sevyatāṁ devi śavye yāsyāmi tvat-praṇaya-caṭula-bhrū-yugāḍambarāṇām ||163||

तथा पद्यावल्याम् (३७६)- कालिन्द्याः पुलिनꣳ प्रदोष-मरुतो रम्याः शशङ्काꣳशवः सन्तापꣳ न हरन्तु नाम नितराꣳ कुर्वन्ति कस्मात् पुनः । सन्दिष्टꣳ व्रज-योषिताम् इति हरेः सꣳशृण्वतो’न्तः-पुरे निःश्वासाः प्रसृता जयन्ति रमणी-सौभाग्य-गर्व-च्छिदः ॥१६४॥

tathā padyāvalyām (376)- kālindyāḥ pulinaṁ pradoṣa-maruto ramyāḥ śaśaṅkāṁśavaḥ santāpaṁ na harantu nāma nitarāṁ kurvanti kasmāt punaḥ | sandiṣṭaṁ vraja-yoṣitām iti hareḥ saṁśṛṇvato’ntaḥ-pure niḥśvāsāḥ prasṛtā jayanti ramaṇī-saubhāgya-garva-cchidaḥ ||164||

अथ अबुद्धि-पूर्वः- पारतन्त्र्योद्भवो यस् तु प्रोक्तः सो’बुद्धि-पूर्वकः । दिव्यादिव्यादि-जनितꣳ पारतन्त्र्यम् अनेकधा ॥१६५॥

atha abuddhi-pūrvaḥ- pāratantryodbhavo yas tu proktaḥ so’buddhi-pūrvakaḥ | divyādivyādi-janitaṁ pāratantryam anekadhā ||165||

यथा ललित-माधवे (२.२७)- आनीतासि मया मनोरथ-शत-व्यग्रेण निर्बन्धतः पूर्णꣳ शारद-पुर्णिमा-परिमलैर् वृन्दाटवी-मण्डलम् । सद्यः सुन्दरि शङ्खचूड-कपट-प्राप्तोदयेनाधुना दैवेनाद्य विरोधिना कथम् इतस् त्वꣳ हन्त दूरीकृता ॥१६६॥

yathā lalita-mādhave (2.27)- ānītāsi mayā manoratha-śata-vyagreṇa nirbandhataḥ pūrṇaṁ śārada-purṇimā-parimalair vṛndāṭavī-maṇḍalam | sadyaḥ sundari śaṅkhacūḍa-kapaṭa-prāptodayenādhunā daivenādya virodhinā katham itas tvaṁ hanta dūrīkṛtā ||166||

चिन्तात्र जागरोद्वेगौ तानवꣳ मलिनाङ्गता । प्रलापो व्याधिर् उन्मादो मोहो मृत्युर् दशा दश ॥१६७॥

cintātra jāgarodvegau tānavaṁ malināṅgatā | pralāpo vyādhir unmādo moho mṛtyur daśā daśa ||167||

तत्र चिन्ता, यथा हꣳसदूते (२)- यदा यातो गोपी-हृदय-मदनो नन्द-सदनान् मुकुन्दो गान्दिन्यास् तनयम् अनुविन्दन् मधु-पुरीम् । तदामान्क्षीच् चिन्ता-सरिति घन-घूर्णा-परिचयैर् अगाधायाꣳ बाधा-मय-पयसि राधा विरहिणी ॥१६८॥

tatra cintā, yathā haṁsadūte (2)- yadā yāto gopī-hṛdaya-madano nanda-sadanān mukundo gāndinyās tanayam anuvindan madhu-purīm | tadāmānkṣīc cintā-sariti ghana-ghūrṇā-paricayair agādhāyāṁ bādhā-maya-payasi rādhā virahiṇī ||168||

अथ जागरः, यथा पद्यावल्याꣳ (३२२)- याः पश्यन्ति प्रियꣳ स्वप्ने धन्यास्ताः सखि योषितः । अस्माकꣳ तु गते कृष्णे गता निद्रापि वैरिणी ॥१६९॥

atha jāgaraḥ, yathā padyāvalyāṁ (322)- yāḥ paśyanti priyaṁ svapne dhanyāstāḥ sakhi yoṣitaḥ | asmākaṁ tu gate kṛṣṇe gatā nidrāpi vairiṇī ||169||

अथ उद्वेगः, यथा हꣳसदूते (१०४)- मनो मे हा कष्टꣳ ज्वलति किमहꣳ हन्त करवै न पारꣳ नावारꣳ किमपि कलयाम्य् अस्य जलधेः । इयꣳ वन्दे मूर्ध्ना सपदि तम् उपायꣳ कथय माꣳ परामृष्ये यस्माद् धृति-कणिकयापे क्षणिकया ॥१७०॥

atha udvegaḥ, yathā haṁsadūte (104)- mano me hā kaṣṭaṁ jvalati kimahaṁ hanta karavai na pāraṁ nāvāraṁ kimapi kalayāmy asya jaladheḥ | iyaṁ vande mūrdhnā sapadi tam upāyaṁ kathaya māṁ parāmṛṣye yasmād dhṛti-kaṇikayāpe kṣaṇikayā ||170||

अथ तानवꣳ, यथा- उदञ्चद्-वक्त्राम्भोरुह-विकृतिर् अन्तः-कलुषिता सदाहाराभाव-ग्लपित-कुच-कोका यदुपते । विशुष्यन्ती राधा तव विरह-तापाद् अनुदिनꣳ निदाघे कुल्येव क्रशिम-परिपाकꣳ प्रथयति ॥१७१॥

atha tānavaṁ, yathā- udañcad-vaktrāmbhoruha-vikṛtir antaḥ-kaluṣitā sadāhārābhāva-glapita-kuca-kokā yadupate | viśuṣyantī rādhā tava viraha-tāpād anudinaṁ nidāghe kulyeva kraśima-paripākaṁ prathayati ||171||

अथ मलिनाङ्गता- हिम-विसर-विशीर्णाम्भोज-तुल्यानन-श्रीः खर-मरुद्-अपरज्यद्-बन्धु-जीवोपमौष्ठी । अघहर शरद्-अर्कोत्तापितेन्दीवराक्षी तव विरह-विपत्ति-म्लापितासीद् विशाखा ॥१७२॥

atha malināṅgatā- hima-visara-viśīrṇāmbhoja-tulyānana-śrīḥ khara-marud-aparajyad-bandhu-jīvopamauṣṭhī | aghahara śarad-arkottāpitendīvarākṣī tava viraha-vipatti-mlāpitāsīd viśākhā ||172||

अथ प्रलापः, यथा ललित-माधवे (३.२५)- क्व नन्द-कुल-चन्द्रमाः क्व शिखि-चन्द्रकालङ्कृतिः क्व मन्द्र-मुरली-रवः क्व नु सुरेन्द्र-नील-द्युतिः क्व रास-रस-ताण्डवी क्व सखि जीव-रक्षौषधिर् निधिर् मम सुहृत्तमः क्व बत हन्त हा धिग्-विधिम् ॥१७३॥

atha pralāpaḥ, yathā lalita-mādhave (3.25)- kva nanda-kula-candramāḥ kva śikhi-candrakālaṅkṛtiḥ kva mandra-muralī-ravaḥ kva nu surendra-nīla-dyutiḥ kva rāsa-rasa-tāṇḍavī kva sakhi jīva-rakṣauṣadhir nidhir mama suhṛttamaḥ kva bata hanta hā dhig-vidhim ||173||

