Enduring Love

स्थायि-भावो’त्र शृङ्गारे कथ्यते मधुरा रतिः ॥१॥

sthāyi-bhāvo’tra śṛṅgāre kathyate madhurā ratiḥ ||1||

सा, यथा गोविन्द-विलासे- कालाहि-वक्त्र-विलसद्-रसनाग्रजाग्रद्- गोपी-दृग्-अञ्चल-चमत्कृति-बिद्ध-मर्मा । शर्मादिशत्व् अरुण-घूर्णित-लोचनान्तः- सञ्चार-चूर्णित-सती-हृदयो मुकुन्दः ॥२॥

sā, yathā govinda-vilāse- kālāhi-vaktra-vilasad-rasanāgrajāgrad- gopī-dṛg-añcala-camatkṛti-biddha-marmā | śarmādiśatv aruṇa-ghūrṇita-locanāntaḥ- sañcāra-cūrṇita-satī-hṛdayo mukundaḥ ||2||

यथा वा दान-केलि-कौमुद्याम् (३०)- गोवर्धन-गिरिम् उपेत्य कटाक्ष-बाणान् कर्ण-स्फुरन्-मणि-शिलोपरि सङ्क्षुवाना । का भ्रू-धनुर्-धुवन-सूचित-लुञ्चनेयꣳ व्यग्रीकरोत्य् अहह माम् अपि सम्भ्रमेण ॥३॥

yathā vā dāna-keli-kaumudyām (30)- govardhana-girim upetya kaṭākṣa-bāṇān karṇa-sphuran-maṇi-śilopari saṅkṣuvānā | kā bhrū-dhanur-dhuvana-sūcita-luñcaneyaṁ vyagrīkaroty ahaha mām api sambhrameṇa ||3||

अभियोगाद् विषयतः सम्बन्धाद् अभिमानतः । सा तदीय-विशेषेभ्य उपमातः स्वभावतः । रतिर् आविर्भवेद् एषाम् उत्तमत्वꣳ यथोत्तरम् ॥४॥

abhiyogād viṣayataḥ sambandhād abhimānataḥ | sā tadīya-viśeṣebhya upamātaḥ svabhāvataḥ | ratir āvirbhaved eṣām uttamatvaṁ yathottaram ||4||

तत्र अभियोगः- अभियोगो भवेद् भाव-व्यक्तिः स्वेन परेण च ॥५॥

tatra abhiyogaḥ- abhiyogo bhaved bhāva-vyaktiḥ svena pareṇa ca ||5||

तत्र स्वेनाभियोगाद्, यथा- मद्-अधर-विलुठद्-विलोचनान्तꣳ मृदुल-लता-नव-पल्लवꣳ दशन्तम् । सखि हरिम् अवलोक्य भानुजाया- स्तट-विपिने स्फुटद्-अन्तरास्मि जाता ॥६॥

tatra svenābhiyogād, yathā- mad-adhara-viluṭhad-vilocanāntaṁ mṛdula-latā-nava-pallavaṁ daśantam | sakhi harim avalokya bhānujāyā- staṭa-vipine sphuṭad-antarāsmi jātā ||6||

यथा वा- कुवलय-विपिनान्य् असौ सृजन्ती दिशि दिशि लोचन-चापलाच् चलाक्षी । हरति तरणिजा-तटे पुरः का सुबल बलान् मम चित्त-चञ्चरीकम् ॥७॥

yathā vā- kuvalaya-vipināny asau sṛjantī diśi diśi locana-cāpalāc calākṣī | harati taraṇijā-taṭe puraḥ kā subala balān mama citta-cañcarīkam ||7||

परेणाभियोगाद्, यथा- त्वदीयम् आपीय गतावलम्बा सꣳवाद-माध्वीकम् अतीव साध्वी । आघूर्णमाना व्रज-राज-सूनो नीवीꣳ स्खलन्तीꣳ न विदाञ्चकार ॥८॥

pareṇābhiyogād, yathā- tvadīyam āpīya gatāvalambā saṁvāda-mādhvīkam atīva sādhvī | āghūrṇamānā vraja-rāja-sūno nīvīṁ skhalantīṁ na vidāñcakāra ||8||

अथ विषयाः- शब्द-स्पर्शादयः पञ्च विषयाः किल विश्रुताः ॥९॥

atha viṣayāḥ- śabda-sparśādayaḥ pañca viṣayāḥ kila viśrutāḥ ||9||

तत्र शब्दाद्, यथा विदग्ध-माधवे (१.३४)- नादः कदम्ब-विटपान्तरतो विसर्पन् को नाम कर्ण-पदवीम् अविशन् न जाने । हा हा कुलीन-गृहिणी-गण-गर्हणीयाꣳ येनाद्य काम् अपि दशाꣳ सखि लम्भितासि ॥१०॥

tatra śabdād, yathā vidagdha-mādhave (1.34)- nādaḥ kadamba-viṭapāntarato visarpan ko nāma karṇa-padavīm aviśan na jāne | hā hā kulīna-gṛhiṇī-gaṇa-garhaṇīyāṁ yenādya kām api daśāṁ sakhi lambhitāsi ||10||

यथा वा, तत्रैव (२.२)- एकस्य श्रुतम् एव लुम्पति मतिꣳ कृष्णेति नामाक्षरꣳ सान्द्रोन्माद-परम्पराम् अपनयत्य् अन्यस्य वꣳशी-कलः । एष स्निग्ध-घन-द्युतिर् मनसि मे लग्ना सकृद्-वीक्षणात् कष्टꣳ धिक् पुरुष-त्रये रतिर् अभून् मन्ये मृतिः श्रेयसी ॥११॥

yathā vā, tatraiva (2.2)- ekasya śrutam eva lumpati matiṁ kṛṣṇeti nāmākṣaraṁ sāndronmāda-paramparām apanayaty anyasya vaṁśī-kalaḥ | eṣa snigdha-ghana-dyutir manasi me lagnā sakṛd-vīkṣaṇāt kaṣṭaṁ dhik puruṣa-traye ratir abhūn manye mṛtiḥ śreyasī ||11||

स्पर्शाद्, यथा- व्रजꣳ मुष्टि-ग्राह्ये तमसि निगिरत्य् अङ्गम् इह मे सखि स्पर्शꣳ दैवाद् यद्-अवधि परꣳ कस्यचिद् अगात् । गृहीता जागर्या तद्-अवधि सदैवाङ्गज-गणैः स-शङ्कैर् या पश्य क्षणम् अपि न साद्याप्य् उपरता ॥१२॥

sparśād, yathā- vrajaṁ muṣṭi-grāhye tamasi nigiraty aṅgam iha me sakhi sparśaṁ daivād yad-avadhi paraṁ kasyacid agāt | gṛhītā jāgaryā tad-avadhi sadaivāṅgaja-gaṇaiḥ sa-śaṅkair yā paśya kṣaṇam api na sādyāpy uparatā ||12||

रूपाद्, यथा हꣳसदूते (७७)- कृताकृष्टि-क्रीडꣳ किम् अपि तव रूपꣳ मम सखी सकृद् दृष्ट्वा दूराद् अहित-हित-बोधोज्झित-मतिः । हता सेयꣳ प्रेमानलम् अनु विशन्ती सरभसꣳ पतङ्गीवात्मानꣳ मुरहर मुहुर् दाहितवती ॥१३॥

rūpād, yathā haṁsadūte (77)- kṛtākṛṣṭi-krīḍaṁ kim api tava rūpaṁ mama sakhī sakṛd dṛṣṭvā dūrād ahita-hita-bodhojjhita-matiḥ | hatā seyaṁ premānalam anu viśantī sarabhasaṁ pataṅgīvātmānaṁ murahara muhur dāhitavatī ||13||

रसाद्, यथा- पुलकयति यद् अङ्गꣳ सेवते गात्र-भङ्गꣳ वहति हृदि तरङ्गꣳ सद्य एवाद्य मुग्धा । तद् अघदमन-वक्त्रोद्गीर्ण-ताम्बूलम् अल्पꣳ स्फुटम् अविदितम् आस्ये न्यस्तम् अस्यास् त्वयालि ॥१४॥

rasād, yathā- pulakayati yad aṅgaṁ sevate gātra-bhaṅgaṁ vahati hṛdi taraṅgaṁ sadya evādya mugdhā | tad aghadamana-vaktrodgīrṇa-tāmbūlam alpaṁ sphuṭam aviditam āsye nyastam asyās tvayāli ||14||

गन्धाद्, यथा- विभ्राजन्ते क्व सखि सुखिनः शाखिनो मोहनास् ते येषाꣳ पुष्पैर् इयम् अनुपमा वैजयन्ती कृतास्ति । पश्याकृष्ट-भ्रमर-पटला यात-यामापि कामꣳ या भूयोभिर् मम परिमलैः स्तम्भयत्य् अद्य चेतः ॥१५॥

gandhād, yathā- vibhrājante kva sakhi sukhinaḥ śākhino mohanās te yeṣāṁ puṣpair iyam anupamā vaijayantī kṛtāsti | paśyākṛṣṭa-bhramara-paṭalā yāta-yāmāpi kāmaṁ yā bhūyobhir mama parimalaiḥ stambhayaty adya cetaḥ ||15||

लोकोत्तर-पदार्थानाꣳ प्रभावः को’प्य् अनर्गलः । रतिꣳ तद्-विषयꣳ चासौ भासयेत् तूर्णम् एकदा ॥१६॥

lokottara-padārthānāṁ prabhāvaḥ ko’py anargalaḥ | ratiṁ tad-viṣayaṁ cāsau bhāsayet tūrṇam ekadā ||16||

अथ सम्बन्धः- सम्बन्धः कुल-रूपादि-सामग्री-गौरवꣳ भवेत् ॥१७॥

atha sambandhaḥ- sambandhaḥ kula-rūpādi-sāmagrī-gauravaṁ bhavet ||17||

ततो यथा- वीर्यꣳ कन्दुकिताद्रि-रूपम् अखिल-क्ष्मा-मण्डली-मण्डनꣳ जन्माभीर-पुरन्दरस्य भवने पारे-परार्धꣳ गुणाः । लीला क्वापि जगच्-चमत्कृति-करीत्य् एतस्य लोकोत्तरा वृत्तिर् वेणु-धरस्य दुर्मुखि धृतिꣳ कस्याः क्षणꣳ रक्षति ॥१८॥

tato yathā- vīryaṁ kandukitādri-rūpam akhila-kṣmā-maṇḍalī-maṇḍanaṁ janmābhīra-purandarasya bhavane pāre-parārdhaṁ guṇāḥ | līlā kvāpi jagac-camatkṛti-karīty etasya lokottarā vṛttir veṇu-dharasya durmukhi dhṛtiṁ kasyāḥ kṣaṇaṁ rakṣati ||18||

अथ अभिमानः- सन्तु रम्याणि भूरीणि प्रार्थ्यꣳ स्याद् इदम् एव मे । इति यो निर्णयो धीरैर् अभिमानः स उच्यते ॥१९॥

atha abhimānaḥ- santu ramyāṇi bhūrīṇi prārthyaṁ syād idam eva me | iti yo nirṇayo dhīrair abhimānaḥ sa ucyate ||19||

ततो यथा- स्फुरन्तु बहवः क्षितौ मधुरिमोर्मि-धौरेयका विदग्ध-मणयो गुणावलि-पतिꣳ-वराभिर् वृताः । न यस्य शिखि-चन्द्रꣳ शिरसि नैव वेणुर् मुखे न धातु-रचना तनौ सखि तृणाय मन्ये न तम् ॥२०॥

tato yathā- sphurantu bahavaḥ kṣitau madhurimormi-dhaureyakā vidagdha-maṇayo guṇāvali-patiṁ-varābhir vṛtāḥ | na yasya śikhi-candraṁ śirasi naiva veṇur mukhe na dhātu-racanā tanau sakhi tṛṇāya manye na tam ||20||

अथ तदीय-विशेषाः- तदीयानाꣳ विशेषाः स्युः पद-गोष्ठ-प्रियादयः ॥२१॥

atha tadīya-viśeṣāḥ- tadīyānāṁ viśeṣāḥ syuḥ pada-goṣṭha-priyādayaḥ ||21||

तत्र पदानि- पदान्य् अत्र पदाङ्काः स्युः ॥२२॥

tatra padāni- padāny atra padāṅkāḥ syuḥ ||22||

ततो यथा- स्फुरति सखि रथाङ्गाम्भोज-दम्भोलि-भाजाꣳ तट-भुवि विशदेयꣳ कस्य पङ्क्तिः पदानाम् । हृदयम् अघृण-घूर्णाघ्रातम् उद्घाटयन्ती मम तनु-लतिकायाꣳ कुड्मलꣳ या तनोति ॥२३॥

tato yathā- sphurati sakhi rathāṅgāmbhoja-dambholi-bhājāṁ taṭa-bhuvi viśadeyaṁ kasya paṅktiḥ padānām | hṛdayam aghṛṇa-ghūrṇāghrātam udghāṭayantī mama tanu-latikāyāṁ kuḍmalaṁ yā tanoti ||23||

अथ गोष्ठम्- गोष्ठꣳ वृन्दावनाश्रितम् ॥२४॥

atha goṣṭham- goṣṭhaṁ vṛndāvanāśritam ||24||

ततो, यथा- मदयति हृदयꣳ सखि व्रजो’यꣳ मधुरिमभिः क्वचिद् अप्य् अदृष्ट-पूर्वैः । इह विहरति को’पि नागरेन्दरस् त्रिभुवन-मण्डल-मूर्तिर् इत्य् अवेहि ॥२५॥

tato, yathā- madayati hṛdayaṁ sakhi vrajo’yaṁ madhurimabhiḥ kvacid apy adṛṣṭa-pūrvaiḥ | iha viharati ko’pi nāgarendaras tribhuvana-maṇḍala-mūrtir ity avehi ||25||

अथ प्रिय-जनः- प्रौढ-भावानुबिद्धो यस् तस्य प्रिय-जनो’त्र सः ॥२६॥

atha priya-janaḥ- prauḍha-bhāvānubiddho yas tasya priya-jano’tra saḥ ||26||

ततो, यथा- गुरुभिर् अपि निषिद्धा ताम् अहꣳ यावद् अक्ष्णोः पदम् अनयम् अनन्त-श्रेयसाꣳ सद्म राधाम् । तृषितम् इव मनो मे प्रेक्षते तन्वि तावद् दिशि दिशि विहरन्तीꣳ श्यामलाꣳ शालभञ्जीम् ॥२७॥

tato, yathā- gurubhir api niṣiddhā tām ahaṁ yāvad akṣṇoḥ padam anayam ananta-śreyasāṁ sadma rādhām | tṛṣitam iva mano me prekṣate tanvi tāvad diśi diśi viharantīṁ śyāmalāṁ śālabhañjīm ||27||

अथ उपमा- यथा कथञ्चिद् अप्य् अस्य सादृश्यम् उपमोदिता ॥२८॥

atha upamā- yathā kathañcid apy asya sādṛśyam upamoditā ||28||

ततो, यथा- नवाम्बुधर-माधुरी स्फुरति मूर्तिर् उर्वी-तले कृशोदरि दृशोर् इयात् पथि किम् ईदृशो वा युवा । पुरः सुमुखि गोपतेः सदै सन्निविष्टस्य मे पितुर् वितनुते नटो यम् अनुकृत्य नृत्य-क्रमम् ॥२९॥

tato, yathā- navāmbudhara-mādhurī sphurati mūrtir urvī-tale kṛśodari dṛśor iyāt pathi kim īdṛśo vā yuvā | puraḥ sumukhi gopateḥ sadai sanniviṣṭasya me pitur vitanute naṭo yam anukṛtya nṛtya-kramam ||29||

यथा वा- स्फुरत्य् एष प्रेयान् इव नव-घनस् तस्य सुभगे शिखण्डीनाꣳ श्रेणीꣳ तुलयति सुरेन्द्रायुधम् इदम् । असौ वासो लक्ष्मीर् इव विहरते विद्युद् इति सा निशम्योदस्राक्षी त्वयि निहित-बुद्धिर् निवसति ॥३०॥

yathā vā- sphuraty eṣa preyān iva nava-ghanas tasya subhage śikhaṇḍīnāṁ śreṇīṁ tulayati surendrāyudham idam | asau vāso lakṣmīr iva viharate vidyud iti sā niśamyodasrākṣī tvayi nihita-buddhir nivasati ||30||

