Transitory States

निर्वेदाद्यास् त्रयस्त्रिꣳशद्-भावा ये परिकीर्तिताः । औग्र्यालस्ये विना ते’त्र विज्ञेया व्यभिचारिणः ॥१॥

nirvedādyās trayastriṁśad-bhāvā ye parikīrtitāḥ | augryālasye vinā te’tra vijñeyā vyabhicāriṇaḥ ||1||

सख्यादिषु निज-प्रेमाप्य् अत्र सञ्चारिताꣳ व्रजेत् ॥२॥

sakhyādiṣu nija-premāpy atra sañcāritāṁ vrajet ||2||

साक्षाद्-अङ्गत्या नेष्टा किन्त्व् अत्र मरणादयः । वर्ध्यमानास् तु युक्त्यामी गुणताम् उपचिन्वते ॥३॥

sākṣād-aṅgatyā neṣṭā kintv atra maraṇādayaḥ | vardhyamānās tu yuktyāmī guṇatām upacinvate ||3||

तत्र निर्वेदः, स महार्त्या, यथा विदग्ध-माधवे (२.४१)- यस्योत्सङ्ग-सुखाशया शिथिलता गुर्वी गुरुभ्यस् त्रपा प्राणेभ्यो’पि सुहृत्तमाः सखि तथा यूयꣳ परिक्लेशिताः । धर्मः सो’पि महान् मया न गणितः साध्वीभिर् अध्यासितो धिग् धैर्यꣳ तद्-उपेक्षितापि यद् अहꣳ जीवामि पापीयसी ॥४॥

tatra nirvedaḥ, sa mahārtyā, yathā vidagdha-mādhave (2.41)- yasyotsaṅga-sukhāśayā śithilatā gurvī gurubhyas trapā prāṇebhyo’pi suhṛttamāḥ sakhi tathā yūyaṁ parikleśitāḥ | dharmaḥ so’pi mahān mayā na gaṇitaḥ sādhvībhir adhyāsito dhig dhairyaṁ tad-upekṣitāpi yad ahaṁ jīvāmi pāpīyasī ||4||

विप्रयोगेण, यथा उद्धव-सन्देशे (८१)- न क्षोदीयान् अपि सखि मम प्रेम-गन्धो मुकुन्दे क्रन्दन्तीꣳ माꣳ निज-शुभगता-ख्यापनाय प्रतीहि । खेलद्-वꣳशी-वलयिनम् अनालोक्य तꣳ वक्त्र-बिम्बꣳ ध्वस्तालम्बा यद् अहम् अहह प्राण-कीटम् बिभर्मि ॥५॥

viprayogeṇa, yathā uddhava-sandeśe (81)- na kṣodīyān api sakhi mama prema-gandho mukunde krandantīṁ māṁ nija-śubhagatā-khyāpanāya pratīhi | khelad-vaṁśī-valayinam anālokya taṁ vaktra-bimbaṁ dhvastālambā yad aham ahaha prāṇa-kīṭam bibharmi ||5||

ईर्स्यया, यथा- नात्मानम् आक्षिप त्वꣳ म्लायद्-वदना गभीर-गरिमाणम् । सखि नान्तरꣳ क्षितौ कश् चन्द्रावलि-तारयोर् वेत्ति ॥६॥

īrsyayā, yathā- nātmānam ākṣipa tvaṁ mlāyad-vadanā gabhīra-garimāṇam | sakhi nāntaraṁ kṣitau kaś candrāvali-tārayor vetti ||6||

अथ विषादः । स इष्टानवाप्तितो, यथा विदग्ध-माधवे (२.५६)- पीतꣳ न वाग्-अमृतम् अद्य हरेर् अशङ्कꣳ न्यस्तꣳ मयाद्य वदने न दृग्-अञ्चलꣳ च । रम्ये चिराद् अवसरे सखि लब्ध-मात्रे हा दुर्विधिर् विरुरुधे जरती-च्छलेन ॥७॥

atha viṣādaḥ | sa iṣṭānavāptito, yathā vidagdha-mādhave (2.56)- pītaṁ na vāg-amṛtam adya harer aśaṅkaṁ nyastaṁ mayādya vadane na dṛg-añcalaṁ ca | ramye cirād avasare sakhi labdha-mātre hā durvidhir virurudhe jaratī-cchalena ||7||

यथा व श्री-दशमे (१०.२१.७)- अक्षण्वताꣳ फलम् इदꣳ न परꣳ विदामः सख्यः पशून् अनुविवेशतयोर् वयस्यैः । वक्त्रꣳ व्रजेश-सुतयोर् अनु वेणु-जुष्टꣳ यैर् वा निपीतम् अनुरक्त-कटाक्ष-मोक्षम् ॥८॥

yathā va śrī-daśame (10.21.7)- akṣaṇvatāṁ phalam idaṁ na paraṁ vidāmaḥ sakhyaḥ paśūn anuviveśatayor vayasyaiḥ | vaktraṁ vrajeśa-sutayor anu veṇu-juṣṭaṁ yair vā nipītam anurakta-kaṭākṣa-mokṣam ||8||