अथ व्याधिः, यथा तत्रैव (३.२८)- उत्तापी पुट-पाकतो’पि गरल-ग्रामाद् अपि क्षोभणो दम्भोलेर् अपि दुःसहः कटुर् अलꣳ हृन्-मग्न-शूल्याद् अपि तीव्रः प्रौढ-विसूचिकानि-चयतो’प्य् उच्चैर् ममायꣳ बली मर्माण्य् अद्य भिनत्ति गोकुल-पतेर् विश्लेष-जन्मा ज्वरः ॥१७४॥

atha vyādhiḥ, yathā tatraiva (3.28)- uttāpī puṭa-pākato’pi garala-grāmād api kṣobhaṇo dambholer api duḥsahaḥ kaṭur alaṁ hṛn-magna-śūlyād api tīvraḥ prauḍha-visūcikāni-cayato’py uccair mamāyaṁ balī marmāṇy adya bhinatti gokula-pater viśleṣa-janmā jvaraḥ ||174||

अथ उन्मादः- भ्रमति भवन-गर्भे निर्निमित्तꣳ हसन्ती प्रथयति तव वार्ताꣳ चेतनाचेतनेषु । लुत्ःअति च भुवि राधा कम्पिताङ्गी मुरारे विषम-विरह-खेदोद्गारि-विभ्रान्त-चित्ता ॥१७५॥

atha unmādaḥ- bhramati bhavana-garbhe nirnimittaṁ hasantī prathayati tava vārtāṁ cetanācetaneṣu | lutḥati ca bhuvi rādhā kampitāṅgī murāre viṣama-viraha-khedodgāri-vibhrānta-cittā ||175||

यथा वा- अद्याकाण्डिकम् अट्टहास-पटलꣳ निर्माति घर्माम्बु-भाक् चीत्कारꣳ कुरुते चमत्कृति-परा सोत्कण्ठम् आकस्मिकम् । आक्रन्दꣳ वितनोति घर्घर-घनोद्घोषꣳ किलातर्कितꣳ राधा माधव-विप्रयोग-रभसाद् अन्येव तीव्राद् अभूत् ॥१७६॥

yathā vā- adyākāṇḍikam aṭṭahāsa-paṭalaṁ nirmāti gharmāmbu-bhāk cītkāraṁ kurute camatkṛti-parā sotkaṇṭham ākasmikam | ākrandaṁ vitanoti gharghara-ghanodghoṣaṁ kilātarkitaṁ rādhā mādhava-viprayoga-rabhasād anyeva tīvrād abhūt ||176||

अथ मोहः- निरुन्धे दैन्याब्धिꣳ हरति गुरु-चिन्ता परिभवꣳ विलुम्पत्य् उन्मादꣳ स्थगयति बलाद् बाष्प-लहरीम् । इदानीꣳ कꣳसारे कुवलय-दृशः केवलम् इदꣳ विधत्ते साचिव्यꣳ तव विरह-मूर्च्छा-सहचरी ॥१७७॥

atha mohaḥ- nirundhe dainyābdhiṁ harati guru-cintā paribhavaṁ vilumpaty unmādaṁ sthagayati balād bāṣpa-laharīm | idānīṁ kaṁsāre kuvalaya-dṛśaḥ kevalam idaṁ vidhatte sācivyaṁ tava viraha-mūrcchā-sahacarī ||177||

अथ मृत्युः, यथा हꣳसदूते (९६)- अये रास-क्रीडा-रसिक मम सख्याꣳ नव-नवा पुरा बद्धा येन प्रणय-लहरी हन्त गहना । स चेन् मुक्तापेक्षस् त्वम् अपि धिग् इमाꣳ तुल-शकलꣳ यद् एतस्या नासानिहितम् इदम् अद्यापि चलति ॥१७८॥

atha mṛtyuḥ, yathā haṁsadūte (96)- aye rāsa-krīḍā-rasika mama sakhyāṁ nava-navā purā baddhā yena praṇaya-laharī hanta gahanā | sa cen muktāpekṣas tvam api dhig imāṁ tula-śakalaṁ yad etasyā nāsānihitam idam adyāpi calati ||178||

प्रवास-विप्रलम्भे’स्मिन् दशास् तास् ता हरेर् अपि । अत्रोपलक्षणायैकम् उदाहरणम् ईर्यते ॥१७९॥

pravāsa-vipralambhe’smin daśās tās tā harer api | atropalakṣaṇāyaikam udāharaṇam īryate ||179||

यथा- क्रीडा-रत्न-गृहे विडम्बित-पयः-फेनावली-मार्दवे तल्पे नेच्छति कल्प-शाखि-चमरी-रम्ये’पि राज्ञाꣳ सुताः । किन्तु द्वारवती-पतिर् व्रज-गिरि-द्रोणी-विलान्तः-शिला- पर्यङ्कोपरि राधिका-रति-कलाꣳ ध्यायन् मुहुः क्लाम्यति ॥१८०॥

yathā- krīḍā-ratna-gṛhe viḍambita-payaḥ-phenāvalī-mārdave talpe necchati kalpa-śākhi-camarī-ramye’pi rājñāṁ sutāḥ | kintu dvāravatī-patir vraja-giri-droṇī-vilāntaḥ-śilā- paryaṅkopari rādhikā-rati-kalāṁ dhyāyan muhuḥ klāmyati ||180||

प्रोक्तानाꣳ प्रेम-भेदानाꣳ विविधत्वाद् दशा अपि । विविधाः स्युर् इहेत्य् एता भूम-भीत्या न कीर्तिताः ॥१८१॥

proktānāṁ prema-bhedānāṁ vividhatvād daśā api | vividhāḥ syur ihety etā bhūma-bhītyā na kīrtitāḥ ||181||

एतास् तु प्रेम-भेदानाम् अनुभावतया दशाः । साधारण्यः समस्तानाꣳ प्रायशः सम्भवन्त्य् अपि ॥१८२॥

etās tu prema-bhedānām anubhāvatayā daśāḥ | sādhāraṇyaḥ samastānāṁ prāyaśaḥ sambhavanty api ||182||

किन्त्व् अत्रैवाधिरूढस्य मोहनत्वम् उपेयुषः । असाधारण-रूपास् तु तत्-प्रसङ्गे पुरोदिताः ॥१८३॥

kintv atraivādhirūḍhasya mohanatvam upeyuṣaḥ | asādhāraṇa-rūpās tu tat-prasaṅge puroditāḥ ||183||

विप्रलम्भꣳ परꣳ केचित् करुणाभिधम् उचिरे । स प्रवास-विशेषत्वान् नैवात्र पृथग् ईरितः ॥१८४॥

vipralambhaṁ paraṁ kecit karuṇābhidham ucire | sa pravāsa-viśeṣatvān naivātra pṛthag īritaḥ ||184||

इति विप्रलम्भ-भेदाः अथ सꣳयोग-वियोग-स्थितिः हरेर् लीला-विशेषस्य प्रकटस्यानुसारतः । वर्णिता विरहावस्था गोष्ठ-वाम-भ्रुवाम् असौ ॥१८५॥

iti vipralambha-bhedāḥ atha saṁyoga-viyoga-sthitiḥ harer līlā-viśeṣasya prakaṭasyānusārataḥ | varṇitā virahāvasthā goṣṭha-vāma-bhruvām asau ||185||

वृन्दारण्ये विहरता सदा रासादि-विभ्रमैः । हरिणा व्रज-देवीनाꣳ विरहो’स्ति न कर्हिचित् ॥१८६॥

vṛndāraṇye viharatā sadā rāsādi-vibhramaiḥ | hariṇā vraja-devīnāṁ viraho’sti na karhicit ||186||