अथ स्वभावः- भैर् हेत्व्-अनपेक्षी तु स्वभावो’र्थः प्रकीर्तितः । निसर्गश् च स्वरूपꣳ चेत्य् एषो’पि भवति द्विधा ॥३१॥

atha svabhāvaḥ- bhair hetv-anapekṣī tu svabhāvo’rthaḥ prakīrtitaḥ | nisargaś ca svarūpaṁ cety eṣo’pi bhavati dvidhā ||31||

अत्र निसर्गः- निसर्गः सुदृढाभ्यास-जन्यः सꣳस्कर उच्यते । तद्-उद्बोधस्य हेतुः स्याद् गुण-रूप-श्रुतिर् मनाक् ॥३२॥

atra nisargaḥ- nisargaḥ sudṛḍhābhyāsa-janyaḥ saṁskara ucyate | tad-udbodhasya hetuḥ syād guṇa-rūpa-śrutir manāk ||32||

ततो, यथा- स तर्जतु बताग्रजस् त्यजतु माꣳ सुहृन्-मण्डलः पिता किल विलज्जताꣳ घन-दृग्-अम्बुर् अम्बास्तु मे । मनः सखि समीहते श्रुत-गुण-श्रियꣳ सर्वथा तम् एव यदु-पुङ्गवꣳ न तु कदापि चैद्यꣳ नृपम् ॥३३॥

tato, yathā- sa tarjatu batāgrajas tyajatu māṁ suhṛn-maṇḍalaḥ pitā kila vilajjatāṁ ghana-dṛg-ambur ambāstu me | manaḥ sakhi samīhate śruta-guṇa-śriyaṁ sarvathā tam eva yadu-puṅgavaṁ na tu kadāpi caidyaṁ nṛpam ||33||

यथा वा- असुन्दरः सुन्दर-शेखरो वा गुणैर् विहीनो गुणिनाꣳ वरो वा । द्वेषी मयि स्यात् करुणाम्बुधिर् वा श्यामः स एवाद्य गतिर् ममायम् ॥३४॥

yathā vā- asundaraḥ sundara-śekharo vā guṇair vihīno guṇināṁ varo vā | dveṣī mayi syāt karuṇāmbudhir vā śyāmaḥ sa evādya gatir mamāyam ||34||

अथ स्वरूपम्- अजन्यस् तु स्वतः-सिद्धः स्वरूपꣳ भाव इष्यते । एतत् तु कृष्ण-ललनोभय-निष्ठतया त्रिधा ॥३५॥

atha svarūpam- ajanyas tu svataḥ-siddhaḥ svarūpaṁ bhāva iṣyate | etat tu kṛṣṇa-lalanobhaya-niṣṭhatayā tridhā ||35||

अथ कृष्ण-निष्ठम्- कृष्ण-निष्ठꣳ स्वरूपꣳ स्याद् अदैत्यैः सुगमꣳ जनैः ॥३६॥

atha kṛṣṇa-niṣṭham- kṛṣṇa-niṣṭhaṁ svarūpaṁ syād adaityaiḥ sugamaṁ janaiḥ ||36||

ततो, यथा- इयꣳ व्यक्तिर् गोपी न भवति पुरः किन्तु कुतुकी हरिर् नारी-वेशो यद् अखिल-सुर-स्त्रीर् धुवति नः । जगन्-नेत्र-श्रेणी-तिमिर-हरणायाम्बर-मणिꣳ विना कस्यान्यस्य प्रिय-सखि भवेद् औपयिकता ॥३७॥

tato, yathā- iyaṁ vyaktir gopī na bhavati puraḥ kintu kutukī harir nārī-veśo yad akhila-sura-strīr dhuvati naḥ | jagan-netra-śreṇī-timira-haraṇāyāmbara-maṇiṁ vinā kasyānyasya priya-sakhi bhaved aupayikatā ||37||

अथ ललना-निष्ठम्- स्वरूपꣳ ललना-निष्ठꣳ स्वयम् उद्बुद्धताꣳ व्रजेत् । अदृष्टे’प्य् अश्रुते’प्य् उच्चैः कृष्णे कुर्याद् द्रुतꣳ रतिम् ॥३८॥

atha lalanā-niṣṭham- svarūpaṁ lalanā-niṣṭhaṁ svayam udbuddhatāṁ vrajet | adṛṣṭe’py aśrute’py uccaiḥ kṛṣṇe kuryād drutaṁ ratim ||38||

ततो, यथा- जिहीते यः कक्षाꣳ क्वचिद् अलम् अदृष्टाश्रुत-चर- त्रिलोक्याम् अस्तीति क्षणम् अपि न सम्भावन-मयीम् । घन-श्यामꣳ पीताम्बरम् अहह सङ्कल्पयद् अमुꣳ जनꣳ कञ्चिद् गोष्ठे सखि मम वृथा दीर्यति मनः ॥३९॥

tato, yathā- jihīte yaḥ kakṣāṁ kvacid alam adṛṣṭāśruta-cara- trilokyām astīti kṣaṇam api na sambhāvana-mayīm | ghana-śyāmaṁ pītāmbaram ahaha saṅkalpayad amuṁ janaṁ kañcid goṣṭhe sakhi mama vṛthā dīryati manaḥ ||39||

अथ उभय-निष्ठम्- तत् स्याद् उभय-निष्ठꣳ यत् स्वरूपꣳ कृष्ण-सुभ्रुवोः ॥४०॥

atha ubhaya-niṣṭham- tat syād ubhaya-niṣṭhaṁ yat svarūpaṁ kṛṣṇa-subhruvoḥ ||40||

ततो, यथा ललित-माधवे (२.१२)- सहचरि हरिर् एष ब्रह्म-वेशꣳ प्रपन्नः किम् अयम् इतरथा मे विद्रवत्य् अन्तरात्मा । शशधर-मणि-वेदी स्वेद-धाराꣳ प्रसूते न किल कुमुद-बन्धोः कौमुदीम् अन्तरेण ॥४१॥

tato, yathā lalita-mādhave (2.12)- sahacari harir eṣa brahma-veśaṁ prapannaḥ kim ayam itarathā me vidravaty antarātmā | śaśadhara-maṇi-vedī sveda-dhārāṁ prasūte na kila kumuda-bandhoḥ kaumudīm antareṇa ||41||

प्रोक्ता अत्राभियोगाद्या विलासाधिक्य-हेतवे । रतिः स्वभावजैव स्यात् प्रायो गोकुल-सुभ्रुवाम् ॥४२॥

proktā atrābhiyogādyā vilāsādhikya-hetave | ratiḥ svabhāvajaiva syāt prāyo gokula-subhruvām ||42||

साधारणी निगदिता समञ्जसासौ समर्था च । कुब्जादिषु महिषीषु च गोकुल-देवीष्ण्ड् च क्रमतः ॥४३॥

sādhāraṇī nigaditā samañjasāsau samarthā ca | kubjādiṣu mahiṣīṣu ca gokula-devīṣṇḍ ca kramataḥ ||43||

मणिवच्-चिन्तामणिवत्-कौस्तुभ-मणिवत् त्रिधाभिमता । नातिसुलभेयम् अभितः सुदुर्लभा स्याद् अनन्य-लभ्या च ॥४४॥

maṇivac-cintāmaṇivat-kaustubha-maṇivat tridhābhimatā | nātisulabheyam abhitaḥ sudurlabhā syād ananya-labhyā ca ||44||

तत्र साधारणी- नातिसान्द्रा हरेः प्रायः साक्षाद् दर्शन-सम्भवा । सम्भोगेच्छा-निदानेयꣳ रतिः साधारणी मता ॥४५॥

tatra sādhāraṇī- nātisāndrā hareḥ prāyaḥ sākṣād darśana-sambhavā | sambhogecchā-nidāneyaṁ ratiḥ sādhāraṇī matā ||45||

यथा श्री-दशमे (१०.४८.९)- सहोष्यताम् इह प्रेष्ठ दिनानि कतिचिन् मया । रमस्व नोत्सहे त्यक्तुꣳ सङ्गꣳ ते’म्बुरुहेक्षण ॥४६॥

yathā śrī-daśame (10.48.9)- sahoṣyatām iha preṣṭha dināni katicin mayā | ramasva notsahe tyaktuṁ saṅgaṁ te’mburuhekṣaṇa ||46||

असान्द्रत्वाद् रतेर् अस्याः सम्भोगेच्छा विभिद्यते । एतस्या ह्रासतो ह्रासस् तद्-धेतुत्वाद् रतेर् अपि ॥४७॥

asāndratvād rater asyāḥ sambhogecchā vibhidyate | etasyā hrāsato hrāsas tad-dhetutvād rater api ||47||

अथ समञ्जसा- पत्नी-भावाभिमानात्मा गुणादि-श्रवणादिजा । क्वचिद् भेदित-सम्भोग-तृष्णा सान्द्रा समञ्जसा ॥४८॥

atha samañjasā- patnī-bhāvābhimānātmā guṇādi-śravaṇādijā | kvacid bhedita-sambhoga-tṛṣṇā sāndrā samañjasā ||48||

यथा तत्रैव (१०.५२.३८)- का त्वा मुकुन्द महती कुल-शील-रूप- विद्या-वयो-द्रविण-धामभिर् आत्म-तुल्यम् । धीरा पतिꣳ कुलवती न वृणीत कन्या काले नृ-सिꣳह नर-लोक-मनो-’भिरामम् ॥४९॥

yathā tatraiva (10.52.38)- kā tvā mukunda mahatī kula-śīla-rūpa- vidyā-vayo-draviṇa-dhāmabhir ātma-tulyam | dhīrā patiṁ kulavatī na vṛṇīta kanyā kāle nṛ-siṁha nara-loka-mano-’bhirāmam ||49||

समञ्जसातः सम्भोग-स्पृहाया भिन्नता यदा । तदा तद्-उत्थितैर् भावैर् वश्यता दुष्करा हरिः ॥५०॥

samañjasātaḥ sambhoga-spṛhāyā bhinnatā yadā | tadā tad-utthitair bhāvair vaśyatā duṣkarā hariḥ ||50||

तथा हि तत्रैव (१०.६१.४)- स्मायावलोक-लव-दर्शित-भाव-हारि- भ्रू-मण्डल-प्रहित-सौरत-मन्त्र-शौण्डैः । पत्न्यस् तु षोडश-सहस्रम् अनङ्ग-बाणैर् यस्येन्द्रियꣳ विमथितुꣳ करणैर् न शेकुः ॥५१॥

tathā hi tatraiva (10.61.4)- smāyāvaloka-lava-darśita-bhāva-hāri- bhrū-maṇḍala-prahita-saurata-mantra-śauṇḍaiḥ | patnyas tu ṣoḍaśa-sahasram anaṅga-bāṇair yasyendriyaṁ vimathituṁ karaṇair na śekuḥ ||51||

अथ समर्था- कꣳचिद् विशेषम् आयन्त्या सम्भोगेच्छा ययाभितः । रत्या तादात्म्यम् आपन्ना सा समर्थेति भण्यते ॥५२॥

atha samarthā- kaṁcid viśeṣam āyantyā sambhogecchā yayābhitaḥ | ratyā tādātmyam āpannā sā samartheti bhaṇyate ||52||

स्व-स्वरूपात् तदीयाद् वा जाता यत्-किꣳचिद्-अन्वयात् । समर्था सर्व-विस्मारि-गन्धा सान्द्रतमा मता ॥५३॥

sva-svarūpāt tadīyād vā jātā yat-kiṁcid-anvayāt | samarthā sarva-vismāri-gandhā sāndratamā matā ||53||

यथा- प्रेक्ष्याशेषे जगति मधुराꣳ स्वाꣳ वधूꣳ शङ्कया ते तस्याः पार्श्वे गुरुभिर् अभितस् त्वत्-प्रसङ्गो न्यवारि । श्रुत्वा दूरे तद् अपि भवतः सा तुला-कोटि-नादꣳ हा कृष्णेत्य् अश्रुत-चरम् अपि व्याहरन्त्य् उन्मदासीत् ॥५४॥

yathā- prekṣyāśeṣe jagati madhurāṁ svāṁ vadhūṁ śaṅkayā te tasyāḥ pārśve gurubhir abhitas tvat-prasaṅgo nyavāri | śrutvā dūre tad api bhavataḥ sā tulā-koṭi-nādaṁ hā kṛṣṇety aśruta-caram api vyāharanty unmadāsīt ||54||

सर्वाद्भुत-विलासोर्मि-चमत्कार-कर-श्रियः । सम्भोगेच्छा-विशेषो’स्या रतेर् जातु न भिद्यते । इत्य् अस्याꣳ कृष्ण-सौख्यार्थम् एव केवलम् उद्यमः ॥५५॥

sarvādbhuta-vilāsormi-camatkāra-kara-śriyaḥ | sambhogecchā-viśeṣo’syā rater jātu na bhidyate | ity asyāṁ kṛṣṇa-saukhyārtham eva kevalam udyamaḥ ||55||

पूर्वस्याꣳ स्व-सुखायापि कदाचित् तत्र सम्भवेत् ॥५६॥

pūrvasyāṁ sva-sukhāyāpi kadācit tatra sambhavet ||56||

इयम् एव रतिः प्रौढा महाभाव-दशाꣳ व्रजेत् । या मृग्या स्याद् विमुक्तानाꣳ भक्तानाꣳ च वरीयसाम् ॥५७॥

iyam eva ratiḥ prauḍhā mahābhāva-daśāṁ vrajet | yā mṛgyā syād vimuktānāṁ bhaktānāṁ ca varīyasām ||57||

यथा श्री-दशमे (१०.४७.५८)- एताः परꣳ तनु-भृतो भुवि गोप-वध्वो गोविन्द एव निखिलात्मनि रूढ-भावाः । वाञ्छन्ति यद् भव-भियो मुनयो वयꣳ च किꣳ ब्रह्म-जन्मभिर् अनन्त-कथारसस्य ॥५८॥

yathā śrī-daśame (10.47.58)- etāḥ paraṁ tanu-bhṛto bhuvi gopa-vadhvo govinda eva nikhilātmani rūḍha-bhāvāḥ | vāñchanti yad bhava-bhiyo munayo vayaṁ ca kiṁ brahma-janmabhir ananta-kathārasasya ||58||

स्याद् दृढेयꣳ रतिः प्रेमा प्रोद्यन् स्नेहः क्रमाद् अयम् । स्यान् मानः प्रणयो रागो’नुरागो भाव इत्य् अपि ॥५९॥

syād dṛḍheyaṁ ratiḥ premā prodyan snehaḥ kramād ayam | syān mānaḥ praṇayo rāgo’nurāgo bhāva ity api ||59||

बीजम् इक्षुः स च रसः स गुडः खण्ड एव सः । स शर्करा सिता सा च सा यथा स्यात् सितोपला ॥६०॥

bījam ikṣuḥ sa ca rasaḥ sa guḍaḥ khaṇḍa eva saḥ | sa śarkarā sitā sā ca sā yathā syāt sitopalā ||60||

अतः प्रेम-विलासाः स्युर् भावाः स्नेहादयस् तु षट् । प्रायो व्यवह्रियन्ते’मी प्रेम-शब्देन सूरिभिः ॥६१॥

ataḥ prema-vilāsāḥ syur bhāvāḥ snehādayas tu ṣaṭ | prāyo vyavahriyante’mī prema-śabdena sūribhiḥ ||61||

यस्या यादृश-जातीयः कृष्णे प्रेमाभ्युदञ्चति । तस्याꣳ तादृश-जातीयः स कृष्णस्याप्य् उदीयते ॥६२॥

yasyā yādṛśa-jātīyaḥ kṛṣṇe premābhyudañcati | tasyāṁ tādṛśa-jātīyaḥ sa kṛṣṇasyāpy udīyate ||62||