प्रारब्ध-कार्यासिद्धेर्, यथा श्री-गीत-गोविन्दे (२.१०)- गणयति गुण-ग्रामꣳ भामꣳ भ्रमाद् अपि नेहते वहति च परितोषꣳ दोषꣳ विमुञ्चति दूरतः । युवतिषु वलत्-तृष्णे कृष्णे विहरति माꣳ विना पुनर् अपि मनो वामꣳ कामꣳ करोति करोमि किम् ॥९॥

prārabdha-kāryāsiddher, yathā śrī-gīta-govinde (2.10)- gaṇayati guṇa-grāmaṁ bhāmaṁ bhramād api nehate vahati ca paritoṣaṁ doṣaṁ vimuñcati dūrataḥ | yuvatiṣu valat-tṛṣṇe kṛṣṇe viharati māṁ vinā punar api mano vāmaṁ kāmaṁ karoti karomi kim ||9||

विपत्तितो, यथा ललित-माधवे (३.२६)- निपीता न स्वैरꣳ श्रुति-पुटिकया नर्म-भणितिर् न दृष्टा निःशङ्कꣳ सुमुखि मुख-पङ्केरुह-रुचः । हरेर् वक्षः-पीठꣳ न किल घनम् आलिङ्गितम् अभूद् इति ध्यायꣳ ध्यायꣳ स्फुटति लुठद् अन्तर् मम मनः ॥१०॥

vipattito, yathā lalita-mādhave (3.26)- nipītā na svairaṁ śruti-puṭikayā narma-bhaṇitir na dṛṣṭā niḥśaṅkaṁ sumukhi mukha-paṅkeruha-rucaḥ | harer vakṣaḥ-pīṭhaṁ na kila ghanam āliṅgitam abhūd iti dhyāyaṁ dhyāyaṁ sphuṭati luṭhad antar mama manaḥ ||10||

अपराधाद्, यथा- हरेर् वचसि सूनृते न निहिता श्रुतिर् वामया तथा दृग् अपि नार्पिता प्रणति-भाजि तस्मिन् पुरः । हितोक्तिर् अपि धिक्-कृता प्रिय-सखी मुहुस् तेन मे ज्वलत्य् अहह मुर्मुर-ज्वलन-जाल-रुद्धꣳ मनः ॥११॥

aparādhād, yathā- harer vacasi sūnṛte na nihitā śrutir vāmayā tathā dṛg api nārpitā praṇati-bhāji tasmin puraḥ | hitoktir api dhik-kṛtā priya-sakhī muhus tena me jvalaty ahaha murmura-jvalana-jāla-ruddhaṁ manaḥ ||11||

अथ दैन्यम् । तद् दुःखेन, यथा बिल्वमङ्गले- अयि मुरलि मुकुन्द-स्मेर-वक्त्रारविन्द- श्वसन-रस-रसज्ञे त्वाꣳ नमस्कृत्य याचे । मधुरम् अधर-बिम्बꣳ प्राप्तवत्याꣳ भवत्याꣳ कथय रहसि कर्णे मद्-दशाꣳ नन्द-सूनोः ॥१२॥

atha dainyam | tad duḥkhena, yathā bilvamaṅgale- ayi murali mukunda-smera-vaktrāravinda- śvasana-rasa-rasajñe tvāṁ namaskṛtya yāce | madhuram adhara-bimbaṁ prāptavatyāṁ bhavatyāṁ kathaya rahasi karṇe mad-daśāṁ nanda-sūnoḥ ||12||

यथा वा, श्री-दशमे (१०.२९.३८)- तन् नः प्रसीद वृजिनार्दन ते’ङ्घ्रिमूलꣳ प्राप्ता विसृज्य वसतीस् त्वदुपासनाशाः । त्वत्-सुन्दर-स्मित-निरीक्षण-तीव्र-काम- तप्तात्मनाꣳ पुरुष-भूषण देहि दास्यम् ॥१३॥

yathā vā, śrī-daśame (10.29.38)- tan naḥ prasīda vṛjinārdana te’ṅghrimūlaṁ prāptā visṛjya vasatīs tvadupāsanāśāḥ | tvat-sundara-smita-nirīkṣaṇa-tīvra-kāma- taptātmanāṁ puruṣa-bhūṣaṇa dehi dāsyam ||13||