तथा च पाद्मे पाताल-खण्डे मथुरा-माहात्म्ये- गो-गोप-गोपिका-सङ्गे यत्र क्रीडति कꣳसहा ॥१८७॥ इति ।

tathā ca pādme pātāla-khaṇḍe mathurā-māhātmye- go-gopa-gopikā-saṅge yatra krīḍati kaṁsahā ||187|| iti |

इति सꣳयोग-वियोग-स्थितिः ॥ अथ सम्भोगः दर्शनालिङ्गनादीनाꣳ आनुकूल्यान् निषेवया । यूनोर् उल्लासम् आरोहन् भावः सम्भोग उच्यते ॥१८८॥

iti saṁyoga-viyoga-sthitiḥ || atha sambhogaḥ darśanāliṅganādīnāṁ ānukūlyān niṣevayā | yūnor ullāsam ārohan bhāvaḥ sambhoga ucyate ||188||

मनीषिभिर् अयꣳ मुखो गौणश् चेति द्विधोदितः ॥१८९॥

manīṣibhir ayaṁ mukho gauṇaś ceti dvidhoditaḥ ||189||

तत्र मुख्यः- मुख्यो जाग्रद्-अवस्थायाꣳ सम्भोगः स चतुर्विधः ॥१९०॥

tatra mukhyaḥ- mukhyo jāgrad-avasthāyāṁ sambhogaḥ sa caturvidhaḥ ||190||

तान् पूर्व-रागतो मानात् प्रवास-द्वयतः क्रमात् । जातान् सꣳक्षिप्त-सङ्कीर्ण-सम्पन्न-र्द्धिमतो विदुः ॥१९१॥

tān pūrva-rāgato mānāt pravāsa-dvayataḥ kramāt | jātān saṁkṣipta-saṅkīrṇa-sampanna-rddhimato viduḥ ||191||

तत्र सङ्क्षिप्तः- युवानौ यत्र सꣳक्षिप्तान् साध्वस-व्रीडितादिभिः । उपचारान् निषेवेते स सꣳक्षिप्त इतीरितः ॥१९२॥

tatra saṅkṣiptaḥ- yuvānau yatra saṁkṣiptān sādhvasa-vrīḍitādibhiḥ | upacārān niṣevete sa saṁkṣipta itīritaḥ ||192||

तत्र नायकेन कृतः, यथा सप्तशत्याम्- लीलाहितुलिअ-सेलो रक्ख{उ} वो राहिआ-त्थण-प्फꣳसे । हरिणो पढम-समागम-सज्झस-बेबेल्लिओ हत्थो ॥१९३॥

tatra nāyakena kṛtaḥ, yathā saptaśatyām- līlāhitulia-selo rakkha{u} vo rāhiā-tthaṇa-pphaṁse | hariṇo paḍhama-samāgama-sajjhasa-bebellio hattho ||193||

[लीलाभितुलित-शैलो रक्षतु वो राधिका-स्तन-स्पर्शे । हरेः प्रथम-समागम-साध्वस-वेवेल्लितो हस्तः ॥] नायिकायाः, यथा- चुम्बे पटावृत-मुखी नव-सङ्गमे’भू- दालिङ्गने कुटिलिताङ्ग-लता तदासीत् । अव्यक्त-वाग् अजनि केलि-कथासु राधा मोदꣳ तथापि विदधे मधुसूदनस्य ॥१९४॥

[līlābhitulita-śailo rakṣatu vo rādhikā-stana-sparśe | hareḥ prathama-samāgama-sādhvasa-vevellito hastaḥ ||] nāyikāyāḥ, yathā- cumbe paṭāvṛta-mukhī nava-saṅgame’bhū- dāliṅgane kuṭilitāṅga-latā tadāsīt | avyakta-vāg ajani keli-kathāsu rādhā modaṁ tathāpi vidadhe madhusūdanasya ||194||

अथ सङ्कीर्णः- यत्र सङ्कीर्यमाणाः स्युर् व्यलीक-स्मरणादिभिः । उपचाराः स सङ्कीर्णः किञ्चित् तप्तेक्षु-पेशलः ॥१९५॥

atha saṅkīrṇaḥ- yatra saṅkīryamāṇāḥ syur vyalīka-smaraṇādibhiḥ | upacārāḥ sa saṅkīrṇaḥ kiñcit taptekṣu-peśalaḥ ||195||

यथा- सासूय-जल्पित-सुधानि स-मत्सराणि मानोपराम-रमणीय-दृग्-इङ्गितानि । कꣳस-द्विषः स्फुरद्-अमन्द-मुखान्य् अनङ्ग- विक्रीडितानि सह राधिकया जयन्ति ॥१९६॥

yathā- sāsūya-jalpita-sudhāni sa-matsarāṇi mānoparāma-ramaṇīya-dṛg-iṅgitāni | kaṁsa-dviṣaḥ sphurad-amanda-mukhāny anaṅga- vikrīḍitāni saha rādhikayā jayanti ||196||

यथा वा- वक्त्रꣳ किञ्चिद् अवाञ्चितꣳ विवृणुते नातिप्रसादोदयꣳ दृष्टिर् भुग्न-तटा व्यनक्ति शनकैर् ईर्ष्यावशेष-च्छटाम् । राधायाः सखि सूचयत्य् अविशदा वाग् अप्य् असूयाकलाꣳ मानन्तꣳ ब्रुवती तथापि मधुरा कृष्णꣳ धिनोत्य् आकृतिः ॥१९७॥

yathā vā- vaktraṁ kiñcid avāñcitaṁ vivṛṇute nātiprasādodayaṁ dṛṣṭir bhugna-taṭā vyanakti śanakair īrṣyāvaśeṣa-cchaṭām | rādhāyāḥ sakhi sūcayaty aviśadā vāg apy asūyākalāṁ mānantaṁ bruvatī tathāpi madhurā kṛṣṇaṁ dhinoty ākṛtiḥ ||197||

अथ सम्पन्नः- प्रवासात् सङ्गते कान्ते भोगः सम्पन्न ईरितः । द्विधा स्याद् आगतिः प्रादुर्भावश् चेति स सङ्गमः ॥१९८॥

atha sampannaḥ- pravāsāt saṅgate kānte bhogaḥ sampanna īritaḥ | dvidhā syād āgatiḥ prādurbhāvaś ceti sa saṅgamaḥ ||198||

तत्र आगतिः- लौकिक-व्यवहारेण स्याद् आगमनम् आगतिः ॥१९९॥

tatra āgatiḥ- laukika-vyavahāreṇa syād āgamanam āgatiḥ ||199||

यथा उद्धव-सन्देशे (४०)- मा मन्दाक्षꣳ कुरु गुरु-जनाद् देहलीꣳ गेह-मध्याद् एहि क्लान्ता दिवसम् अखिलम् हन्त विश्लेषतो’सि । एष स्मेरो मिलति मृदुले वल्लवी-चित्त-हारी हारी गुञ्जावलिभिर् अलिभिर् लीढ-गन्धो मुकुन्दः ॥२००॥

yathā uddhava-sandeśe (40)- mā mandākṣaṁ kuru guru-janād dehalīṁ geha-madhyād ehi klāntā divasam akhilam hanta viśleṣato’si | eṣa smero milati mṛdule vallavī-citta-hārī hārī guñjāvalibhir alibhir līḍha-gandho mukundaḥ ||200||

अथ प्रादुर्भावः- प्रेष्ठानाꣳ प्रेम-सꣳरम्भ-विह्वलानाꣳ पुरो हरिः । आविर्भवत्य् अकस्माद् यत् प्रादुर्भावः स उच्यते ॥२०१॥

atha prādurbhāvaḥ- preṣṭhānāṁ prema-saṁrambha-vihvalānāṁ puro hariḥ | āvirbhavaty akasmād yat prādurbhāvaḥ sa ucyate ||201||