तत्र प्रेमा- सर्वथा ध्वꣳस-रहितꣳ सत्य् अपि ध्वꣳस-कारणे । यद्-भाव-बन्धनꣳ यूनोः स प्रेमा परिकीर्तितः ॥६३॥

tatra premā- sarvathā dhvaṁsa-rahitaṁ saty api dhvaṁsa-kāraṇe | yad-bhāva-bandhanaṁ yūnoḥ sa premā parikīrtitaḥ ||63||

यथा- शपे तुभ्यꣳ धर्म-स्थिति-मन्यु-सरन्त्या सखि मया विशुद्धाम् उग्राभिर् मुहुर् अपि निरस्तो भणितिभिः । स मुग्धे श्यामात्मा त्यजति न हि मे वर्त्म बत माꣳ जगारापद्-घोरा विरचयतु शास्तिꣳ गृह-पतिः ॥६४॥

yathā- śape tubhyaṁ dharma-sthiti-manyu-sarantyā sakhi mayā viśuddhām ugrābhir muhur api nirasto bhaṇitibhiḥ | sa mugdhe śyāmātmā tyajati na hi me vartma bata māṁ jagārāpad-ghorā viracayatu śāstiṁ gṛha-patiḥ ||64||

यथा वा- राधायाः सखि सद्-गुणैर् अनुदिनꣳ रूपानुरागादिभिः सान्द्राꣳ लब्धवतोर् अपि व्यसनिताꣳ व्याक्षिप्त-कान्तान्तरैः । प्राप क्वापि परस्परोपरि ययोर् न म्लानताꣳ यस् तयो- स्तꣳ चन्द्रावलि-चन्द्रकाभरणयोः को वेत्ति भाव-क्रमम् ॥६५॥

yathā vā- rādhāyāḥ sakhi sad-guṇair anudinaṁ rūpānurāgādibhiḥ sāndrāṁ labdhavator api vyasanitāṁ vyākṣipta-kāntāntaraiḥ | prāpa kvāpi parasparopari yayor na mlānatāṁ yas tayo- staṁ candrāvali-candrakābharaṇayoḥ ko vetti bhāva-kramam ||65||

स त्रिधा कथ्यते प्रौढ-मध्य-मन्द-प्रभेदतः ॥६६॥

sa tridhā kathyate prauḍha-madhya-manda-prabhedataḥ ||66||

तत्र प्रौढः- विलम्बादिभिर् अज्ञात-चित्त-वृत्तौ प्रिये जने । इतर-क्लेश-कारी यः स प्रेमा प्रौढ उच्यते ॥६७॥

tatra prauḍhaḥ- vilambādibhir ajñāta-citta-vṛttau priye jane | itara-kleśa-kārī yaḥ sa premā prauḍha ucyate ||67||

यथा- गत्वा ब्रूहि निकुञ्ज-सद्मनि सखे खिन्नाꣳ मम प्रेयसीꣳ मा कालात्ययम् आकलय्य कमले मय्य् अप्रतीतिꣳ कृथाः । दुष्टꣳ दानवम् अत्र गोकुल-शिरः-शूलꣳ चिकित्सन्न् अहꣳ द्राग् एष प्रणयेन पल्लव-मयीꣳ लब्धो’स्मि शय्याꣳ तव ॥६८॥

yathā- gatvā brūhi nikuñja-sadmani sakhe khinnāṁ mama preyasīṁ mā kālātyayam ākalayya kamale mayy apratītiṁ kṛthāḥ | duṣṭaṁ dānavam atra gokula-śiraḥ-śūlaṁ cikitsann ahaṁ drāg eṣa praṇayena pallava-mayīṁ labdho’smi śayyāṁ tava ||68||

अथ मध्यः- इतरानुभवापेक्षाꣳ सहते यः स मध्यमः ॥६९॥

atha madhyaḥ- itarānubhavāpekṣāṁ sahate yaḥ sa madhyamaḥ ||69||

यथा- सर्वारम्भ-मनोहराꣳ सपदि मे चन्द्रावलीꣳ विन्दतो रङ्गः शारद-शर्वरी-समुचितः पर्याप्तिम् एवाययौ । ताꣳ कन्दर्प-चमू-चमत्कृति-कर-क्रीडोर्मि-किर्मीरिताꣳ राधाꣳ हन्त तथापि चित्तम् अधुना साक्षान् ममापेक्षते ॥७०॥

yathā- sarvārambha-manoharāṁ sapadi me candrāvalīṁ vindato raṅgaḥ śārada-śarvarī-samucitaḥ paryāptim evāyayau | tāṁ kandarpa-camū-camatkṛti-kara-krīḍormi-kirmīritāṁ rādhāṁ hanta tathāpi cittam adhunā sākṣān mamāpekṣate ||70||

अथ मन्दः- सदा परिचितत्वादेः करोत्य् आत्यन्तिकात् तु यः । नैवोपेक्षाꣳ न चापेक्षाꣳ स प्रेमा मन्द उच्यते ॥७१॥

atha mandaḥ- sadā paricitatvādeḥ karoty ātyantikāt tu yaḥ | naivopekṣāṁ na cāpekṣāṁ sa premā manda ucyate ||71||

यथा- अनुनीय रूढ-मानाम् आनय भामाꣳ सखीम् अशोकलताम् । भवति प्रेमवतीनाꣳ मनाग् उपेक्षापि दोषाय ॥७२॥

yathā- anunīya rūḍha-mānām ānaya bhāmāṁ sakhīm aśokalatām | bhavati premavatīnāṁ manāg upekṣāpi doṣāya ||72||

अथवा- प्रौढः प्रेमा स यत्र स्याद् विश्लेषस्यासहिष्णुता ॥७३॥

athavā- prauḍhaḥ premā sa yatra syād viśleṣasyāsahiṣṇutā ||73||

यथा उद्धव-सन्देशे (५०)- निर्माय त्वꣳ वितर फलकम् हारि कꣳसारि-मूर्त्या वारꣳ वारꣳ दिशसि यदि माꣳ मान-निर्वाहनाय । यत् पश्यन्ती भवन-कुहरे रुद्ध-कर्णान्तराहꣳ साहꣳकारा प्रिय-सखि सुखम् यापयिष्यामि यामम् ॥७४॥

yathā uddhava-sandeśe (50)- nirmāya tvaṁ vitara phalakam hāri kaṁsāri-mūrtyā vāraṁ vāraṁ diśasi yadi māṁ māna-nirvāhanāya | yat paśyantī bhavana-kuhare ruddha-karṇāntarāhaṁ sāhaṁkārā priya-sakhi sukham yāpayiṣyāmi yāmam ||74||

कृच्छ्रात् सहिष्णुता यत्र स तु मध्यम उच्यते ॥७५॥

kṛcchrāt sahiṣṇutā yatra sa tu madhyama ucyate ||75||

यथा- अवितथम् असौ किꣳ द्राघीयान् गमिष्यति वासरः सुमुखि स निशारम्भः किꣳवा समेष्यति मङ्गलः । स्मित-मुख-शशी गो-धूलिभिः करम्बित-कुन्तलः क्षपयति दृशाम् आर्तिꣳ यत्र व्रजेश्वर-नन्दनः ॥७६॥

yathā- avitatham asau kiṁ drāghīyān gamiṣyati vāsaraḥ sumukhi sa niśārambhaḥ kiṁvā sameṣyati maṅgalaḥ | smita-mukha-śaśī go-dhūlibhiḥ karambita-kuntalaḥ kṣapayati dṛśām ārtiṁ yatra vrajeśvara-nandanaḥ ||76||

स मन्दः कथितो यत्र भवेत् कुत्रापि विस्मृतिः ॥७७॥

sa mandaḥ kathito yatra bhavet kutrāpi vismṛtiḥ ||77||

यथा- प्रतिपक्ष-जनेर्ष्यया न मे स्मृतिर् आसीद् वन-माल्य-गुम्फने । सखि किꣳ करवै गवाꣳ पुरो घन-हम्बा-ध्वनिर् एष जृम्भते ॥७८॥

yathā- pratipakṣa-janerṣyayā na me smṛtir āsīd vana-mālya-gumphane | sakhi kiṁ karavai gavāṁ puro ghana-hambā-dhvanir eṣa jṛmbhate ||78||

अथ स्नेहः- आरुह्य परमाꣳ काष्ठाꣳ प्रेमा चिद्-दीप-दीपनः । हृदयꣳ द्रावयन्न् एष स्नेह इत्य् अभिधीयते । अत्रोदिते भवेज् जातु न तृप्तिर् दर्शनादिषु ॥७९॥

atha snehaḥ- āruhya paramāṁ kāṣṭhāṁ premā cid-dīpa-dīpanaḥ | hṛdayaṁ drāvayann eṣa sneha ity abhidhīyate | atrodite bhavej jātu na tṛptir darśanādiṣu ||79||

यथा क्रम-दीपिकायाम् (३.२७)- तद्-अतिमधुर-रूप-कम्र-शोभा- मृत-रस-पान-विधान-लालसाभ्याम् । प्रणय-सलिल-पूर-वाहिनीनाम् अलस-विलोल-विलोचनाम्बुजाभ्याम् ॥८०॥

yathā krama-dīpikāyām (3.27)- tad-atimadhura-rūpa-kamra-śobhā- mṛta-rasa-pāna-vidhāna-lālasābhyām | praṇaya-salila-pūra-vāhinīnām alasa-vilola-vilocanāmbujābhyām ||80||

यथा वा- ज्योत्स्ना-शीधुꣳ हरि-मुख-विधोर् अप्य् अनल्पꣳ पिबन्तौ नान्तस् तृप्तिꣳ तव कथम् अपि प्राप्नुतो दृक्-चकोरौ । आघूर्णन्तौ मद-कलतया सुष्ठु मुग्धौ यद् एतौ भूयो भूयस् तम् इह वमतो बाष्प-पूर-च्छलेन ॥८१॥

yathā vā- jyotsnā-śīdhuṁ hari-mukha-vidhor apy analpaṁ pibantau nāntas tṛptiṁ tava katham api prāpnuto dṛk-cakorau | āghūrṇantau mada-kalatayā suṣṭhu mugdhau yad etau bhūyo bhūyas tam iha vamato bāṣpa-pūra-cchalena ||81||

अङ्ग-सङ्गे विलोके च श्रवणादौ च स क्रमात् । कनिष्ठो मध्यमः श्रेष्ठस् त्रिविधो’यꣳ मनोद्रवः ॥८२॥

aṅga-saṅge viloke ca śravaṇādau ca sa kramāt | kaniṣṭho madhyamaḥ śreṣṭhas trividho’yaṁ manodravaḥ ||82||

तत्र अङ्ग-सङ्गे, यथा- असि घन-रस-रूपस् त्वꣳ पाली लावण्य-सार-मय-मूर्तिः । माधव भवद्-आश्लेषे भविता नास्याः कथꣳ द्रवता ॥८३॥

tatra aṅga-saṅge, yathā- asi ghana-rasa-rūpas tvaṁ pālī lāvaṇya-sāra-maya-mūrtiḥ | mādhava bhavad-āśleṣe bhavitā nāsyāḥ kathaṁ dravatā ||83||

विलोके, यथा- अस्यास् त्वद्-वदने सरोज-सुहृदि व्यक्तिꣳ पुरस्ताद् गते नाश्चर्यꣳ द्रवताम् अविन्दत मनो-हैयङ्गवीनꣳ यदि । किन्त्व् आश्चर्यम् इदꣳ मुकुन्द मिलिते श्यामा-मुखेन्दौ भव- च्चेतश् चन्द्र-मणिर् द्रवन् जलतया भूयो बभूवाचलः ॥८४॥

viloke, yathā- asyās tvad-vadane saroja-suhṛdi vyaktiṁ purastād gate nāścaryaṁ dravatām avindata mano-haiyaṅgavīnaṁ yadi | kintv āścaryam idaṁ mukunda milite śyāmā-mukhendau bhava- ccetaś candra-maṇir dravan jalatayā bhūyo babhūvācalaḥ ||84||

श्रवणे, यथा- श्रुति-परिसर-कक्षाꣳ याति नाम्नस् तवार्धे मुर-दमन दृग्-अम्भो-धारया धौत-गात्री । मदन-मद-मधूली-मुग्ध-मेधा-समृद्धिः स्खलति कुवलयाक्षी जृम्भते स्तम्भते च ॥८५॥

śravaṇe, yathā- śruti-parisara-kakṣāṁ yāti nāmnas tavārdhe mura-damana dṛg-ambho-dhārayā dhauta-gātrī | madana-mada-madhūlī-mugdha-medhā-samṛddhiḥ skhalati kuvalayākṣī jṛmbhate stambhate ca ||85||

आदि-शब्देन स्मरणे, यथा- कृष्ण-वर्त्मनि कृताभिनिवेशो साम्प्रतः त्वम् असि कम्पित-गात्री । स्नेह-पूर-परिपाक-मयꣳ ते किꣳ भविष्यति मनो न विलीनम् ॥८६॥

ādi-śabdena smaraṇe, yathā- kṛṣṇa-vartmani kṛtābhiniveśo sāmprataḥ tvam asi kampita-gātrī | sneha-pūra-paripāka-mayaṁ te kiṁ bhaviṣyati mano na vilīnam ||86||

स घृतꣳ मधु चेत्य् उक्तꣳ स्नेहो द्वेधा स्वरूपतः ॥८७॥

sa ghṛtaṁ madhu cety uktaṁ sneho dvedhā svarūpataḥ ||87||

तत्र घृत-स्नेहः- आत्यन्तिकादर-मयः स्नेहो घृतम् इतीर्यते ॥८८॥

tatra ghṛta-snehaḥ- ātyantikādara-mayaḥ sneho ghṛtam itīryate ||88||

भावान्तरान्वितो गच्छन् स्वादोद्रेकꣳ न तु स्वयम् । घनीभवेन् निसर्गाति-शीतलान् मिथ आदरात् । गाढादर-मयस् तेन स्नेहः स्याद् घृतवद् घृतम् ॥८९॥

bhāvāntarānvito gacchan svādodrekaṁ na tu svayam | ghanībhaven nisargāti-śītalān mitha ādarāt | gāḍhādara-mayas tena snehaḥ syād ghṛtavad ghṛtam ||89||

यथा- अभुत्थाय विदूरतो मधुभिदा याश्लिष्यते सादरꣳ या स्नेहेन वशीकरोति गुरुणा पावित्र्य-पूर्णेन तम् । क्षिप्रꣳ याति सितोपलेव विलयꣳ तत्-केलि-वृष्ट्या च या युक्ता हन्त कयोपमातुम् अपि सा चन्द्रावली मे सखी ॥९०॥

yathā- abhutthāya vidūrato madhubhidā yāśliṣyate sādaraṁ yā snehena vaśīkaroti guruṇā pāvitrya-pūrṇena tam | kṣipraṁ yāti sitopaleva vilayaṁ tat-keli-vṛṣṭyā ca yā yuktā hanta kayopamātum api sā candrāvalī me sakhī ||90||

यथा वा- निजम् अघरिपुणाꣳसे न्यस्तम् आकृष्य सव्यꣳ भुजम् इह निदधाना दक्षम् अस्रोक्षिताक्षी । पद-युगम् अपि बङ्कꣳ शङ्कया विक्षिपन्ती प्रतियुवति-वयस्याꣳ स्मेरयामास गौरी ॥९१॥

yathā vā- nijam agharipuṇāṁse nyastam ākṛṣya savyaṁ bhujam iha nidadhānā dakṣam asrokṣitākṣī | pada-yugam api baṅkaṁ śaṅkayā vikṣipantī pratiyuvati-vayasyāṁ smerayāmāsa gaurī ||91||

आदरो गौरवोत्थः स्याद् इत्य् अन्योन्याश्रित-द्वयम् । रत्य्-आदौ सद् अपि स्नेहे सुव्यक्तत्वाद् इहोच्यते ॥९२॥

ādaro gauravotthaḥ syād ity anyonyāśrita-dvayam | raty-ādau sad api snehe suvyaktatvād ihocyate ||92||