यथा श्री-दशमे (१०.३२.२)- तासाम् आविरभूच् छौरिः स्मयमान-मुखाम्बुजः । पीताम्बर-धरः स्रग्वी साक्षान् मन्मथ-मन्मथः ॥२०२॥

yathā śrī-daśame (10.32.2)- tāsām āvirabhūc chauriḥ smayamāna-mukhāmbujaḥ | pītāmbara-dharaḥ sragvī sākṣān manmatha-manmathaḥ ||202||

यथा वा हꣳसदूते (१०७)- अयि स्वप्नो दूरे विरमतु समक्षꣳ शृणु हठाद् अविश्वस्ता मा भूर् इह सखि मनो-विभ्रम-धिया । वयस्यस् ते गोवर्धन-विपिनम् आसाद्य कुतुकाद् अकाण्डे यद् भूयः स्मर-कलह-पाण्डित्यम् अतनोत् ॥२०३॥

yathā vā haṁsadūte (107)- ayi svapno dūre viramatu samakṣaṁ śṛṇu haṭhād aviśvastā mā bhūr iha sakhi mano-vibhrama-dhiyā | vayasyas te govardhana-vipinam āsādya kutukād akāṇḍe yad bhūyaḥ smara-kalaha-pāṇḍityam atanot ||203||

रूढाख्य-भाव-जातो’यꣳ सम्भोगो वैप्रलम्भिकः । निर्भरानन्द-पुराणाꣳ परमावधिर् इष्यते ॥२०४॥

rūḍhākhya-bhāva-jāto’yaṁ sambhogo vaipralambhikaḥ | nirbharānanda-purāṇāṁ paramāvadhir iṣyate ||204||

द्विगुणा विरहार्तिः स्यात् स्फुरणे वेणु-रागजे । प्रादुर्भावे भवत्य् अत्र सर्वाभीष्ट-सुखोत्सवः ॥२०५॥

dviguṇā virahārtiḥ syāt sphuraṇe veṇu-rāgaje | prādurbhāve bhavaty atra sarvābhīṣṭa-sukhotsavaḥ ||205||

अथ समृद्धिमान्- दुर्लभालोकयोर् यूनोः पारतन्त्र्याद् वियुक्तयोः । उपभोगातिरेको यः कीर्त्यते स समृद्धिमान् ॥२०६॥

atha samṛddhimān- durlabhālokayor yūnoḥ pāratantryād viyuktayoḥ | upabhogātireko yaḥ kīrtyate sa samṛddhimān ||206||

यथा ललित-माधवे (७.१८)- दग्धꣳ हन्त दधानया वपुर् इदꣳ यस्यावलोकाशया सोढा मर्म-विपाटने पटुर् इयꣳ पीडातिवृष्टिर् मया । कालिन्दीय-तटी-कुटीर-कुहर-क्रीडाभिसार-व्रती सो’यꣳ जीवित-बन्धुर् इन्दु-वदने भूयः समालिङ्गितः ॥२०७॥

yathā lalita-mādhave (7.18)- dagdhaṁ hanta dadhānayā vapur idaṁ yasyāvalokāśayā soḍhā marma-vipāṭane paṭur iyaṁ pīḍātivṛṣṭir mayā | kālindīya-taṭī-kuṭīra-kuhara-krīḍābhisāra-vratī so’yaṁ jīvita-bandhur indu-vadane bhūyaḥ samāliṅgitaḥ ||207||

यथा वा (८.१०)- तवात्र परिमृग्यता किम् अपि लक्ष्म साक्षाद् इयꣳ मया त्वम् उपसादिता निखिल-लोक-लक्ष्मीर् असि । यथा जगति चञ्चता चणक-मुष्टि-सम्पत्तये जनेन पतिता पुरः कनक-वृष्टिर् आसाद्यते ॥२०८॥

yathā vā (8.10)- tavātra parimṛgyatā kim api lakṣma sākṣād iyaṁ mayā tvam upasāditā nikhila-loka-lakṣmīr asi | yathā jagati cañcatā caṇaka-muṣṭi-sampattaye janena patitā puraḥ kanaka-vṛṣṭir āsādyate ||208||

इति मधुर-रस-परिपाक-विवेकः । अथ गौण-सम्भोगः छन्न-प्रकाश-भेदेन कैश्चिद् एषाꣳ द्विरूपता । इष्टाप्य् अत्र न हि प्रोक्ता नात्युल्लासकरी यतः ॥२०९॥

iti madhura-rasa-paripāka-vivekaḥ | atha gauṇa-sambhogaḥ channa-prakāśa-bhedena kaiścid eṣāṁ dvirūpatā | iṣṭāpy atra na hi proktā nātyullāsakarī yataḥ ||209||

अथ गौणः- स्वप्ने प्राप्ति-विशेषो’स्य हरेर् गौण इतीर्यते । स्वप्नो द्विधात्र सामान्य-विशेषत्वेन कीर्तितः ॥२१०॥

atha gauṇaḥ- svapne prāpti-viśeṣo’sya harer gauṇa itīryate | svapno dvidhātra sāmānya-viśeṣatvena kīrtitaḥ ||210||

सामान्यः स तु यः पूर्वꣳ कथितो व्यभिचारिषु । विशेषः खलु जागर्या निर्विशेषो महाद्भुतः ॥२११॥

sāmānyaḥ sa tu yaḥ pūrvaṁ kathito vyabhicāriṣu | viśeṣaḥ khalu jāgaryā nirviśeṣo mahādbhutaḥ ||211||

भावौत्कण्ठ्ये-मयो ह्य् एष चतुर्धा पूर्ववन् मतः ॥२१२॥

bhāvautkaṇṭhye-mayo hy eṣa caturdhā pūrvavan mataḥ ||212||

तत्र स्वप्ने सङ्क्षिप्तो, यथा- विहारꣳ कुर्वाणस् तरणि-तनया-तीर-विपिने नवाम्भोद-श्रेणी-मधुरिम-विडम्बि-द्युति-भरः । विदग्धानाꣳ चूडामणिर् अनुदिनꣳ चुम्बति मुखꣳ मम स्वप्ने को’पि प्रिय-सखि बलीयान् नव-युवा ॥२१३॥

tatra svapne saṅkṣipto, yathā- vihāraṁ kurvāṇas taraṇi-tanayā-tīra-vipine navāmbhoda-śreṇī-madhurima-viḍambi-dyuti-bharaḥ | vidagdhānāṁ cūḍāmaṇir anudinaṁ cumbati mukhaṁ mama svapne ko’pi priya-sakhi balīyān nava-yuvā ||213||

अथ स्वप्ने सङ्कीर्णो, यथा- सखि क्रुद्धा मा भूर् लघुर् अपि न दोषः सुमुखि मे न मानाग्नि-ज्वालाम् अशमयम् अहꣳ ताम् असमये । स धूर्तस् ते स्वप्ने रस-वृष्टिꣳ मयि तथा यतो विस्तीर्णापि स्वयम् इयम् अयासीद् उपशमम् ॥२१४॥

atha svapne saṅkīrṇo, yathā- sakhi kruddhā mā bhūr laghur api na doṣaḥ sumukhi me na mānāgni-jvālām aśamayam ahaṁ tām asamaye | sa dhūrtas te svapne rasa-vṛṣṭiṁ mayi tathā yato vistīrṇāpi svayam iyam ayāsīd upaśamam ||214||

अथ स्वप्ने सम्पन्नः, यथा हꣳसदूते (१०५)- प्रयातो माꣳ हित्वा यदि कठिन-चूडामणिर् असौ पर्यातु स्वच्छन्दꣳ मम समय-धर्मः किल गतिः । इदꣳ सोढुꣳ का वा प्रभवति यतः स्वप्न-कपटाद् इहायातो वृन्दावन-भुवि कलान् माꣳ रमयति ॥२१५॥

atha svapne sampannaḥ, yathā haṁsadūte (105)- prayāto māṁ hitvā yadi kaṭhina-cūḍāmaṇir asau paryātu svacchandaṁ mama samaya-dharmaḥ kila gatiḥ | idaṁ soḍhuṁ kā vā prabhavati yataḥ svapna-kapaṭād ihāyāto vṛndāvana-bhuvi kalān māṁ ramayati ||215||

अथ स्वाप्न-समृद्धिमान्, यथा ललित-माधवे (७.११)- चिराद् अद्य स्वप्ने मम विविध-यत्नाद् उपगते प्रपेदे गोविन्दः सखि नयनयोर् अक्षणभुवम् । गृहीत्वा हा हन्त त्वरितम् अथ तस्मिन्न् अपि रथꣳ कथꣳ प्रत्यासन्नः स खलु पुरुषो राज-पुरुषः ॥२१६॥

atha svāpna-samṛddhimān, yathā lalita-mādhave (7.11)- cirād adya svapne mama vividha-yatnād upagate prapede govindaḥ sakhi nayanayor akṣaṇabhuvam | gṛhītvā hā hanta tvaritam atha tasminn api rathaṁ kathaṁ pratyāsannaḥ sa khalu puruṣo rāja-puruṣaḥ ||216||

तुल्य-स्वरूप एवायꣳ प्रोद्यन् यूनोर् द्वयोर् अपि । ऊषा-निरुद्धयोर् यद्वत् क्वचित् स्वप्नो’प्य् अबाधितः ॥२१७॥

tulya-svarūpa evāyaṁ prodyan yūnor dvayor api | ūṣā-niruddhayor yadvat kvacit svapno’py abādhitaḥ ||217||

अतएव हि सिद्धानाꣳ स्वप्ने’पि परमाद्भुते । प्राप्तानि मण्डनादीनि दृश्यन्ते जागरे’पि च ॥२१८॥

ataeva hi siddhānāṁ svapne’pi paramādbhute | prāptāni maṇḍanādīni dṛśyante jāgare’pi ca ||218||

व्यतीत्य तुर्याम् अपि सꣳश्रितानाꣳ ताꣳ पञ्चमीꣳ प्रेम-मयीम् अवस्थाम् । न सम्भवत्य् एव हरि-प्रियाणाꣳ स्वप्नो रजो-वृत्ति-विजृम्भितो यः ॥२१९॥

vyatītya turyām api saṁśritānāṁ tāṁ pañcamīṁ prema-mayīm avasthām | na sambhavaty eva hari-priyāṇāṁ svapno rajo-vṛtti-vijṛmbhito yaḥ ||219||

इत्य् एष हरि-भावस्य विलासः को’पि पेशल । चित्र-स्वप्नम् इवातन्वन् कृष्णः सङ्गमयत्य् अलम् ॥२२०॥

ity eṣa hari-bhāvasya vilāsaḥ ko’pi peśala | citra-svapnam ivātanvan kṛṣṇaḥ saṅgamayaty alam ||220||

अथैतेषु निरूप्यन्ते तद्-विशेषाः सुपेशलाः । ये’नुभाव-दशाम् अस्याः प्राप्नुवन्ति रतेः स्फुटम् ॥२२१॥

athaiteṣu nirūpyante tad-viśeṣāḥ supeśalāḥ | ye’nubhāva-daśām asyāḥ prāpnuvanti rateḥ sphuṭam ||221||

ते तु सन्दर्शनꣳ जल्पः स्पर्शनꣳ वर्त्म-रोधनम् । रास-वृन्दावन्-क्रीडा-यमुनाद्य्-अम्बु-केलयः ॥२२२॥

te tu sandarśanaṁ jalpaḥ sparśanaṁ vartma-rodhanam | rāsa-vṛndāvan-krīḍā-yamunādy-ambu-kelayaḥ ||222||

नौ-खेला लीलया चौर्यꣳ घट्टः कुञ्जादि-लीनता । मधु-पानꣳ वधू-वेश-धृतिः कपट-सुप्तता ॥२२३॥

nau-khelā līlayā cauryaṁ ghaṭṭaḥ kuñjādi-līnatā | madhu-pānaṁ vadhū-veśa-dhṛtiḥ kapaṭa-suptatā ||223||

द्यूत-क्रीडा पटाकृष्टिश् चुम्बाश्लेषौ नखार्पणम् । बिम्बाधर-सुधा-पानः सम्प्रयोगादयो मताः ॥२२४॥

dyūta-krīḍā paṭākṛṣṭiś cumbāśleṣau nakhārpaṇam | bimbādhara-sudhā-pānaḥ samprayogādayo matāḥ ||224||

तत्र सन्दर्शनꣳ, यथा ललित-माधवे (२.२६) चलाक्षि-गुरु-लोकतः स्फुरति तावद् अन्तर्भयꣳ कुल-स्थितिर् अलꣳ तु मे मनसि तावद् उन्मीलति । चलन्-मकर-कुण्डल-स्फुरित-फुल्ल-गण्ड-स्थलꣳ न यावद् अपरोक्षताम् इदम् अपैति वक्त्राम्बुजम् ॥२२५॥

tatra sandarśanaṁ, yathā lalita-mādhave (2.26) calākṣi-guru-lokataḥ sphurati tāvad antarbhayaṁ kula-sthitir alaṁ tu me manasi tāvad unmīlati | calan-makara-kuṇḍala-sphurita-phulla-gaṇḍa-sthalaṁ na yāvad aparokṣatām idam apaiti vaktrāmbujam ||225||

अथ जल्पः- जल्पः परस्परꣳ गोष्ठी वितथोक्तिश् च कथ्यते ॥२२६॥

atha jalpaḥ- jalpaḥ parasparaṁ goṣṭhī vitathoktiś ca kathyate ||226||

अत्र परस्परः गोष्ठी, यथा दान-केलि-कौमुद्याम् (४२-४३) धर्षणे नकुल-स्त्रीणाꣳ भुजङ्गेशः क्षमः कथम् । यद् एता दशनैर् एष दशन् नाप्नोति मङ्गलम् ॥२२७॥

atra parasparaḥ goṣṭhī, yathā dāna-keli-kaumudyām (42-43) dharṣaṇe nakula-strīṇāṁ bhujaṅgeśaḥ kṣamaḥ katham | yad etā daśanair eṣa daśan nāpnoti maṅgalam ||227||

अप्रौढ-द्विज-राज-राजद्-अलिका लब्धा विभूतिꣳ रुचाꣳ नव्याम् आत्मनि कृष्ण-वर्त्म-विलसद्-दृष्टिर् विशाखाञ्चिता । कन्दर्पस्य विदग्धताꣳ विदधति नेत्राञ्चलस्य त्विषा त्वꣳ राधे शिव-मूर्तिर् इत्य् उरसि माꣳ भोगीन्द्रम् अङ्गीकुरु ॥२२८॥

aprauḍha-dvija-rāja-rājad-alikā labdhā vibhūtiṁ rucāṁ navyām ātmani kṛṣṇa-vartma-vilasad-dṛṣṭir viśākhāñcitā | kandarpasya vidagdhatāṁ vidadhatI netrāñcalasya tviṣā tvaṁ rādhe śiva-mūrtir ity urasi māṁ bhogīndram aṅgīkuru ||228||