मदीयतातिशय-भाक् प्रिये स्नेहो भवेन् मधु । स्वयꣳ प्रकट-माधुर्यो नाना-रस-समाहृतिः ॥९३॥

madīyatātiśaya-bhāk priye sneho bhaven madhu | svayaṁ prakaṭa-mādhuryo nānā-rasa-samāhṛtiḥ ||93||

मत्ततोष्म-धरः स्नेहो मधु-साम्यान् मधूच्यते ॥९४॥

mattatoṣma-dharaḥ sneho madhu-sāmyān madhūcyate ||94||

यथा- राधा स्नेहमयेन हन्त रचिता माधुर्य-सारेण सा सौधीव प्रतिमा घनाप्य् उरु-गुणैर् भावोष्मणा विद्रुता । यन्-नामन्य् अपि धामनि श्रवणयोर् याति प्रसङ्गेन मे सान्द्रानन्द-मयी भवत्य् अनुपमा सद्यो जगद्-विस्मृति ॥९५॥

yathā- rādhā snehamayena hanta racitā mādhurya-sāreṇa sā saudhīva pratimā ghanāpy uru-guṇair bhāvoṣmaṇā vidrutā | yan-nāmany api dhāmani śravaṇayor yāti prasaṅgena me sāndrānanda-mayī bhavaty anupamā sadyo jagad-vismṛti ||95||

अथ मानः- स्नेहस् तूत्कृष्टतावाप्त्या माधुर्यꣳ मानयन् नवम् । यो धारयत्य् अदाक्षिण्यꣳ स मान इति कीर्त्यते ॥९६॥

atha mānaḥ- snehas tūtkṛṣṭatāvāptyā mādhuryaṁ mānayan navam | yo dhārayaty adākṣiṇyaṁ sa māna iti kīrtyate ||96||

यथा- स्रवद्-अस्र-भरे कृते दृशौ मे तव गोधूलिभिर् एव गोप-वीर । अधुना वदनानिलैः किम् एभिर् विरमेति भ्रुकुटिꣳ बभार सुभ्रूः ॥९७॥

yathā- sravad-asra-bhare kṛte dṛśau me tava godhūlibhir eva gopa-vīra | adhunā vadanānilaiḥ kim ebhir virameti bhrukuṭiṁ babhāra subhrūḥ ||97||

उदात्तो ललितश् चेति मानो’यꣳ द्विविधो मतः ॥९८॥

udātto lalitaś ceti māno’yaṁ dvividho mataḥ ||98||

तत्र उदात्तः- उदात्तः स्याद् घृत-स्नेहो धारयन् गहन-क्रमम् । दाक्षिण्य-भाग् अदाक्षिण्यꣳ वाम्य-गन्धꣳ च कुत्रचित् ॥९९॥

tatra udāttaḥ- udāttaḥ syād ghṛta-sneho dhārayan gahana-kramam | dākṣiṇya-bhāg adākṣiṇyaṁ vāmya-gandhaṁ ca kutracit ||99||

तत्र दाक्षिण्योदात्तो, यथा- राधेति स्खलिताभिधे मयि हठाद् बिद्धान्तराप्य् आर्तिभिर् मद्-वैलक्ष्य-शमाय सा द्विगुणयन्त्य् आस्यारविन्दे स्मितम् । जल्पे च म्रदिमानुबिद्धम् अधिकꣳ माधुर्यम् आतन्वती चित्राणीव चकार मत्-प्रिय-सुहृद्-वृन्दानि चन्द्रावली ॥१००॥

tatra dākṣiṇyodātto, yathā- rādheti skhalitābhidhe mayi haṭhād biddhāntarāpy ārtibhir mad-vailakṣya-śamāya sā dviguṇayanty āsyāravinde smitam | jalpe ca mradimānubiddham adhikaṁ mādhuryam ātanvatī citrāṇīva cakāra mat-priya-suhṛd-vṛndāni candrāvalī ||100||

अथ वाम्य-गन्धोदात्तो, यथा श्री-विष्णु-पुराणे (५.१३.४५) - काचिद् भ्रू-भङ्गुरꣳ कृत्वा ललाट-फलकꣳ हरिम् । विलोक्य नेत्र-भृङ्गाभ्याꣳ पपौ तन्-मुख-पङ्कजम् ॥१०१॥

atha vāmya-gandhodātto, yathā śrī-viṣṇu-purāṇe (5.13.45) - kācid bhrū-bhaṅguraṁ kṛtvā lalāṭa-phalakaṁ harim | vilokya netra-bhṛṅgābhyāṁ papau tan-mukha-paṅkajam ||101||

यथा वा- अक्ष-सꣳसदि जितापि मृगाक्षी माधवेन परिरम्भ-पणेन । भुग्न-दृष्टिर् इह विप्रतिपन्नाꣳ तꣳ करणे रुरुधे परिरिप्सुम् ॥१०२॥

yathā vā- akṣa-saṁsadi jitāpi mṛgākṣī mādhavena parirambha-paṇena | bhugna-dṛṣṭir iha vipratipannāṁ taṁ karaṇe rurudhe pariripsum ||102||

अथ ललितः- मधु-स्नेहस् तु कौटिल्यꣳ स्वातन्त्र्य-हृदयङ्गमम् । बिभ्रन्-नर्म-विशेषꣳ च ललितो’यम् उदीर्यते ॥१०३॥

atha lalitaḥ- madhu-snehas tu kauṭilyaṁ svātantrya-hṛdayaṅgamam | bibhran-narma-viśeṣaṁ ca lalito’yam udīryate ||103||

तत्र कौटिल्य-ललितो, यथा श्री-दशमे (१०.३२.६)- एका भ्रुकुटिम् आबद्ध्य प्रेम-सꣳरम्भ-विह्वला । घ्नतीवैक्षत् सन्दष्ट-दशन-च्छदा ॥१०४॥

tatra kauṭilya-lalito, yathā śrī-daśame (10.32.6)- ekā bhrukuṭim ābaddhya prema-saṁrambha-vihvalā | ghnatīvaikṣat sandaṣṭa-daśana-cchadā ||104||

यथा वा- अदत्त मे वर्त्मनि मन्मथोन्मदा स्वयꣳ ग्रहाश्लेषम् असौ सखी तव । इत्य् उक्तवन्तꣳ कुटिलीभवन् मुखी कृष्णꣳ वतꣳसेन जघान मङ्गला ॥१०५॥

yathā vā- adatta me vartmani manmathonmadā svayaṁ grahāśleṣam asau sakhī tava | ity uktavantaṁ kuṭilībhavan mukhī kṛṣṇaṁ vataṁsena jaghāna maṅgalā ||105||

यथा वा- चित्रꣳ चिर-स्पर्श-सुखाय चुचुके कुर्वन्तम् अक्षिप्रम् इयꣳ चलेक्षणा । स्विन्नाङ्गुलीकꣳ पुलकाञ्चित-श्रिया सव्येन चिक्षेप कुचेन केशवम् ॥१०६॥

yathā vā- citraṁ cira-sparśa-sukhāya cucuke kurvantam akṣipram iyaṁ calekṣaṇā | svinnāṅgulīkaṁ pulakāñcita-śriyā savyena cikṣepa kucena keśavam ||106||

अथ नर्म-ललितो, यथा दान-केलि-कौमुद्याम् (९०)- मिथ्या जल्पतु ते कथꣳ नु रसना साध्वी-सहस्रस्य या बिम्बोष्ठामृत-सेवनाद् अघरिपो पुण्या प्रयत्नाद् अभूत् । कस्माद् एव बल्ꣳत्-करोतु च करः सोढुꣳ क्षमः सुभ्रुवाꣳ रक्तः सुष्ठु न नीवि-बन्धम् अपि यः का वान्य-बन्धे कथा ॥१०७॥

atha narma-lalito, yathā dāna-keli-kaumudyām (90)- mithyā jalpatu te kathaṁ nu rasanā sādhvī-sahasrasya yā bimboṣṭhāmṛta-sevanād agharipo puṇyā prayatnād abhūt | kasmād eva balṁt-karotu ca karaḥ soḍhuṁ kṣamaḥ subhruvāṁ raktaḥ suṣṭhu na nīvi-bandham api yaḥ kā vānya-bandhe kathā ||107||

अथ प्रणयः- मानो दधानो विश्रम्भꣳ प्रणयः प्रोच्यते बुधैः ॥१०८॥

atha praṇayaḥ- māno dadhāno viśrambhaṁ praṇayaḥ procyate budhaiḥ ||108||

यथा- कुचोपान्ते स्पृष्टा मुर-विजयिना तद्-भुज-शिर- स्तिरो-न्यस्त-ग्रीवा भ्रुवम् अनृजु-दृष्टिर् विभुजती । पटेनास्य म्लानीकृत-पुरट-भासा पुलकिनी प्रमोदास्रैर् धौतꣳ निज-मुखम् इयꣳ मार्ष्टि सुमुखी ॥१०९॥

yathā- kucopānte spṛṣṭā mura-vijayinā tad-bhuja-śira- stiro-nyasta-grīvā bhruvam anṛju-dṛṣṭir vibhujatī | paṭenāsya mlānīkṛta-puraṭa-bhāsā pulakinī pramodāsrair dhautaṁ nija-mukham iyaṁ mārṣṭi sumukhī ||109||

स्वरूपꣳ प्रणयस्यास्य विश्रम्भः कथितो बुधैः । विश्रम्भो’पि द्विधा मैत्रꣳ सख्यꣳ चेति निगद्यते ॥११०॥

svarūpaṁ praṇayasyāsya viśrambhaḥ kathito budhaiḥ | viśrambho’pi dvidhā maitraṁ sakhyaṁ ceti nigadyate ||110||

तत्र मैत्रꣳ- भावज्ञैः प्रोच्यते मैत्रꣳ विश्रम्भो विनयान्वितः ॥१११॥

tatra maitraṁ- bhāvajñaiḥ procyate maitraṁ viśrambho vinayānvitaḥ ||111||

यथा श्री-दशमे (१०.३२.४)- काचित् कराम्बुजꣳ शौरेर् जगृहे’ञ्जलिनाꣳ मुदा । काचिद् दधार तद्-बाहुम् अꣳसे चन्दन-रूषितम् ॥११२॥

yathā śrī-daśame (10.32.4)- kācit karāmbujaṁ śaurer jagṛhe’ñjalināṁ mudā | kācid dadhāra tad-bāhum aṁse candana-rūṣitam ||112||

यथा वा- न हि सङ्कुच पङ्कजेक्षणः पादयोस् ते निदधातु नूपुरौ । अनयोर् ध्वनिभिर् विलज्जताꣳ कलहꣳसीव विपक्ष-कामिनी ॥११३॥

yathā vā- na hi saṅkuca paṅkajekṣaṇaḥ pādayos te nidadhātu nūpurau | anayor dhvanibhir vilajjatāṁ kalahaṁsīva vipakṣa-kāminī ||113||

अथ सख्यम्- विस्रम्भꣳ साध्वसोन्मुक्तः सख्यꣳ स्व-वशता-मयः ॥११४॥

atha sakhyam- visrambhaṁ sādhvasonmuktaḥ sakhyaṁ sva-vaśatā-mayaḥ ||114||

यथा- सरभसम् अधिकण्ठम् अर्पिताभ्याꣳ दनुज-रिपोर् निज-बाहु-वल्लरीभ्याम् । निटिलम् अवनमय्य तस्य कर्णे सखि कथितꣳ किम् इव त्वया रहस्यम् ॥११५॥

yathā- sarabhasam adhikaṇṭham arpitābhyāṁ danuja-ripor nija-bāhu-vallarībhyām | niṭilam avanamayya tasya karṇe sakhi kathitaṁ kim iva tvayā rahasyam ||115||

यथा वा श्री-विष्णु-पुराणे (५.३०.३४)- यदि ते तद्-वचः सत्यꣳ सत्यात्यर्थꣳ प्रियेति मे । मद्-गेह-निष्कुटार्थाय तदायꣳ नीयताꣳ तरुः ॥११६॥

yathā vā śrī-viṣṇu-purāṇe (5.30.34)- yadi te tad-vacaḥ satyaṁ satyātyarthaṁ priyeti me | mad-geha-niṣkuṭārthāya tadāyaṁ nīyatāṁ taruḥ ||116||

यथा वा- विन्यस्य वक्षोरुह-कोरक-द्वयीꣳ वक्षः-स्थले कꣳस-हरस्य हारिणीम् । पत्राङ्कुरꣳ कुङ्कुम-बिन्दु-नालिके लिखत्य् असौ चन्द्र-मुखी सखी मम ॥११७॥

yathā vā- vinyasya vakṣoruha-koraka-dvayīṁ vakṣaḥ-sthale kaṁsa-harasya hāriṇīm | patrāṅkuraṁ kuṅkuma-bindu-nālike likhaty asau candra-mukhī sakhī mama ||117||

यथा वा श्री-दशमे (१०.३०.३८)- ततो गत्वा वनोद्देशे दृप्ता केशवम् अब्रवीत् । न पारये’हꣳ चलितुꣳ नय माꣳ यत्र ते मनः ॥११८॥

yathā vā śrī-daśame (10.30.38)- tato gatvā vanoddeśe dṛptā keśavam abravīt | na pāraye’haṁ calituṁ naya māṁ yatra te manaḥ ||118||

जनित्वा प्रणयः स्नेहात् कुत्रचिन् मानताꣳ व्रजेत् । स्नेहान् मानः क्वचिद् भूत्वा प्रणयत्वम् अथाश्नुते ॥११९॥

janitvā praṇayaḥ snehāt kutracin mānatāṁ vrajet | snehān mānaḥ kvacid bhūtvā praṇayatvam athāśnute ||119||

कार्य-कारणतान्यो’न्यम् अतः प्रणय-मानयोः । इत्य् अत्र पृथग् एवासौ विश्रम्भोदाहृतिः कृता ॥१२०॥

kārya-kāraṇatānyo’nyam ataḥ praṇaya-mānayoḥ | ity atra pṛthag evāsau viśrambhodāhṛtiḥ kṛtā ||120||

उदात्त-ललिताभ्याꣳ तु मैत्र्य-सख्ये सुसङ्गते । द्वे सुमैत्र्य-सुसख्याख्ये यथा-सङ्ख्यम् उदीरिते ॥१२१॥

udātta-lalitābhyāṁ tu maitrya-sakhye susaṅgate | dve sumaitrya-susakhyākhye yathā-saṅkhyam udīrite ||121||

तत्र सुमैत्र्यम्- आली-पुरः कथयितुꣳ रजनी-रहस्यꣳ तत्रोद्यते मधुरिपौ मृदुला भ्रमद्-भ्रूः । उत्क्षिप्य तन् मुख-पुटावरणाय हस्तꣳ न्यञ्चन्-मुखी समवरिष्ट पुनर् वराक्षी ॥१२२॥

tatra sumaitryam- ālī-puraḥ kathayituṁ rajanī-rahasyaṁ tatrodyate madhuripau mṛdulā bhramad-bhrūḥ | utkṣipya tan mukha-puṭāvaraṇāya hastaṁ nyañcan-mukhī samavariṣṭa punar varākṣī ||122||

यथा वा- क्षिप्ते वर्णक-भाजने तरणिजा-पुरे परीहासतः कृष्णेन भ्रुवम् आरचय्य कुटिलाम् आलोकयन्ती तिरः । तारा वक्षसि चित्रम् अर्ध-लिखितꣳ श्री-वत्स-विभ्राजिते काश्मीरेण घन-श्रिया निज-कुचाकृष्टेन पूर्णꣳ व्यधात् ॥१२३॥

yathā vā- kṣipte varṇaka-bhājane taraṇijā-pure parīhāsataḥ kṛṣṇena bhruvam āracayya kuṭilām ālokayantī tiraḥ | tārā vakṣasi citram ardha-likhitaṁ śrī-vatsa-vibhrājite kāśmīreṇa ghana-śriyā nija-kucākṛṣṭena pūrṇaṁ vyadhāt ||123||