वितथोक्तिः, यथा तत्रैव (४४)- अस्मिन्न् अद्रौ कति न हि मया हन्त हारादि-वित्तꣳ हारꣳ हारꣳ हरिण-नयना ग्राहिता जैन-दीक्षाम् । याः काकूक्ति-स्थगित-वदनाः पत्र-दानेन दीनास् तूर्णꣳ दूराद् अनुजगृहिरे प्रौढ-वल्ली-सखीभिः ॥२२९॥

vitathoktiḥ, yathā tatraiva (44)- asminn adrau kati na hi mayā hanta hārādi-vittaṁ hāraṁ hāraṁ hariṇa-nayanā grāhitā jaina-dīkṣām | yāḥ kākūkti-sthagita-vadanāḥ patra-dānena dīnās tūrṇaṁ dūrād anujagṛhire prauḍha-vallī-sakhībhiḥ ||229||

अथ स्पर्शनम्, यथा- न कुरु शपथम् अस्य स्पर्शतो दूषितोच्चैर् असि भुज-भुजगेन त्वꣳ भुजङ्गाधिपस्य । तनुर् अनुपम-कम्पा स्वेदम् अभ्युद्गिरन्ती कपटिनि परितस् ते पश्य रोमाञ्चितास्ति ॥२३०॥

atha sparśanam, yathā- na kuru śapatham asya sparśato dūṣitoccair asi bhuja-bhujagena tvaṁ bhujaṅgādhipasya | tanur anupama-kampā svedam abhyudgirantī kapaṭini paritas te paśya romāñcitāsti ||230||

अथ वर्त्म-रोधनꣳ, यथा विदग्ध-माधवे (६.१९)- परीतꣳ शृङ्गेण स्फुटतर-शिला-श्यामल-रुचꣳ वलद्-वेत्रꣳ वꣳश-व्यतिकर-लसन्-मेखलम् अमुम् । अतिक्रम्योत्तुङ्गꣳ धरणि-धरम् अग्रे कथम् इतस् त्वया गन्तुꣳ शक्या तरणि-दुहितुस् तीर-सरणी ॥२३१॥

atha vartma-rodhanaṁ, yathā vidagdha-mādhave (6.19)- parītaṁ śṛṅgeṇa sphuṭatara-śilā-śyāmala-rucaṁ valad-vetraṁ vaṁśa-vyatikara-lasan-mekhalam amum | atikramyottuṅgaṁ dharaṇi-dharam agre katham itas tvayā gantuṁ śakyā taraṇi-duhitus tīra-saraṇī ||231||

अथ रासो, यथा- हरिर् नव-घनाकृतिः प्रति-वधू-द्वयꣳ मध्यतस् तद्-अꣳस-विलसद्-भुजो भ्रमति चित्रम् एको’प्य् असौ । वधूश् च तडिद्-उज्ज्वला प्रति-हरिद् वयꣳ मध्यतः सखी-धृत-कराम्बुजा नटति पश्य रासोत्सवे ॥२३२॥

atha rāso, yathā- harir nava-ghanākṛtiḥ prati-vadhū-dvayaṁ madhyatas tad-aṁsa-vilasad-bhujo bhramati citram eko’py asau | vadhūś ca taḍid-ujjvalā prati-harid vayaṁ madhyataḥ sakhī-dhṛta-karāmbujā naṭati paśya rāsotsave ||232||

अथ वृन्दावन-क्रीडा- स्थल-कमलम् अलीनाꣳ स्तौति गीतैः पदꣳ ते रद-तति-मति-नम्रा वन्दते कुन्द-राजी । अधरम् अनुभजन्ती लम्बते बिम्ब-माला विलसति तव वश्या पश्य वृन्दाटवीयम् ॥२३३॥

atha vṛndāvana-krīḍā- sthala-kamalam alīnāṁ stauti gītaiḥ padaṁ te rada-tati-mati-namrā vandate kunda-rājī | adharam anubhajantī lambate bimba-mālā vilasati tava vaśyā paśya vṛndāṭavīyam ||233||

यमुना-जल-केलिः, यथा- व्यात्युक्षी-युधि राधया घन-रसैः पर्युक्ष्यमाणस्य ते माल्यꣳ भङ्गम् अवाप वीर तिलको यातः किलादृश्यताम् । वक्त्रेन्दौ प्रतिमा-च्छलेन शरणꣳ लब्धः सखीꣳ कौस्तुभस् तन् मा भूश् चकितो विमुक्त-चिकुरꣳ नार्दत्य् असौ त्वद्-विधम् ॥२३४॥

yamunā-jala-keliḥ, yathā- vyātyukṣī-yudhi rādhayā ghana-rasaiḥ paryukṣyamāṇasya te mālyaṁ bhaṅgam avāpa vīra tilako yātaḥ kilādṛśyatām | vaktrendau pratimā-cchalena śaraṇaṁ labdhaḥ sakhīṁ kaustubhas tan mā bhūś cakito vimukta-cikuraṁ nārdaty asau tvad-vidham ||234||

यथा वा, पद्यावल्याꣳ (३०१)- जल-केलि-तरल-करतल- मुक्त-पुनः-पिहित-राधिका-वदनः । जगद् अवतु कोक-यूनोर् विघटन-सङ्घटन-कौतुकी कृष्णः ॥२३५॥

yathā vā, padyāvalyāṁ (301)- jala-keli-tarala-karatala- mukta-punaḥ-pihita-rādhikā-vadanaḥ | jagad avatu koka-yūnor vighaṭana-saṅghaṭana-kautukī kṛṣṇaḥ ||235||

अथ नौखेला, यथा पद्यावल्याꣳ (२७०)- मुक्ता तरङ्ग-निवहेन पतङ्ग-पुत्री नव्या च नौर् इति वचस् तव तथ्यम् एव । शङ्का-निदानम् इदम् एव ममातिमात्रꣳ त्वꣳ चञ्चलो यद् इह माधव नाविको’सि ॥२३६॥

atha naukhelā, yathā padyāvalyāṁ (270)- muktā taraṅga-nivahena pataṅga-putrī navyā ca naur iti vacas tava tathyam eva | śaṅkā-nidānam idam eva mamātimātraṁ tvaṁ cañcalo yad iha mādhava nāviko’si ||236||

अथ लीला-चौर्यम्- लीला-चौर्यꣳ भवेद् वꣳशी-वस्त्र-पुष्पादि-हारिता ॥२३७॥

atha līlā-cauryam- līlā-cauryaṁ bhaved vaṁśī-vastra-puṣpādi-hāritā ||237||

अथ वꣳशी-चौर्यम्, यथा पद्यावल्याꣳ (२५३)- नीचैर् न्यासाद् अथ चरणयोर् नूपुर मूकयन्ती धृत्वा धृत्वा कतक-वलयान्य् उत्क्षिपन्ती भुजान्ते । मुद्राम् अक्ष्णोश् चकितꣳ शश्वद् आलोकयन्ती स्मित्वा स्मित्वा हरति मुरलीम् अङ्कतो माधवस्य ॥२३८॥

atha vaṁśī-cauryam, yathā padyāvalyāṁ (253)- nīcair nyāsād atha caraṇayor nūpura mūkayantī dhṛtvā dhṛtvā kataka-valayāny utkṣipantī bhujānte | mudrām akṣṇoś cakitaṁ śaśvad ālokayantī smitvā smitvā harati muralīm aṅkato mādhavasya ||238||