अथ सुसख्यम्- द्यूते सकृत् पान-विधौ पणी-कृते जित्वा द्विरोष्ठꣳ पिबति स्वम् अच्युते । बबन्ध कण्ठे कुटिली-कृतेक्षणा तꣳ वामया दोर्लतयास्य वल्लवी ॥१२४॥

atha susakhyam- dyūte sakṛt pāna-vidhau paṇī-kṛte jitvā dviroṣṭhaṁ pibati svam acyute | babandha kaṇṭhe kuṭilī-kṛtekṣaṇā taṁ vāmayā dorlatayāsya vallavī ||124||

यथा वा- आविष्कुर्वति विस्फुरन् नवनखोल्लेखꣳ स्व-वक्षस्-तटꣳ कृष्णे पीत-दुकूल-सङ्कलनया स्मित्वा सखीनाꣳ पुरः । अभ्रश्यामम् उरो रुरोध वलित-भ्रूर् आननꣳ धुन्वती रोमाञ्चोद्गम-कञ्चुकेन कुचयोर् द्वन्द्वेन गान्धर्विका ॥१२५॥

yathā vā- āviṣkurvati visphuran navanakhollekhaṁ sva-vakṣas-taṭaṁ kṛṣṇe pīta-dukūla-saṅkalanayā smitvā sakhīnāṁ puraḥ | abhraśyāmam uro rurodha valita-bhrūr ānanaṁ dhunvatī romāñcodgama-kañcukena kucayor dvandvena gāndharvikā ||125||

अथ रागः- दुःखम् अप्य् अधिकꣳ चित्ते सुखत्वेनैव रज्यते । यतस् तु प्रणयोत्कर्षात् स राग इति कीर्त्यते ॥१२६॥

atha rāgaḥ- duḥkham apy adhikaṁ citte sukhatvenaiva rajyate | yatas tu praṇayotkarṣāt sa rāga iti kīrtyate ||126||

यथा- तीव्रार्क-द्युति-दीपितैर् असिलताधाराकरालास्रिभिर् मार्तण्डोपल-मण्डलैः स्थपुटिते’प्य् अद्रेस् तटे तस्थुषी । पश्यन्ति पशुपेन्द्र-नन्दनम् असाव् इन्दीवरैर् आस्तृते तल्पे न्यस्त-पदाम्बुजेव मुदिता न स्पन्दते राधिका ॥१२७॥

yathā- tīvrārka-dyuti-dīpitair asilatādhārākarālāsribhir mārtaṇḍopala-maṇḍalaiḥ sthapuṭite’py adres taṭe tasthuṣī | paśyanti paśupendra-nandanam asāv indīvarair āstṛte talpe nyasta-padāmbujeva muditā na spandate rādhikā ||127||

यथा वा पद्यावल्याꣳ (१७९)- ताराभिसारक चतुर्थ-निशा-शशाङ्क कामाम्बु-राशि-परिवर्धन देव तुभ्यम् । अर्घो नमो भवतु मे सह तेन यूना मिथ्यापवाद-वचसाप्य् अभिमान-सिद्धिः ॥१२८॥

yathā vā padyāvalyāṁ (179)- tārābhisāraka caturtha-niśā-śaśāṅka kāmāmbu-rāśi-parivardhana deva tubhyam | argho namo bhavatu me saha tena yūnā mithyāpavāda-vacasāpy abhimāna-siddhiḥ ||128||

नीलिमा रक्तिमा चेति रागो’यꣳ द्विविधो मतः ॥१२९॥

nīlimā raktimā ceti rāgo’yaṁ dvividho mataḥ ||129||

तत्र नीलिमा- नीली-श्यामाभवो रागो नीलिमा कथ्यते बुधैः ॥१३०॥

tatra nīlimā- nīlī-śyāmābhavo rāgo nīlimā kathyate budhaiḥ ||130||

तत्र नीली-रागः- व्यय-सम्भावना-हीनो बहिर् नातिप्रकाशवान् । स्व-लग्न-भावावरणो नीली-रागः सताꣳ मतः । यथावलोक्यते चैष चन्द्रावलि-मुकुन्दयोः ॥१३१॥

tatra nīlī-rāgaḥ- vyaya-sambhāvanā-hīno bahir nātiprakāśavān | sva-lagna-bhāvāvaraṇo nīlī-rāgaḥ satāṁ mataḥ | yathāvalokyate caiṣa candrāvali-mukundayoḥ ||131||

यथा- प्रसन्न-विशदाशया विविध-मुद्रया निर्मितꣳ प्रतारणम् अपि त्वया गुणतया सदा गृह्णती । तथा व्यवजहार सा व्रज-कुलेन्द्र चन्द्रावली सखीभिर् अपि तर्किता त्वयि यथा तटस्थेत्य् असौ ॥१३२॥

yathā- prasanna-viśadāśayā vividha-mudrayā nirmitaṁ pratāraṇam api tvayā guṇatayā sadā gṛhṇatī | tathā vyavajahāra sā vraja-kulendra candrāvalī sakhībhir api tarkitā tvayi yathā taṭasthety asau ||132||

अथ श्यामा-रागः- भीरुतौषधि-सेकादिर् आद्यात् किञ्चित् प्रकाश-भाक् । यश् चिरेणैव साध्यः स्यात् स श्यामा-राग उच्यते ॥१३३॥

atha śyāmā-rāgaḥ- bhīrutauṣadhi-sekādir ādyāt kiñcit prakāśa-bhāk | yaś cireṇaiva sādhyaḥ syāt sa śyāmā-rāga ucyate ||133||

यथा- पुरा कुञ्जे मञ्जुन्य् अवतमस-युक्ते’पि चकिता मुरारेर् या पार्श्वे न तरुणि दिवाप्य् अन्तरम् अगात् । तमालैः सैवाद्य द्विगुणित-तमिस्रे’पि मुदिता तमिस्रार्धे मानिन्य् अहह भवती तꣳ मृगयते ॥१३४॥

yathā- purā kuñje mañjuny avatamasa-yukte’pi cakitā murārer yā pārśve na taruṇi divāpy antaram agāt | tamālaiḥ saivādya dviguṇita-tamisre’pi muditā tamisrārdhe māniny ahaha bhavatī taṁ mṛgayate ||134||

अथ रक्तिमा- रागः कुसुम्भ-मञ्जिष्ठा-सम्भवो रक्तिमा मतः ॥१३५॥

atha raktimā- rāgaḥ kusumbha-mañjiṣṭhā-sambhavo raktimā mataḥ ||135||

तत्र कुसुम्भ-रागः- कुसुम्भ-रागः स ज्ञेयो यश् चित्ते सज्जति द्रुतम् । अन्य-राग-च्छवि-व्यञ्जी शोभते च यथोचितम् ॥१३६॥

tatra kusumbha-rāgaḥ- kusumbha-rāgaḥ sa jñeyo yaś citte sajjati drutam | anya-rāga-cchavi-vyañjī śobhate ca yathocitam ||136||

यथा- त्वय्य् एव श्रवणावधि प्रिय-सखी या कृष्ण-बद्धान्तरा या दृष्टे भुजगे’पि तावक-भुजा-साम्यात् प्रमोदोन्मदा । प्रेक्ष्य त्वाꣳ पुरतो’द्य काम् अपि दशाꣳ प्राप्तास्ति सेयꣳ तथा न ज्ञायेत यथा किम् एष बलवान् रागो विरागो’थवा ॥१३७॥

yathā- tvayy eva śravaṇāvadhi priya-sakhī yā kṛṣṇa-baddhāntarā yā dṛṣṭe bhujage’pi tāvaka-bhujā-sāmyāt pramodonmadā | prekṣya tvāṁ purato’dya kām api daśāṁ prāptāsti seyaṁ tathā na jñāyeta yathā kim eṣa balavān rāgo virāgo’thavā ||137||

सदाधार-विशेषेषु कौसुम्भो’पि स्थिरो भवेत् । इति कृष्ण-प्रणयिषु म्लानिर् अस्य न युज्यते ॥१३८॥

sadādhāra-viśeṣeṣu kausumbho’pi sthiro bhavet | iti kṛṣṇa-praṇayiṣu mlānir asya na yujyate ||138||

अथ मञ्जिष्ठ-रागः- अहार्यो’नन्य-सापेक्षो यः कान्त्या वर्द्धते सदा । भवेन् माञ्जिष्ठ-रागो’सौ राधा-माधवयोर् यथा ॥१३९॥

atha mañjiṣṭha-rāgaḥ- ahāryo’nanya-sāpekṣo yaḥ kāntyā varddhate sadā | bhaven māñjiṣṭha-rāgo’sau rādhā-mādhavayor yathā ||139||

यथा- धत्ते द्राग् अनुपाधि जन्म विधिना केनापि नाकम्पते सूते’त्याहित-सञ्चयैर् अपि रसꣳ ते चेन् मिथो वर्त्मने । ऋद्धिꣳ सञ्चिनुते चमत्कृति-करोद्दाम-प्रमोदोत्तराꣳ राधा-माधवयोर् अयꣳ निरुपमः प्रेमानुबन्धोत्सवः ॥१४०॥

yathā- dhatte drāg anupādhi janma vidhinā kenāpi nākampate sūte’tyāhita-sañcayair api rasaṁ te cen mitho vartmane | ṛddhiṁ sañcinute camatkṛti-karoddāma-pramodottarāṁ rādhā-mādhavayor ayaṁ nirupamaḥ premānubandhotsavaḥ ||140||

यथा वा, विदग्ध-माधवे (३.१७)- मया ते निर्बन्धान् मुरजयिनि रागः परिहृत्य मयि स्निग्धे किन्तु प्रथय परमाशीस्-ततिम् इमाम् । मुखामोदोद्गार-ग्रहिल-मतिर् अद्यैव हि यतः प्रदोषारम्भे स्याꣳ विमल-वन-माला-मधु-करी ॥१४१॥

yathā vā, vidagdha-mādhave (3.17)- mayā te nirbandhān murajayini rāgaḥ parihṛtya mayi snigdhe kintu prathaya paramāśīs-tatim imām | mukhāmododgāra-grahila-matir adyaiva hi yataḥ pradoṣārambhe syāṁ vimala-vana-mālā-madhu-karī ||141||

पूर्व-पूर्वस् तु यो भावः सोमाभादौ स राजते । तथा भीष्म-सुतादौ च श्री-हरेर् महिषी-गणे ॥१४२॥

pūrva-pūrvas tu yo bhāvaḥ somābhādau sa rājate | tathā bhīṣma-sutādau ca śrī-harer mahiṣī-gaṇe ||142||

य उत्तरोत्तरो द्वियो राधिकादौ स दीव्यति । तथा श्री-सत्यभामायाꣳ लक्ष्मणायाम् अपि क्वचित् ॥१४३॥

ya uttarottaro dviyo rādhikādau sa dīvyati | tathā śrī-satyabhāmāyāṁ lakṣmaṇāyām api kvacit ||143||

इत्थꣳ भेदेन भावानाꣳ सर्व-गोकुल-सुभ्रुवाम् । आत्म-पक्ष-विपक्षादि-भेदाः पूर्वम् उदीरिताः ॥१४४॥

itthaṁ bhedena bhāvānāṁ sarva-gokula-subhruvām | ātma-pakṣa-vipakṣādi-bhedāḥ pūrvam udīritāḥ ||144||

या भावान्तर-सम्बन्धाज् जायन्ते विविधा भिदाः । अपरा अपि भावानाꣳ ज्ञेयास् ताः प्रज्ञया बुधैः ॥१४५॥

yā bhāvāntara-sambandhāj jāyante vividhā bhidāḥ | aparā api bhāvānāṁ jñeyās tāḥ prajñayā budhaiḥ ||145||

अथ अनुरागः- सदानुभूतम् अपि यः कुर्यान् नव-नवꣳ प्रियम् । रागो भवन् नव-नवः सो’नुराग इतीर्यते ॥१४६॥

atha anurāgaḥ- sadānubhūtam api yaḥ kuryān nava-navaṁ priyam | rāgo bhavan nava-navaḥ so’nurāga itīryate ||146||

यथा दान-केलि-कौमुद्याम् (२८)- प्रपन्नः पन्थानꣳ हरिर् असकृद् अस्मन्-नयनयोर् अपूर्वो’यꣳ पूर्वꣳ क्वचिद् अपि न दृष्टो मधुरिमा । प्रतीके’प्य् एकस्य स्फुरति मुहुर् अङ्गस्य सखि या श्रियस् तस्याः पातुꣳ लवम् अपि समर्था न दृग् इयम् ॥१४७॥

yathā dāna-keli-kaumudyām (28)- prapannaḥ panthānaṁ harir asakṛd asman-nayanayor apūrvo’yaṁ pūrvaṁ kvacid api na dṛṣṭo madhurimā | pratīke’py ekasya sphurati muhur aṅgasya sakhi yā śriyas tasyāḥ pātuṁ lavam api samarthā na dṛg iyam ||147||

यथा वा- को’यꣳ कृष्ण इति व्युदस्यति धृतिꣳ यस् तन्वि कर्णꣳ विशन् रागान्धे किम् इदꣳ सदैव भवती तस्योरसि क्रीडति । हास्यꣳ मा कुरु मोहिते त्वम् अधुना न्यस्तास्य हस्ते मया सत्यꣳ सत्यम् असौ दृग्-अङ्गनम् अगाद् अद्यैव विद्युन्-निभः ॥१४८॥

yathā vā- ko’yaṁ kṛṣṇa iti vyudasyati dhṛtiṁ yas tanvi karṇaṁ viśan rāgāndhe kim idaṁ sadaiva bhavatī tasyorasi krīḍati | hāsyaṁ mā kuru mohite tvam adhunā nyastāsya haste mayā satyaṁ satyam asau dṛg-aṅganam agād adyaiva vidyun-nibhaḥ ||148||

परस्पर-वशीभावः प्रेम-वैचित्त्यकꣳ तथा । अप्राणिन्य् अपि जन्माप्तौ लालसा-भर उन्नतः । विप्रलम्भे’स्य विस्फूर्तिर् इत्य् आद्याः स्युर् इह क्रियाः ॥१४९॥

paraspara-vaśībhāvaḥ prema-vaicittyakaṁ tathā | aprāṇiny api janmāptau lālasā-bhara unnataḥ | vipralambhe’sya visphūrtir ity ādyāḥ syur iha kriyāḥ ||149||

अत्र परस्पर-वशीभावो, यथा- समारम्भꣳ पारस्परिक-विजयाय प्रथयतोर् अपूर्वा केयꣳ वाम् अघदमन सꣳरम्भ-लहरी । मनो-हस्ती बद्धस् तव यद् अनया राग-निगडैस् त्वयाप्य् अस्याः प्रेमोत्सव-नव-गुणैश् चित्त-हरिणः ॥१५०॥

atra paraspara-vaśībhāvo, yathā- samārambhaṁ pārasparika-vijayāya prathayator apūrvā keyaṁ vām aghadamana saṁrambha-laharī | mano-hastī baddhas tava yad anayā rāga-nigaḍais tvayāpy asyāḥ premotsava-nava-guṇaiś citta-hariṇaḥ ||150||

प्रेम-वैचित्त्य-सꣳज्ञस् तु विप्रलम्भः स कथ्यते ॥१५१॥

prema-vaicittya-saṁjñas tu vipralambhaḥ sa kathyate ||151||

अप्राणिन्य् अपि जन्म-लालसा-भरो, यथा दान-केलि-कौमुद्याम् (१७)- तपस्यामह् क्षामोदरि वरयितुम् वेनुषु जनुर् वरेण्यम् मन्येथाः सखि तद् अखिलानाꣳ सुजनुषाम् । तपह्-स्तोमेनोच्चैर् यद् इयम् उरर्ञ्कृत्य मुरली मुरारातेर् बिम्बाधर-मधुरिमानम् रसयति ॥१५२॥

aprāṇiny api janma-lālasā-bharo, yathā dāna-keli-kaumudyām (17)- tapasyāmah kṣāmodari varayitum venuṣu janur vareṇyam manyethāḥ sakhi tad akhilānāṁ sujanuṣām | tapah-stomenoccair yad iyam urarñkṛtya muralī murārāter bimbādhara-madhurimānam rasayati ||152||

अथ विप्रलम्भे विस्फूर्तिर्, यथा- ब्रूयास् त्वꣳ मथुराध्वनीन मथुरानाथꣳ तम् इत्य् उच्चकैः सन्देशꣳ व्रज-सुन्दरी कम् अपि ते काचिन् मया प्राहिणोत् । तत्र क्ष्मापति-पत्तने यदि गतः स्वच्छन्द गच्छाधुना किꣳ क्लिष्टाम् अपि विस्फुरन् दिशि दिशि क्लिश्नासि हा मे सखीम् ॥१५३॥

atha vipralambhe visphūrtir, yathā- brūyās tvaṁ mathurādhvanīna mathurānāthaṁ tam ity uccakaiḥ sandeśaṁ vraja-sundarī kam api te kācin mayā prāhiṇot | tatra kṣmāpati-pattane yadi gataḥ svacchanda gacchādhunā kiṁ kliṣṭām api visphuran diśi diśi kliśnāsi hā me sakhīm ||153||

अथ भावः- अनुरागः स्व-सꣳवेद्य-दशाꣳ प्राप्य प्रकाशितः । यावद्-आश्रय-वृत्तिश् चेद् भाव इत्य् अभिधीयते ॥१५४॥

atha bhāvaḥ- anurāgaḥ sva-saṁvedya-daśāṁ prāpya prakāśitaḥ | yāvad-āśraya-vṛttiś ced bhāva ity abhidhīyate ||154||

यथा- राधाया भवतश् च चित्त-जतुनी स्वेदैर् विलाप्य क्रमात् युञ्जन्न् अद्रि-निकुञ्ज-कुञ्जर-पते निर्धूत-भेद-भ्रमम् । चित्राय स्वयम् अन्वरञ्जयद् इह ब्रह्माण्ड-हर्म्योदरे भूयोभिर् नव-राग-हिङ्गुल-भरैः शृङ्गार-कारुः कृती ॥१५५॥

yathā- rādhāyā bhavataś ca citta-jatunī svedair vilāpya kramāt yuñjann adri-nikuñja-kuñjara-pate nirdhūta-bheda-bhramam | citrāya svayam anvarañjayad iha brahmāṇḍa-harmyodare bhūyobhir nava-rāga-hiṅgula-bharaiḥ śṛṅgāra-kāruḥ kṛtī ||155||

मुकुन्द-महिषी-वृन्दैर् अप्य् असाव् अतिदुर्लभः । व्रज-देव्य्-एक-सꣳवेद्यो महाभावाख्ययोच्यते ॥१५६॥

mukunda-mahiṣī-vṛndair apy asāv atidurlabhaḥ | vraja-devy-eka-saṁvedyo mahābhāvākhyayocyate ||156||

वरामृत-स्वरूप-श्रीः स्वꣳ स्वरूपꣳ मनो नयेत् ॥१५७॥

varāmṛta-svarūpa-śrīḥ svaṁ svarūpaṁ mano nayet ||157||

स रूढश् चाधिरूढश् चेत्य् उच्यते द्विविधो बुधैः ॥१५८॥

sa rūḍhaś cādhirūḍhaś cety ucyate dvividho budhaiḥ ||158||

तत्र रूढः- उद्दीप्ता सात्त्विका यत्र स रूढ इति भण्यते ॥१५९॥

tatra rūḍhaḥ- uddīptā sāttvikā yatra sa rūḍha iti bhaṇyate ||159||

यथा- उन्मीलत्-कलहꣳस-गद्गद-रवा कम्पातिविक्षोभतः सङ्कीर्णा पृथु-रोमहर्ष-गतिर् बाष्प-च्छटोद्गारिणी । जाड्योत्सेक-परिप्लुता कुवलयोल्लासꣳ मुहुर् बिभ्रती गोपीनाम् अनुरागिता-सरिद् इयꣳ रासे वितेने रसम् ॥१६०॥

yathā- unmīlat-kalahaṁsa-gadgada-ravā kampātivikṣobhataḥ saṅkīrṇā pṛthu-romaharṣa-gatir bāṣpa-cchaṭodgāriṇī | jāḍyotseka-pariplutā kuvalayollāsaṁ muhur bibhratī gopīnām anurāgitā-sarid iyaṁ rāse vitene rasam ||160||

निमेषासहतासन्न-जनता-हृद्-विलोडनम् । कल्प-क्षणत्वꣳ खिन्नत्वꣳ तत्-सौख्ये’प्य् आर्ति-शङ्कया ॥१६१॥

nimeṣāsahatāsanna-janatā-hṛd-viloḍanam | kalpa-kṣaṇatvaṁ khinnatvaṁ tat-saukhye’py ārti-śaṅkayā ||161||

मोहाद्य्-अभावे’प्य् आत्मादि-सर्व-विस्मरणꣳ सदा । क्षणस्य कल्पेत्याद्या यत्र योग-वियोगयोः ॥१६२॥

mohādy-abhāve’py ātmādi-sarva-vismaraṇaṁ sadā | kṣaṇasya kalpetyādyā yatra yoga-viyogayoḥ ||162||

तत्र निमेषासहता, यथा श्री-दशमे (१०.८२.३८)- गोप्यश् च कृष्णम् उपलभ्य चिराद् अभीष्टꣳ यत्-प्रेक्षणे दृशिषु पक्ष्म-कृतꣳ शपन्ति । दृग्भिर् हृदी-कृतम् अलꣳ परिरभ्य सर्वास् तद्-भावम् आपुर् अपि नित्य-युजाꣳ दुरापम् ॥१६३॥

tatra nimeṣāsahatā, yathā śrī-daśame (10.82.38)- gopyaś ca kṛṣṇam upalabhya cirād abhīṣṭaṁ yat-prekṣaṇe dṛśiṣu pakṣma-kṛtaṁ śapanti | dṛgbhir hṛdī-kṛtam alaṁ parirabhya sarvās tad-bhāvam āpur api nitya-yujāṁ durāpam ||163||

आसन्न-जनता-हृद्-विलोडनꣳ, यथा- सख्यः प्रोक्ष्य कुरून् गुरु-क्षिति-भृताम् आघूर्णयन्ती शिरः स्वस्था विश्लथयन्त्य् अशेष-रमणीर् आप्लाव्य सर्वꣳ जनम् । गोपीनाम् अनुराग-सिन्धु-लहरी सत्यान्तरꣳ विक्रमैर् आक्रम्य स्तिमिताꣳ व्यधाद् अपि पराꣳ वैकुण्ठ-कण्ठ-श्रियम् ॥१६४॥

āsanna-janatā-hṛd-viloḍanaṁ, yathā- sakhyaḥ prokṣya kurūn guru-kṣiti-bhṛtām āghūrṇayantī śiraḥ svasthā viślathayanty aśeṣa-ramaṇīr āplāvya sarvaṁ janam | gopīnām anurāga-sindhu-laharī satyāntaraṁ vikramair ākramya stimitāṁ vyadhād api parāṁ vaikuṇṭha-kaṇṭha-śriyam ||164||

कल्प-क्षणत्वम्, यथा- शरज्-ज्योत्स्नी रासे विधि-रजनि-रूपापि निमिषाद् अतिक्षुद्रा तासाꣳ यद् अजनि न तद् विस्मय-पदम् । सुखोत्सेकारम्भे निमिष-लव-कल्पाम् इव दशाꣳ महा-कल्पाकल्पाप्य् अहह लभते काल-कलना ॥१६५॥

kalpa-kṣaṇatvam, yathā- śaraj-jyotsnī rāse vidhi-rajani-rūpāpi nimiṣād atikṣudrā tāsāṁ yad ajani na tad vismaya-padam | sukhotsekārambhe nimiṣa-lava-kalpām iva daśāṁ mahā-kalpākalpāpy ahaha labhate kāla-kalanā ||165||

तत्-सौख्ये’प्य् आर्ति-शङ्कया खिन्नत्वम्, यथा श्री-दशमे (१०.३१.१९)- यत् ते सुजात-चरणाम्बु-रुहꣳ स्तनेषु भीताः शनैः प्रिय दधीमहि कर्कशेषु तेनाटवीम् अटसि तद् व्यथते न किꣳ स्वित् कूर्पादिभिर् भ्रमति धीर् भवद्-आयुषाꣳ नः ॥१६६॥

tat-saukhye’py ārti-śaṅkayā khinnatvam, yathā śrī-daśame (10.31.19)- yat te sujāta-caraṇāmbu-ruhaṁ staneṣu bhītāḥ śanaiḥ priya dadhīmahi karkaśeṣu tenāṭavīm aṭasi tad vyathate na kiṁ svit kūrpādibhir bhramati dhīr bhavad-āyuṣāṁ naḥ ||166||

मोहाद्य्-अभावे’पि सर्व-विस्मरणꣳ, यथा एकादशे (११.१२.१२)- ता नाविदन् मय्य् अनुषङ्ग-बद्ध- धियः स्वम् आत्मानम् अदस् तथेदम् यथा समाधौ मुनयो’ब्धि-तोये नद्यः प्रविष्टा इव नाम-रूपे ॥१६७॥

mohādy-abhāve’pi sarva-vismaraṇaṁ, yathā ekādaśe (11.12.12)- tā nāvidan mayy anuṣaṅga-baddha- dhiyaḥ svam ātmānam adas tathedam yathā samādhau munayo’bdhi-toye nadyaḥ praviṣṭā iva nāma-rūpe ||167||

क्षण-कल्पता, यथा तत्रैव (११.१२.११)- तास् ताः क्षपाः प्रेष्ठ-तमेन नीता मयैव वृन्दावन-गोचरेण । क्षणार्ध-वत् ताः पुनर् अङ्ग तासाꣳ हीना मया कल्प-समा बभूवुः ॥१६८॥

kṣaṇa-kalpatā, yathā tatraiva (11.12.11)- tās tāḥ kṣapāḥ preṣṭha-tamena nītā mayaiva vṛndāvana-gocareṇa | kṣaṇārdha-vat tāḥ punar aṅga tāsāṁ hīnā mayā kalpa-samā babhūvuḥ ||168||

आद्य-शब्दाद् इह प्रोक्ता कृष्णाविर्भाव-कारिता । सम्भोग-भेदे विस्पष्टꣳ सा पुरस्तात् प्रवक्ष्यते ॥१६९॥

ādya-śabdād iha proktā kṛṣṇāvirbhāva-kāritā | sambhoga-bhede vispaṣṭaṁ sā purastāt pravakṣyate ||169||

अथ अधिरूढः- रूढोक्तेभ्यो’नुभावेभ्यः काम् अप्य् आप्ता विशिष्टताम् । यत्रानुभावा दृश्यन्ते सो’धिरूढो निगद्यते ॥१७०॥

atha adhirūḍhaḥ- rūḍhoktebhyo’nubhāvebhyaḥ kām apy āptā viśiṣṭatām | yatrānubhāvā dṛśyante so’dhirūḍho nigadyate ||170||

यथा शिव-वाक्यम्- लोकातीतम् अजाण्ड-कोटिगम् अपि त्रैकालिकꣳ यत् सुखꣳ दुःखꣳ चेति पृथग् यदि स्फुटम् उभे ते गच्छतः कुटताम् । नैवाभास-तुलाꣳ शिवे तद् अपि तत् कुट-द्वयꣳ राधिका- प्रेमोद्यत्-सुख-दुःख-सिन्धु-भवयोर् विन्देत बिन्द्वोर् अपि ॥१७१॥

yathā śiva-vākyam- lokātītam ajāṇḍa-koṭigam api traikālikaṁ yat sukhaṁ duḥkhaṁ ceti pṛthag yadi sphuṭam ubhe te gacchataḥ kuṭatām | naivābhāsa-tulāṁ śive tad api tat kuṭa-dvayaṁ rādhikā- premodyat-sukha-duḥkha-sindhu-bhavayor vindeta bindvor api ||171||

मोदनो मादनश् चासाव् अधिरूढो द्विधोच्यते ॥१७२॥

modano mādanaś cāsāv adhirūḍho dvidhocyate ||172||

तत्र मोदनः- मोदनः स द्वयोर् यत्र सात्त्विकोद्दीप्त-सौष्ठवम् ॥१७३॥

tatra modanaḥ- modanaḥ sa dvayor yatra sāttvikoddīpta-sauṣṭhavam ||173||

यथा ललित-माधवे (८.९)- आतन्वन् कल-कण्ठ-नादम् अतुलꣳ स्तम्भ-श्रियोज्जृम्भितो भूयिष्ठोच्छलद्-अङ्कुरः फलितवान् स्वेदाम्बु-मुक्ता-फलैः । उद्यद्-बाष्प-मरन्द-भाग-विचलो’प्य् उत्कम्पवान् विभ्रमै राधा-माधवयोर् विराजति चिराद् उल्लास-कल्प-द्रुमः ॥१७४॥

yathā lalita-mādhave (8.9)- ātanvan kala-kaṇṭha-nādam atulaṁ stambha-śriyojjṛmbhito bhūyiṣṭhocchalad-aṅkuraḥ phalitavān svedāmbu-muktā-phalaiḥ | udyad-bāṣpa-maranda-bhāga-vicalo’py utkampavān vibhramai rādhā-mādhavayor virājati cirād ullāsa-kalpa-drumaḥ ||174||

हरेर् यत्र स-कान्तस्य विक्षोभ-भर-कारिता । प्रेमोरु-सम्पद्-विख्यात-कान्तातिशयितादयः ॥१७५॥

harer yatra sa-kāntasya vikṣobha-bhara-kāritā | premoru-sampad-vikhyāta-kāntātiśayitādayaḥ ||175||

राधिका-यूथ एवासौ मोदनो न तु सर्वतः । यः श्रीमान् ह्लादिनी-शक्तेः सुविलासः प्रियो वरः ॥१७६॥

rādhikā-yūtha evāsau modano na tu sarvataḥ | yaḥ śrīmān hlādinī-śakteḥ suvilāsaḥ priyo varaḥ ||176||

तत्र स-कान्तस्य हरेः क्षोभ-भर-कारिता, यथा- हन्त स्तम्भ-करम्बिता भुवि कुरोर् भद्रा सरस्वत्य् अभूद् बाष्पꣳ भास्करजा मुमोच तरसा सत्याभ्रमन् नर्मदा । भेजे भीष्म-सुता च वर्ण-विकृतिꣳ गाम्भीर्य-भाग् अप्य् असौ कृष्णोदन्वति राधिकाद्भुत-नदी-प्रेमोर्मिभिः सꣳवृते ॥१७७॥

tatra sa-kāntasya hareḥ kṣobha-bhara-kāritā, yathā- hanta stambha-karambitā bhuvi kuror bhadrā sarasvaty abhūd bāṣpaṁ bhāskarajā mumoca tarasā satyābhraman narmadā | bheje bhīṣma-sutā ca varṇa-vikṛtiṁ gāmbhīrya-bhāg apy asau kṛṣṇodanvati rādhikādbhuta-nadī-premormibhiḥ saṁvṛte ||177||

प्रेमोरु-सम्पद्वती-वृन्दातिशयित्वꣳ, यथा- अद्वैताद् गिरिजाꣳ हरार्ध-वपुषꣳ सख्यात् प्रियोरः-स्थिताꣳ लक्ष्मीम् अच्युत-चित्त-भृङ्ग-नलिनीꣳ सत्याꣳ च सौभाग्यतः । माधुर्यान् मधुरेश-जीवित-सखीꣳ चन्द्रावलीꣳ च क्षिपन् पश्यारुद्ध हरिꣳ प्रसार्य लहरीꣳ राधानुरागाम्बुधिः ॥१७८॥

premoru-sampadvatī-vṛndātiśayitvaṁ, yathā- advaitād girijāṁ harārdha-vapuṣaṁ sakhyāt priyoraḥ-sthitāṁ lakṣmīm acyuta-citta-bhṛṅga-nalinīṁ satyāṁ ca saubhāgyataḥ | mādhuryān madhureśa-jīvita-sakhīṁ candrāvalīṁ ca kṣipan paśyāruddha hariṁ prasārya laharīṁ rādhānurāgāmbudhiḥ ||178||