अथ वस्त्र-चौर्यꣳ, यथा- छदावलि-वृतैव नः सपदि काचिद् एका व्रजꣳ प्रविश्य जरतीर् इहानयतु घोर-कर्मोद्धताः । अयꣳ गुण-निधिस् तरोर् उपरि ताभिर् अभ्यर्च्यताम् उमा-व्रत-कुमारिका-पटल-चेल-पाटच्-चरः ॥२३९॥

atha vastra-cauryaṁ, yathā- chadāvali-vṛtaiva naḥ sapadi kācid ekā vrajaṁ praviśya jaratīr ihānayatu ghora-karmoddhatāḥ | ayaṁ guṇa-nidhis taror upari tābhir abhyarcyatām umā-vrata-kumārikā-paṭala-cela-pāṭac-caraḥ ||239||

अथ पुष्प-चौर्यꣳ, यथा- अयि ज्ञातꣳ ज्ञातꣳ हरसि हरिणाक्षि प्रतिदिनꣳ त्वम् एव प्रच्छन्ना मम सुमनसाꣳ मञ्जरिम् इतः । चिराद् दिष्ट्या चौरि त्वम् इह विधृताद्य स्वयम् अतो गुहाकाराम् आरात् प्रविश वसतिꣳ प्रौढिभिर् अलम् ॥२४०॥

atha puṣpa-cauryaṁ, yathā- ayi jñātaṁ jñātaṁ harasi hariṇākṣi pratidinaṁ tvam eva pracchannā mama sumanasāṁ mañjarim itaḥ | cirād diṣṭyā cauri tvam iha vidhṛtādya svayam ato guhākārām ārāt praviśa vasatiṁ prauḍhibhir alam ||240||

अथ घट्टः, यथा दान-केलि-कौमुद्याम् (६४)- घट्टाधिराजम् अवमत्य विवादम् एव यूयꣳ यद् आचरथ शुल्कम् अदित्यमानाः । मन्ये विधित्सथ तद् अत्र गिरेस् तटेषु दुर्गेषु हन्त विषमेषु रणाभियोगम् ॥२४१॥

atha ghaṭṭaḥ, yathā dāna-keli-kaumudyām (64)- ghaṭṭādhirājam avamatya vivādam eva yūyaṁ yad ācaratha śulkam adityamānāḥ | manye vidhitsatha tad atra gires taṭeṣu durgeṣu hanta viṣameṣu raṇābhiyogam ||241||

अथ कुञ्जादि-लीनता, यथा विदग्ध-माधवे (६.२५)- शङ्के सङ्कुलितान्तराद्य निविड-क्रीडानुबन्धेच्छया कुञ्जे वञ्जुल-शाखिनः शशिमुखी लीना वरीवर्ति सा । नो चेद् एष तद्-अङ्घ्रि-सङ्गम-विनाभावाद् अकाले कथꣳ पुष्पामोद-निमन्त्रितालि-पटली-स्तोत्रस्य पात्रीभवेत् ॥२४२॥

atha kuñjādi-līnatā, yathā vidagdha-mādhave (6.25)- śaṅke saṅkulitāntarādya niviḍa-krīḍānubandhecchayā kuñje vañjula-śākhinaḥ śaśimukhī līnā varīvarti sā | no ced eṣa tad-aṅghri-saṅgama-vinābhāvād akāle kathaṁ puṣpāmoda-nimantritāli-paṭalī-stotrasya pātrībhavet ||242||

अथ मधु-पानꣳ, यथा- मुख-विधुम् उदितꣳ मधु-द्विषो’सौ मधु-चषके मधुरꣳ समीक्ष्य मुग्धा । अदिशत दृशम् एव तत्र पातुꣳ न तु वदनꣳ मुहुर् अर्थितापि तेन ॥२४३॥

atha madhu-pānaṁ, yathā- mukha-vidhum uditaṁ madhu-dviṣo’sau madhu-caṣake madhuraṁ samīkṣya mugdhā | adiśata dṛśam eva tatra pātuṁ na tu vadanaṁ muhur arthitāpi tena ||243||

अथ वधू-वेश-धृतिः, यथा उद्धव-सन्देशे (६४)- केयꣳ श्यामा स्फुरति सरले गोप-कन्या किम्-अर्थꣳ प्राप्ता सख्यꣳ तव मृगयते निर्मितासौ वयस्या । आलिङ्गामूꣳ मुहुर् इति तथा कुर्वती माꣳ विदित्वा नारी-वेशम् ह्रियम् उपययौ मानिनी यत्र राधा ॥२४४॥

atha vadhū-veśa-dhṛtiḥ, yathā uddhava-sandeśe (64)- keyaṁ śyāmā sphurati sarale gopa-kanyā kim-arthaṁ prāptā sakhyaṁ tava mṛgayate nirmitāsau vayasyā | āliṅgāmūṁ muhur iti tathā kurvatī māṁ viditvā nārī-veśam hriyam upayayau māninī yatra rādhā ||244||

कपट-सुप्तता, यथा कर्णामृते (२१)- स्तोक-स्तोक-निरुध्यमान-मृदुल-प्रस्यन्दि-मन्द-स्मितꣳ प्रेमोद्भेद-निरर्गल-प्रसृमर-प्रव्यक्त-रोमोद्गमम् । श्रोतुꣳ श्रोत्र-मनोहरꣳ व्रज-वधू-लीला-मिथो जल्पितꣳ मिथ्या-स्वापम् उपास्महे भगवतः क्रीडा-निमीलद्-दृशः ॥२४५॥

kapaṭa-suptatā, yathā karṇāmṛte (21)- stoka-stoka-nirudhyamāna-mṛdula-prasyandi-manda-smitaṁ premodbheda-nirargala-prasṛmara-pravyakta-romodgamam | śrotuṁ śrotra-manoharaṁ vraja-vadhū-līlā-mitho jalpitaṁ mithyā-svāpam upāsmahe bhagavataḥ krīḍā-nimīlad-dṛśaḥ ||245||

अथ द्यूत-क्रीडा- जित्वा द्यूत-पणꣳ दशत्य् अघहरे गण्डꣳ मुदा दक्षिणꣳ सा वामꣳ च दशेति तत्र रभसाद् अक्षꣳ क्षिपन्त्य् अभ्यधात् । आज्ञाꣳ सुन्दरि ते यथेति हरिणा वामे च दष्टे ततः सꣳरम्भाद् इव सा भुजा-लतिकया कण्ठे बबन्ध प्रियम् ॥२४६॥

atha dyūta-krīḍā- jitvā dyūta-paṇaṁ daśaty aghahare gaṇḍaṁ mudā dakṣiṇaṁ sā vāmaṁ ca daśeti tatra rabhasād akṣaṁ kṣipanty abhyadhāt | ājñāṁ sundari te yatheti hariṇā vāme ca daṣṭe tataḥ saṁrambhād iva sā bhujā-latikayā kaṇṭhe babandha priyam ||246||

अथ पट्टाकृष्टिः, यथा ललित-माधवे (६.३१)- धन्यः सो’यꣳ मणिर् अविरल-ध्वान्त-पुञ्जे निकुञ्जे स्मित्वा स्मित्वा मयि कुच-पटीꣳ कृष्टवत्य् उन्मदेन । गाढꣳ गूढाकृतिर् अपि तया मन्-मुखाकुत-वेदी निष्ठीवन् यः किरण-लहरीꣳ ह्रेपयामास राधाम् ॥२४७॥

atha paṭṭākṛṣṭiḥ, yathā lalita-mādhave (6.31)- dhanyaḥ so’yaṁ maṇir avirala-dhvānta-puñje nikuñje smitvā smitvā mayi kuca-paṭīṁ kṛṣṭavaty unmadena | gāḍhaṁ gūḍhākṛtir api tayā man-mukhākuta-vedī niṣṭhīvan yaḥ kiraṇa-laharīṁ hrepayāmāsa rādhām ||247||