मोदनो’यꣳ प्रविश्लेष-दशायाꣳ मोहनो भवेत् । यस्मिन् विरह-वैवश्यात् सूद्दीप्ता एव सात्त्विकाः ॥१७९॥

modano’yaṁ praviśleṣa-daśāyāṁ mohano bhavet | yasmin viraha-vaivaśyāt sūddīptā eva sāttvikāḥ ||179||

यथा- उद्यद्-वेपथु-वाद्यमान-दशना कण्ठ-स्थलान्तर् लुठज्- जल्पा गोकुल-मण्डलꣳ विदधती बाष्पैर् नदी-मातृकम् । राधा कण्टकितेन कण्टकि-फलꣳ गात्रेण धिक्-कुर्वती चित्रꣳ तद्-घन-राग-राशिभिर् अपि श्वेती-कृता वर्तते ॥१८०॥

yathā- udyad-vepathu-vādyamāna-daśanā kaṇṭha-sthalāntar luṭhaj- jalpā gokula-maṇḍalaṁ vidadhatī bāṣpair nadī-mātṛkam | rādhā kaṇṭakitena kaṇṭaki-phalaṁ gātreṇa dhik-kurvatī citraṁ tad-ghana-rāga-rāśibhir api śvetī-kṛtā vartate ||180||

अत्रानुभावा गोविन्द कान्ता-श्लिष्टे’पि मूर्च्छना । असह्य-दुःख-स्वीकाराद् अपि तत्-सुख-कामता ॥१८१॥

atrānubhāvā govinda kāntā-śliṣṭe’pi mūrcchanā | asahya-duḥkha-svīkārād api tat-sukha-kāmatā ||181||

ब्रह्माण्ड-क्षोभ-कारित्वꣳ तिरश्चाम् अपि रोदनम् । स्व-भूतैर् अपि तत्-सङ्ग-तृष्णा मृत्यु-प्रतिश्रवात् । दिव्योन्मादादयो’प्य् अन्ये विद्वद्भिर् अनुकीर्तिताः ॥१८२॥

brahmāṇḍa-kṣobha-kāritvaṁ tiraścām api rodanam | sva-bhūtair api tat-saṅga-tṛṣṇā mṛtyu-pratiśravāt | divyonmādādayo’py anye vidvadbhir anukīrtitāḥ ||182||

प्रायो वृन्दावनेश्वर्याꣳ मोहनो’यम् उदञ्चति । सम्यग्-विलक्षणꣳ यस्य कार्यꣳ सञ्चारि-मोहतः ॥१८३॥

prāyo vṛndāvaneśvaryāṁ mohano’yam udañcati | samyag-vilakṣaṇaṁ yasya kāryaṁ sañcāri-mohataḥ ||183||

तत्र कान्ताश्लिष्टे’पि हरौ मूर्च्छा-कारित्वꣳ, यथा पद्यावल्याम् (३७१)- रत्न-च्छाया-च्छुरित-जलधौ मन्दिरे द्वारकाया रुक्मिण्यापि प्रबल-पुलकोद्भेदम् आलिङ्गितस्य । विश्वꣳ पायान् मसृण-यमुना-तीर-वानीर-कुञ्जे राधा-केली-परिमल-भर-ध्यान-मूर्च्छा मुरारेः ॥१८४॥

tatra kāntāśliṣṭe’pi harau mūrcchā-kāritvaṁ, yathā padyāvalyām (371)- ratna-cchāyā-cchurita-jaladhau mandire dvārakāyā rukmiṇyāpi prabala-pulakodbhedam āliṅgitasya | viśvaṁ pāyān masṛṇa-yamunā-tīra-vānīra-kuñje rādhā-kelī-parimala-bhara-dhyāna-mūrcchā murāreḥ ||184||

असह्य-दुःख-स्वीकारात् तत्-सुख-कामता- स्यान् नः सौख्यꣳ यद् अपि बलवद् गोष्ठम् आप्ते मुकुन्दे यद्य् अल्पापि क्षतिर् उदयते तस्य मागात् कदापि । अप्राप्ते’स्मिन् यद् अपि नगराद् आर्तिर् उग्रा भवेन् नः सौख्यꣳ तस्य स्फुरति हृदि चेत् तत्र वासꣳ करोतु ॥१८५॥

asahya-duḥkha-svīkārāt tat-sukha-kāmatā- syān naḥ saukhyaṁ yad api balavad goṣṭham āpte mukunde yady alpāpi kṣatir udayate tasya māgāt kadāpi | aprāpte’smin yad api nagarād ārtir ugrā bhaven naḥ saukhyaṁ tasya sphurati hṛdi cet tatra vāsaṁ karotu ||185||

ब्रह्माण्ड-क्षोभ-कारित्वꣳ, यथा- नारꣳ चुक्रोश चक्रꣳ फणि-कुलम् अभवद् व्याकुलꣳ स्वेदम् ऊहे वृन्दꣳ वृन्दारकाणाꣳ प्रचुरम् उदमुचन्न् अश्रु वैकुण्ठ-भाजः । राधायाश् चित्रम् ईश भ्रमति दिशि दिशि प्रेम-निःश्वास-धूमे पूर्णानन्दे’प्य् उषित्वा बहिर् इदम् अबहिश् चार्तम् आसीद् अजाण्डम् ॥१८६॥

brahmāṇḍa-kṣobha-kāritvaṁ, yathā- nāraṁ cukrośa cakraṁ phaṇi-kulam abhavad vyākulaṁ svedam ūhe vṛndaṁ vṛndārakāṇāṁ pracuram udamucann aśru vaikuṇṭha-bhājaḥ | rādhāyāś citram īśa bhramati diśi diśi prema-niḥśvāsa-dhūme pūrṇānande’py uṣitvā bahir idam abahiś cārtam āsīd ajāṇḍam ||186||

यथा वा- और्व-स्तोमात् कटुर् अपि कथꣳ दुर्बलेनोरसा मे तापः प्रौढो हरि-विरहजः सह्यते तन् न जाने । निष्क्रान्ता चेद् भवति हृदयाद् यस्य धूम-च्छटापि ब्रह्माण्डानाꣳ सखि कुलम् अपि ज्वालया जाज्वलीति ॥१८७॥

yathā vā- aurva-stomāt kaṭur api kathaṁ durbalenorasā me tāpaḥ prauḍho hari-virahajaḥ sahyate tan na jāne | niṣkrāntā ced bhavati hṛdayād yasya dhūma-cchaṭāpi brahmāṇḍānāṁ sakhi kulam api jvālayā jājvalīti ||187||

तिरश्चाम् अपि रोदनम्, यथा पद्यावल्याम् (३७३)- याते द्वारवती-पुरꣳ मुररिपौ तद्-वस्त्र-सꣳव्यानया कालिन्दी-तट-कुञ्ज-वञ्जुल-लताम् आलाम्ब्य सोत्कण्ठया । उद्गीतꣳ गुरु-बाष्प-गद्गद-गलत्-तारस्वरꣳ राधया येनान्तर्जलचारिभिर् जलचरैर् अप्य् उत्कम् उत्कूजितम् ॥१८८॥

tiraścām api rodanam, yathā padyāvalyām (373)- yāte dvāravatī-puraṁ muraripau tad-vastra-saṁvyānayā kālindī-taṭa-kuñja-vañjula-latām ālāmbya sotkaṇṭhayā | udgītaṁ guru-bāṣpa-gadgada-galat-tārasvaraṁ rādhayā yenāntarjalacāribhir jalacarair apy utkam utkūjitam ||188||

मृत्यु-स्वीकारात् स्वभूतैर् अपि तत्-सङ्ग-तृष्णा, यथा तत्रैव (३३६)- पञ्चत्वꣳ तनुर् एतु भूत-निवहाः स्वाꣳशे विशन्तु स्फुटꣳ धातारꣳ प्रणिपत्य हन्त शिरसा तत्रापि याचे वरम् । तद्-वापीषु पयस् तदीय-मुकुरे ज्योतिस् तदीयाङ्गन- व्योम्नि व्योम तदीय-वर्त्मनि धरा तत्-ताल-वृन्ते’निलः ॥१८९॥

mṛtyu-svīkārāt svabhūtair api tat-saṅga-tṛṣṇā, yathā tatraiva (336)- pañcatvaṁ tanur etu bhūta-nivahāḥ svāṁśe viśantu sphuṭaṁ dhātāraṁ praṇipatya hanta śirasā tatrāpi yāce varam | tad-vāpīṣu payas tadīya-mukure jyotis tadīyāṅgana- vyomni vyoma tadīya-vartmani dharā tat-tāla-vṛnte’nilaḥ ||189||

अथ दिव्योन्मादः- एतस्य मोहनाख्यस्य गतिꣳ कामप्य् उपेयुषः । भ्रमाभा कापि वैचित्री दिव्योन्माद इतीर्यते ॥१९०॥

atha divyonmādaḥ- etasya mohanākhyasya gatiṁ kāmapy upeyuṣaḥ | bhramābhā kāpi vaicitrī divyonmāda itīryate ||190||

उद्घूर्णा-चित्र-जल्पाद्यास् तद्-भेदा बहवो मताः ॥१९१॥

udghūrṇā-citra-jalpādyās tad-bhedā bahavo matāḥ ||191||

तत्र उद्घूर्णा- स्याद् विलक्षणम् उद्घूर्णा नाना-वैवश्य-चेष्टितम् ॥१९२॥

tatra udghūrṇā- syād vilakṣaṇam udghūrṇā nānā-vaivaśya-ceṣṭitam ||192||

यथा- शय्याꣳ कुञ्ज-गृहे क्वचिद् वितनुते सा वास-सज्जायिता नीलाभ्रꣳ धृत-खण्डिता व्यवहृतिश् चण्डी क्वचित् तर्जति । आघूर्णत्यभिसार-सम्भ्रमवती ध्वान्ते क्वचिद् दारुणे राधा ते विरहोद्भ्रम-प्रमथिता धत्ते न काꣳ वा दशाम् ॥१९३॥

yathā- śayyāṁ kuñja-gṛhe kvacid vitanute sā vāsa-sajjāyitā nīlābhraṁ dhṛta-khaṇḍitā vyavahṛtiś caṇḍī kvacit tarjati | āghūrṇatyabhisāra-sambhramavatī dhvānte kvacid dāruṇe rādhā te virahodbhrama-pramathitā dhatte na kāṁ vā daśām ||193||

मथुरा-नगरꣳ कृष्णे लब्धे ललित-माधवे । उद्घूर्णेयꣳ तृतीयाङ्के राधायाः स्फुटम् ईरिता ॥१९४॥

mathurā-nagaraṁ kṛṣṇe labdhe lalita-mādhave | udghūrṇeyaṁ tṛtīyāṅke rādhāyāḥ sphuṭam īritā ||194||

अथ चित्र-जल्पः- प्रेष्ठस्य सुहृदालोके गूढ-रोषाभिजृम्भितः । भूरि-भाव-मयो जल्पो यस् तीव्रोत्कण्ठितान्तिमः ॥१९५॥

atha citra-jalpaḥ- preṣṭhasya suhṛdāloke gūḍha-roṣābhijṛmbhitaḥ | bhūri-bhāva-mayo jalpo yas tīvrotkaṇṭhitāntimaḥ ||195||

चित्र-जल्पो दशाङ्गो’यꣳ प्रजल्पः परिजल्पितम् । विजल्पोज्जल्प-सꣳजल्पा अवजल्पो’भिजल्पितम् । आजल्पः प्रतिजल्पश् च सुजल्पश् चेति कीर्तिताः ॥१९६॥

citra-jalpo daśāṅgo’yaṁ prajalpaḥ parijalpitam | vijalpojjalpa-saṁjalpā avajalpo’bhijalpitam | ājalpaḥ pratijalpaś ca sujalpaś ceti kīrtitāḥ ||196||

एष भ्रमर-गीताख्यो दशमे प्रकटीकृतः ॥१९७॥

eṣa bhramara-gītākhyo daśame prakaṭīkṛtaḥ ||197||

असङ्ख्य-भाव-वैचित्री चमत्कृति-सुदुस्तरः । अपि चेच् चित्रजल्पो’यꣳ मनाक् तद् अपि कथ्यते ॥१९८॥

asaṅkhya-bhāva-vaicitrī camatkṛti-sudustaraḥ | api cec citrajalpo’yaṁ manāk tad api kathyate ||198||

तत्र प्रजल्पः- असूयेर्ष्या-मद-युजा यो’वधीरण-मुद्रया । प्रियस्याकौशलोद्गारः प्रजल्पः स तु कीर्त्यते ॥१९९॥

tatra prajalpaḥ- asūyerṣyā-mada-yujā yo’vadhīraṇa-mudrayā | priyasyākauśalodgāraḥ prajalpaḥ sa tu kīrtyate ||199||

यथा (१०.४७.१२)- मधुप कितव-बन्धो मा स्पृशाङ्घ्रिꣳ सपत्न्याः कुच-विलुलित-माला-कुङ्कुम-श्मश्रुभिर् नः । वहतु मधु-पतिस् तन्-मानिनीनाꣳ प्रसादꣳ यदु-सदसि विडम्ब्यꣳ यस्य दूतस् त्वम् ईदृक् ॥२००॥

yathā (10.47.12)- madhupa kitava-bandho mā spṛśāṅghriṁ sapatnyāḥ kuca-vilulita-mālā-kuṅkuma-śmaśrubhir naḥ | vahatu madhu-patis tan-māninīnāṁ prasādaṁ yadu-sadasi viḍambyaṁ yasya dūtas tvam īdṛk ||200||

अथ परिजल्पितम्- प्रभोर् निर्दयता-शाठ्य-चापलाद्य्-उपपादनात् । स्व-विचक्षणता-व्यक्तिर् भङ्ग्या स्यात् परिजल्पितम् ॥२०१॥

atha parijalpitam- prabhor nirdayatā-śāṭhya-cāpalādy-upapādanāt | sva-vicakṣaṇatā-vyaktir bhaṅgyā syāt parijalpitam ||201||

यथा (१०.४७.१३)- सकृद् अधर-सुधाꣳ स्वाꣳ मोहिनीꣳ पाययित्वा सुमनस इव सद्यस् तत्यजे’स्मान् भवादृक् । परिचरति कथꣳ तत्-पाद-पद्मꣳ नु पद्मा ह्य् अपि बत हृत-चेता ह्य् उत्तमः-श्लोक-जल्पैः ॥२०२॥

yathā (10.47.13)- sakṛd adhara-sudhāṁ svāṁ mohinīṁ pāyayitvā sumanasa iva sadyas tatyaje’smān bhavādṛk | paricarati kathaṁ tat-pāda-padmaṁ nu padmā hy api bata hṛta-cetā hy uttamaḥ-śloka-jalpaiḥ ||202||

अथ विजल्पः- व्यक्तयासूयया गूढ-मान-मुद्रान्तरालया । अघद्विषि कटाक्षोक्तिर् विजल्पो विदुषाꣳ मतः ॥२०३॥

atha vijalpaḥ- vyaktayāsūyayā gūḍha-māna-mudrāntarālayā | aghadviṣi kaṭākṣoktir vijalpo viduṣāṁ mataḥ ||203||

यथा (१०.४७.१४)- किम् इह बहु षडङ्घ्रे गायसि त्वꣳ यदूनाम् अधिपतिम् अगृहाणाम् अग्रतो नः पुराणम् । विजय-सख-सखीनाꣳ गीयताꣳ तत्-प्रसङ्गः क्षपित-कुच-रुजस् ते कल्पयन्तीष्टम् इष्टाः ॥२०४॥

yathā (10.47.14)- kim iha bahu ṣaḍaṅghre gāyasi tvaṁ yadūnām adhipatim agṛhāṇām agrato naḥ purāṇam | vijaya-sakha-sakhīnāṁ gīyatāṁ tat-prasaṅgaḥ kṣapita-kuca-rujas te kalpayantīṣṭam iṣṭāḥ ||204||

अथ उज्जल्पः- हरेः कुहकताख्यानꣳ गर्व-गर्भितयेर्ष्यया । सासूयश् च तद्-आक्षेपो धीरैर् उज्जल्प ईर्यते ॥२०५॥

atha ujjalpaḥ- hareḥ kuhakatākhyānaṁ garva-garbhitayerṣyayā | sāsūyaś ca tad-ākṣepo dhīrair ujjalpa īryate ||205||

यथा (१०.४७.१५)- दिवि भुवि च रसायाꣳ काः स्त्रियस् तद्-दुरापाः कपट-रुचिर-हास-भ्रू-विजृम्भस्य याः स्युः । चरण-रज उपास्ते यस्य भूतिर् वयꣳ का अपि च कृपण-पक्षे ह्य् उत्तमः-श्लोक-शब्दः ॥२०६॥

yathā (10.47.15)- divi bhuvi ca rasāyāṁ kāḥ striyas tad-durāpāḥ kapaṭa-rucira-hāsa-bhrū-vijṛmbhasya yāḥ syuḥ | caraṇa-raja upāste yasya bhūtir vayaṁ kā api ca kṛpaṇa-pakṣe hy uttamaḥ-śloka-śabdaḥ ||206||

अथ सꣳजल्पः- सोल्लुण्ठया गहनया कयाप्य् आक्षेप-मुद्रया । तस्याकृतज्ञताद्य्-उक्तिः सꣳजल्पः कथितो बुधैः ॥२०७॥

atha saṁjalpaḥ- solluṇṭhayā gahanayā kayāpy ākṣepa-mudrayā | tasyākṛtajñatādy-uktiḥ saṁjalpaḥ kathito budhaiḥ ||207||

यथा (१०.४७.१६)- विसृज शिरसि पादꣳ वेद्म्य् अहꣳ चाटु-कारैर् अनुनय-विदुषस् ते’भ्येत्य दौत्यैर् मुकुन्दात् । स्व-कृत इह विसृष्टापत्य-पत्य्-अन्य-लोका व्यसृजद् अकृत-चेताः किꣳ नु सन्धेयम् अस्मिन् ॥२०८॥

yathā (10.47.16)- visṛja śirasi pādaṁ vedmy ahaṁ cāṭu-kārair anunaya-viduṣas te’bhyetya dautyair mukundāt | sva-kṛta iha visṛṣṭāpatya-paty-anya-lokā vyasṛjad akṛta-cetāḥ kiṁ nu sandheyam asmin ||208||

अथ अवजल्पः- हरौ काठिन्य-कामित्व-धौर्त्याद् आसक्त्य-योग्यता । यत्र सेर्ष्यꣳ भियेवोक्ता सो’वजल्पः सताꣳ मतः ॥२०९॥

atha avajalpaḥ- harau kāṭhinya-kāmitva-dhaurtyād āsaktya-yogyatā | yatra serṣyaṁ bhiyevoktā so’vajalpaḥ satāṁ mataḥ ||209||

यथा (१०.४७.१७)- मृगयुर् इव कपीन्द्रꣳ विव्यधे लुब्ध-धर्मा स्त्रियम् अकृत विरूपाꣳ स्त्री-जितः काम-यानाम् । बलिम् अपि बलिम् अत्त्वावेष्टयद् ध्वाङ्क्ष-वद् यस् तद् अलम् असित-सख्यैर् दुस्त्यजस् तत्-कथार्थः ॥२१०॥

yathā (10.47.17)- mṛgayur iva kapīndraṁ vivyadhe lubdha-dharmā striyam akṛta virūpāṁ strī-jitaḥ kāma-yānām | balim api balim attvāveṣṭayad dhvāṅkṣa-vad yas tad alam asita-sakhyair dustyajas tat-kathārthaḥ ||210||

अथ अभिजल्पितम्- भङ्ग्या त्यागौचिती तस्य खगानाम् अपि खेदनात् । यत्र सानुशयꣳ प्रोक्ता तद् भवेद् अभिजल्पितम् ॥२११॥

atha abhijalpitam- bhaṅgyā tyāgaucitī tasya khagānām api khedanāt | yatra sānuśayaṁ proktā tad bhaved abhijalpitam ||211||

यथा (१०.४७.१८)- यद्-अनुचरित-लीला-कर्ण-पीयूष-विप्रुट्- सकृद्-अदन-विधूत-द्वन्द्व-धर्मा विनष्टाः । सपदि गृह-कुटुम्बꣳ दीनम् उत्सृज्य दीना बहव इह विहङ्गा भिक्षु-चर्याꣳ चरन्ति ॥२१२॥

yathā (10.47.18)- yad-anucarita-līlā-karṇa-pīyūṣa-vipruṭ- sakṛd-adana-vidhūta-dvandva-dharmā vinaṣṭāḥ | sapadi gṛha-kuṭumbaṁ dīnam utsṛjya dīnā bahava iha vihaṅgā bhikṣu-caryāṁ caranti ||212||

अथ आजल्पः- जैह्म्यꣳ तस्यार्तिदत्वꣳ च निर्वेदाद् यत्र कीर्तितम् । भङ्ग्यान्य-सुखदत्वꣳ च स आजल्प उदीरितः ॥२१३॥

atha ājalpaḥ- jaihmyaṁ tasyārtidatvaṁ ca nirvedād yatra kīrtitam | bhaṅgyānya-sukhadatvaṁ ca sa ājalpa udīritaḥ ||213||

यथा (१०.४७.१९)- वयम् ऋतम् इव जिह्म-व्याहृतꣳ श्रद्दधानाः कुलिक-रुतम् इवाज्ञाः कृष्ण-वध्वो हरिण्यः ददृशुर् असकृद् एतत् तन्-नख-स्पर्श-तीव्र- स्मर-रुज उपमन्त्रिन् भण्यताम् अन्य-वार्ता ॥२१४॥

yathā (10.47.19)- vayam ṛtam iva jihma-vyāhṛtaṁ śraddadhānāḥ kulika-rutam ivājñāḥ kṛṣṇa-vadhvo hariṇyaḥ dadṛśur asakṛd etat tan-nakha-sparśa-tīvra- smara-ruja upamantrin bhaṇyatām anya-vārtā ||214||

अथ प्रतिजल्पः- दुस्त्यज-द्वन्द्व-भावे’स्मिन् प्राप्तिर् नार्हेत्य् अनुद्धतम् । दूत-सम्माननेनोक्तꣳ यत्र स प्रतिजल्पकः ॥२१५॥

atha pratijalpaḥ- dustyaja-dvandva-bhāve’smin prāptir nārhety anuddhatam | dūta-sammānanenoktaṁ yatra sa pratijalpakaḥ ||215||

यथा (१०.४७.२०)- प्रिय-सख पुनर् आगाः प्रेयसा प्रेषितः किꣳ वरय किम् अनुरुन्धे माननीयो’सि मे’ङ्ग । नयसि कथम् इहास्मान् दुस्त्यज-द्वन्द्व-पार्श्वꣳ सततम् उरसि सौम्य श्रीर् वधूः साकम् आस्ते ॥२१६॥

yathā (10.47.20)- priya-sakha punar āgāḥ preyasā preṣitaḥ kiṁ varaya kim anurundhe mānanīyo’si me’ṅga | nayasi katham ihāsmān dustyaja-dvandva-pārśvaṁ satatam urasi saumya śrīr vadhūḥ sākam āste ||216||

अथ सुजल्पः- यत्रार्जवात् स-गाम्भीर्यꣳ स-दैन्यꣳ सह-चापलम् । सोत्कण्ठꣳ च हरिः पृष्टः स सुजल्पो निगद्यते ॥२१७॥

atha sujalpaḥ- yatrārjavāt sa-gāmbhīryaṁ sa-dainyaṁ saha-cāpalam | sotkaṇṭhaṁ ca hariḥ pṛṣṭaḥ sa sujalpo nigadyate ||217||

यथा (१०.४७.२१)- अपि बत मधु-पुर्याम् आर्य-पुत्रो’धुनास्ते स्मरति स पितृ-गेहान् सौम्य बन्धूꣳश् च गोपान् । क्वचिद् अपि स कथाꣳ नः किङ्करीणाꣳ गृणीते भुजम् अगुरु-सुगन्धꣳ मूर्ध्न्य् अधास्यत् कदा नु ॥२१८॥

yathā (10.47.21)- api bata madhu-puryām ārya-putro’dhunāste smarati sa pitṛ-gehān saumya bandhūṁś ca gopān | kvacid api sa kathāṁ naḥ kiṅkarīṇāṁ gṛṇīte bhujam aguru-sugandhaṁ mūrdhny adhāsyat kadā nu ||218||

अथ मादनः- सर्व-भावोद्गमोल्लासी मादनो’यꣳ परात् परः । राजते ह्लादिनी-सारो राधायाम् एव यः सदा ॥२१९॥

atha mādanaḥ- sarva-bhāvodgamollāsī mādano’yaṁ parāt paraḥ | rājate hlādinī-sāro rādhāyām eva yaḥ sadā ||219||

यथा- आसृष्टेर् अक्षयिष्णुꣳ हृदय-विधु-मणि-द्रावणꣳ वक्रिमाणꣳ पूर्णत्वे’प्य् उद्वहन्तꣳ निज-रुचि-घटया साध्वसꣳ ध्वꣳसयन्तम् । तन्वानꣳ शꣳ प्रदोषे धृत-नव-नवता-सम्पदꣳ मादनत्वा- दद्वैतꣳ नौमि राधा-दनुज-विजयिनोर् अद्भुतꣳ भाव-चन्द्रम् ॥२२०॥

yathā- āsṛṣṭer akṣayiṣṇuṁ hṛdaya-vidhu-maṇi-drāvaṇaṁ vakrimāṇaṁ pūrṇatve’py udvahantaṁ nija-ruci-ghaṭayā sādhvasaṁ dhvaṁsayantam | tanvānaṁ śaṁ pradoṣe dhṛta-nava-navatā-sampadaṁ mādanatvā- dadvaitaṁ naumi rādhā-danuja-vijayinor adbhutaṁ bhāva-candram ||220||

अत्रेर्ष्याया अयोग्ये’पि प्रबलेर्ष्या-विधायिता । सदा-भोगे’पि तद्-गन्ध-मात्राधार-स्तवादयः ॥२२१॥

atrerṣyāyā ayogye’pi prabalerṣyā-vidhāyitā | sadā-bhoge’pi tad-gandha-mātrādhāra-stavādayaḥ ||221||

अथ अयोग्ये’पीर्ष्या, यथा दान-केलि-कौमुद्याम् (९२)- विशुद्धाभिः सार्धꣳ व्रज-हरिण-नेत्राभिर् अनिशꣳ त्वम् अद्धा विद्वेषꣳ किम् इति वनमाले रचयसि । तृणीकुर्वत्य् अस्मान् वपुर् अघरिपोर् आशिखम् इदꣳ परिष्वज्यापादꣳ महति हृदये या विहरसि ॥२२२॥

atha ayogye’pīrṣyā, yathā dāna-keli-kaumudyām (92)- viśuddhābhiḥ sārdhaṁ vraja-hariṇa-netrābhir aniśaṁ tvam addhā vidveṣaṁ kim iti vanamāle racayasi | tṛṇīkurvaty asmān vapur agharipor āśikham idaṁ pariṣvajyāpādaṁ mahati hṛdaye yā viharasi ||222||

सदा-भोगे’पि तद्-गन्ध-मात्राधार-स्तुतिर्, यथा श्री-दशमे (१०.२१.१७)- पूर्णाः पुलिन्द्य उरुगाय-पदाब्ज-राग- श्री-कुङ्कुमेन दयिता-स्तन-मण्डितेन । तद्-दर्शन-स्मर-रुजस् तृण-रूषितेन लिम्पन्त्य आनन-कुचेषु जुहुस् तद्-आधिम् ॥२२३॥

sadā-bhoge’pi tad-gandha-mātrādhāra-stutir, yathā śrī-daśame (10.21.17)- pūrṇāḥ pulindya urugāya-padābja-rāga- śrī-kuṅkumena dayitā-stana-maṇḍitena | tad-darśana-smara-rujas tṛṇa-rūṣitena limpantya ānana-kuceṣu juhus tad-ādhim ||223||

यथा वा- दुष्करꣳ कतर-दालि मालती कोमलेयम् अकरोत् तपः पुरा । हन्त गोष्ठ-पति-नन्दनोपमꣳ या तमालम् अमलोपगूहते ॥२२४॥

yathā vā- duṣkaraṁ katara-dāli mālatī komaleyam akarot tapaḥ purā | hanta goṣṭha-pati-nandanopamaṁ yā tamālam amalopagūhate ||224||

योग एव भवेद् एष विचित्रः को’पि मादनः । यद्-विलासा विराजन्ते नित्य-लीलाः सहस्रधा ॥२२५॥

yoga eva bhaved eṣa vicitraḥ ko’pi mādanaḥ | yad-vilāsā virājante nitya-līlāḥ sahasradhā ||225||

मादनस्य गतिः सुष्ठु मदनस्येव दुर्गमा । न निर्वक्तुꣳ भवेच् छक्या तेनासौ मुनिनाप्य् अलम् ॥२२६॥

mādanasya gatiḥ suṣṭhu madanasyeva durgamā | na nirvaktuṁ bhavec chakyā tenāsau munināpy alam ||226||

किꣳ च- रागानुरागताम् आदौ स्नेहः प्राप्यैव सत्वरम् । मानत्वꣳ प्रणयत्वꣳ च क्वचित् पश्चात् प्रपद्यते ॥२२७॥

kiṁ ca- rāgānurāgatām ādau snehaḥ prāpyaiva satvaram | mānatvaṁ praṇayatvaṁ ca kvacit paścāt prapadyate ||227||

अत एवात्र शास्त्रेषु श्रूयते राधिकादिषु । पूर्व-राग-प्रसङ्गे’पि प्रकटꣳ राग-लक्षणम् ॥२२८॥

ata evātra śāstreṣu śrūyate rādhikādiṣu | pūrva-rāga-prasaṅge’pi prakaṭaṁ rāga-lakṣaṇam ||228||

स्फुरन्ति व्रज-देवीषु परा भाव-भिदाश् च याः । तास् तर्कागोचरतया न सम्यग् इह वर्णिताः ॥२२९॥

sphuranti vraja-devīṣu parā bhāva-bhidāś ca yāḥ | tās tarkāgocaratayā na samyag iha varṇitāḥ ||229||

साधारण्याꣳ रताव् एव धूमायिततया मताः । ज्वलितास् तु रति-प्रेम्णोर् दीप्ताः स्नेहादि-पञ्चसु । रूढे भावे तथोद्दीप्ताः सुदीप्ता मोहनादिषु ॥२३०॥

sādhāraṇyāṁ ratāv eva dhūmāyitatayā matāḥ | jvalitās tu rati-premṇor dīptāḥ snehādi-pañcasu | rūḍhe bhāve tathoddīptāḥ sudīptā mohanādiṣu ||230||

इयꣳ प्रायिकता किन्तु श्रेष्ठ-मध्यादि-भारतः । देश-काल-जनादीनाꣳ क्वाप्य् एषाꣳ स्याद् विपर्ययम् ॥२३१॥

iyaṁ prāyikatā kintu śreṣṭha-madhyādi-bhārataḥ | deśa-kāla-janādīnāṁ kvāpy eṣāṁ syād viparyayam ||231||

आद्या प्रेमान्तिमाꣳ तत्रानुरागान्ताꣳ समञ्जसा । रतिर् भावान्तिमाꣳ सीमाꣳ समर्थैव प्रपद्यन्ते ॥२३२॥

ādyā premāntimāṁ tatrānurāgāntāṁ samañjasā | ratir bhāvāntimāṁ sīmāṁ samarthaiva prapadyante ||232||

रतिर् नर्म-वयस्यानाम् अनुरागान्तिमाꣳ स्थितिम् । तेष्व् एव सुबलादीनाꣳ भावान्ताम् एव गच्छति ॥२३३॥

ratir narma-vayasyānām anurāgāntimāṁ sthitim | teṣv eva subalādīnāṁ bhāvāntām eva gacchati ||233||