अथ चुम्बो, यथा- कपट-चटुलित-भ्रुवः समन्तान् मुख-शशिनः रभसाद् विधूयमानम् । दनुज-रिपुर् अचुम्बद् अम्बुजाक्ष्याः कमलम् इवानिल-कम्पि चञ्चरीकः ॥२४८॥

atha cumbo, yathā- kapaṭa-caṭulita-bhruvaḥ samantān mukha-śaśinaḥ rabhasād vidhūyamānam | danuja-ripur acumbad ambujākṣyāḥ kamalam ivānila-kampi cañcarīkaḥ ||248||

अथ आश्लेषो, यथा- नव-जागुड-वर्णयोपगूढः स्फुरद्-अभ्र-द्युतिर् एतयोन्मदेन । हरति स्म हरिर् हिरण्य-वल्ली- परिवीताङ्ग-तमाल-मङ्गलानि ॥२४९॥

atha āśleṣo, yathā- nava-jāguḍa-varṇayopagūḍhaḥ sphurad-abhra-dyutir etayonmadena | harati sma harir hiraṇya-vallī- parivītāṅga-tamāla-maṅgalāni ||249||

अथ नख-क्षतꣳ, यथा- न कुचाव् इमौ गति-जिता तया हृतꣳ गजतः प्रसह्य सखि कुम्भयोर् युगम् । क्षतम् अत्र नाग-दमनो यद् अर्पय- त्परमङ्गजाङ्कुश-वरेण तत्-क्षणम् ॥२५०॥

atha nakha-kṣataṁ, yathā- na kucāv imau gati-jitā tayā hṛtaṁ gajataḥ prasahya sakhi kumbhayor yugam | kṣatam atra nāga-damano yad arpaya- tparamaṅgajāṅkuśa-vareṇa tat-kṣaṇam ||250||

अथ बिम्बाधर-सुधा-पानꣳ, यथा- न हि सुधाकर-बिम्ब-मुधाकरꣳ कुरु मुखꣳ करभोरु करावृतम् । अधर-रङ्गणम् अङ्ग वराङ्गने पिबतु नीप-वनी-भ्रमरस् तव ॥२५१॥

atha bimbādhara-sudhā-pānaṁ, yathā- na hi sudhākara-bimba-mudhākaraṁ kuru mukhaṁ karabhoru karāvṛtam | adhara-raṅgaṇam aṅga varāṅgane pibatu nīpa-vanī-bhramaras tava ||251||

अथ सम्प्रयोगो, यथा- द्राग्-दोर्-मण्डल-पीडनोद्धुर-धियः प्रोद्दाम-वैजात्यया निर्बन्धाद् अधरामृतानि पिबतः सीत्कार-पूर्णास्यया । कन्दर्पोत्सव-पण्डितस्य मणितैर् आक्रान्त-कुञ्जान्तया सार्धꣳ राधिकया हरेर् निधुवन-क्रीडा-विधिर् वर्धते ॥२५२॥

atha samprayogo, yathā- drāg-dor-maṇḍala-pīḍanoddhura-dhiyaḥ proddāma-vaijātyayā nirbandhād adharāmṛtāni pibataḥ sītkāra-pūrṇāsyayā | kandarpotsava-paṇḍitasya maṇitair ākrānta-kuñjāntayā sārdhaṁ rādhikayā harer nidhuvana-krīḍā-vidhir vardhate ||252||

विदग्धानाꣳ मिथो लीला-विलासेन यथा सुखम् । न तथा सम्प्रयोगेण स्याद् एवꣳ रसिका विदुः ॥२५३॥

vidagdhānāṁ mitho līlā-vilāsena yathā sukham | na tathā samprayogeṇa syād evaṁ rasikā viduḥ ||253||

यथा- बलेन परिरम्भणे नख-शिखाभिर् उल्लेखनꣳ हठाद् अधर-खण्डने भुज-युगेन बन्ध-क्रियाम् । दुकूल-दलने हतिः कुवलयेन कुर्वाणया रताद् अपि सुखꣳ हरेर् अधिकम् आदधे राधया ॥२५४॥

yathā- balena parirambhaṇe nakha-śikhābhir ullekhanaṁ haṭhād adhara-khaṇḍane bhuja-yugena bandha-kriyām | dukūla-dalane hatiḥ kuvalayena kurvāṇayā ratād api sukhaṁ harer adhikam ādadhe rādhayā ||254||

यथा वा- नर्मोत्सेक-कलादृगञ्चल-चमत्कारी भ्रुवोर् विभ्रमः सꣳव्यानस्य विकर्षण् चटुलताꣳ कर्णोत्पलेनाहतिः । क्रीडेयꣳ व्रज-नागरी-रति-गुरोर् गान्धर्विकायास् तथा भूयिष्ठꣳ सुरतोत्सवाद् अपि नवास्वादꣳ वितेने सुखम् ॥२५५॥

yathā vā- narmotseka-kalādṛgañcala-camatkārī bhruvor vibhramaḥ saṁvyānasya vikarṣaṇ caṭulatāṁ karṇotpalenāhatiḥ | krīḍeyaṁ vraja-nāgarī-rati-guror gāndharvikāyās tathā bhūyiṣṭhaṁ suratotsavād api navāsvādaṁ vitene sukham ||255||

अतएव श्री-गीत-गोविन्दे (१२.१०)- प्रत्यूह-पुलकाङ्कुरेण निविड-लेश-निमेषेण च क्रीडाकूत-विलोकिते’धर-सुधा-पाने कथा-केलिभिः । आनन्दाधिगमेन मन्मथ-कला-युद्धे’पि यस्मिन्न् अभुद् उद्भूतः स तयोर् बभूव सुरतारम्भः प्रियꣳ-भावुकः ॥२५६॥

ataeva śrī-gīta-govinde (12.10)- pratyūha-pulakāṅkureṇa niviḍa-leśa-nimeṣeṇa ca krīḍākūta-vilokite’dhara-sudhā-pāne kathā-kelibhiḥ | ānandādhigamena manmatha-kalā-yuddhe’pi yasminn abhud udbhūtaḥ sa tayor babhūva suratārambhaḥ priyaṁ-bhāvukaḥ ||256||

यथा- गोकुलानन्द गोविन्द गोष्ठेन्द्र-कुल-चन्द्रमः । प्राणेश सुन्दरोत्तꣳस नागराणाꣳ शिखामणेः ॥२५७॥

yathā- gokulānanda govinda goṣṭhendra-kula-candramaḥ | prāṇeśa sundarottaṁsa nāgarāṇāṁ śikhāmaṇeḥ ||257||

वृन्दावन-विधो गोष्ठ-युव-राज मनोहर । इत्य् आद्या व्रज-देवीनाꣳ प्रेयसी प्रणयोक्तयः ॥२५८॥

vṛndāvana-vidho goṣṭha-yuva-rāja manohara | ity ādyā vraja-devīnāṁ preyasī praṇayoktayaḥ ||258||

स्पृष्टः परꣳ तटस्थेन रसाब्धिर् मधुरो मया ॥ओ॥

spṛṣṭaḥ paraṁ taṭasthena rasābdhir madhuro mayā ||o||

भजतु तव मकर-कुण्डल-परिसर-सेवौचितीꣳ देव ॥ओ॥

bhajatu tava makara-kuṇḍala-parisara-sevaucitīṁ deva ||o||