त्रासेन, यथा- अपि कर-धुतिभिर् मयापनुन्नो मुखमयम् अञ्चति चञ्चलो द्विरेफः । अघदमन मयि प्रसीद वन्दे कुरु करुणाम् अवरुन्धि दुष्टम् एनम् ॥१४॥

trāsena, yathā- api kara-dhutibhir mayāpanunno mukhamayam añcati cañcalo dvirephaḥ | aghadamana mayi prasīda vande kuru karuṇām avarundhi duṣṭam enam ||14||

अपराधेन, यथा- आलि तथ्यम् अपराद्धम् एव ते दुष्ट-मान-फणि-दष्टया मया । पिञ्छ-मौलिर् अधुनानुमीयताꣳ मामकीनम् अनवेक्ष्य दूषणम् ॥१५॥

aparādhena, yathā- āli tathyam aparāddham eva te duṣṭa-māna-phaṇi-daṣṭayā mayā | piñcha-maulir adhunānumīyatāṁ māmakīnam anavekṣya dūṣaṇam ||15||

अथ ग्लानिः, सा श्रमेण, यथा- व्यात्युक्षीम् अघ-मथनेन पङ्कजाक्षी कुर्वाणा किम् अपि सखीषु स-स्मितासु । क्षामाङ्गी मणि-वलयꣳ स्खलत्-करान्तात् कालिन्दी-पयसि रुरोध नाद्य राधा ॥१६॥

atha glāniḥ, sā śrameṇa, yathā- vyātyukṣīm agha-mathanena paṅkajākṣī kurvāṇā kim api sakhīṣu sa-smitāsu | kṣāmāṅgī maṇi-valayaṁ skhalat-karāntāt kālindī-payasi rurodha nādya rādhā ||16||

आधिना, यथा हꣳसदूते (९५)- प्रतीकारारम्भ-श्लथ-मतिभिर् उद्यत्-परिणतेर् विमुक्ताया व्यक्त-स्मर-कदन-भाजः परिजनैः । अमुञ्चन्ती सङ्गꣳ कुवलय-दृशः केवलम् असौ बलाद् अद्य प्राणान् अवति भवाशा-सहचरी ॥१७॥

ādhinā, yathā haṁsadūte (95)- pratīkārārambha-ślatha-matibhir udyat-pariṇater vimuktāyā vyakta-smara-kadana-bhājaḥ parijanaiḥ | amuñcantī saṅgaṁ kuvalaya-dṛśaḥ kevalam asau balād adya prāṇān avati bhavāśā-sahacarī ||17||

रतेन, यथा श्री-गीत-गोविन्दे (१२.१२)- माराङ्के रति-केलि-सङ्कुल-रणारम्भे तया साहस- प्रायꣳ कान्त-जयाय किꣳचिद् उपरि प्रारम्भि यत्-सम्भ्रमात् । निष्पन्दा जघन-स्थली शिथिलिता दोर्-वल्लिर् उत्कम्पितꣳ वक्षो मीलितम् अक्षि पौरुष-रसः स्त्रीणाꣳ कुतः सिध्यति ॥१८॥

ratena, yathā śrī-gīta-govinde (12.12)- mārāṅke rati-keli-saṅkula-raṇārambhe tayā sāhasa- prāyaṁ kānta-jayāya kiṁcid upari prārambhi yat-sambhramāt | niṣpandā jaghana-sthalī śithilitā dor-vallir utkampitaṁ vakṣo mīlitam akṣi pauruṣa-rasaḥ strīṇāṁ kutaḥ sidhyati ||18||

अथ श्रमः । सो’ध्वनो, यथा पद्यावल्याꣳ (२११)- द्वि-त्रैः केलि-सरोरुहꣳ त्रि-चतुरैर् धम्मिल्ल-मल्ली-स्रजꣳ कण्ठान् मौक्तिक-मालिकाꣳ तद् अनु च त्यक्त्वा पदैः पञ्च-षैः । कृष्ण-प्रेम-विघूर्णितान्तरतया दूराभिसारातुरा तन्वङ्गी निरुपायम् अध्वनि परꣳ श्रोणी-भरꣳ निन्दति ॥१९॥

atha śramaḥ | so’dhvano, yathā padyāvalyāṁ (211)- dvi-traiḥ keli-saroruhaṁ tri-caturair dhammilla-mallī-srajaṁ kaṇṭhān mauktika-mālikāṁ tad anu ca tyaktvā padaiḥ pañca-ṣaiḥ | kṛṣṇa-prema-vighūrṇitāntaratayā dūrābhisārāturā tanvaṅgī nirupāyam adhvani paraṁ śroṇī-bharaṁ nindati ||19||

नृत्याद्, यथा- शिथिल-गति-विलासास् तत्र हल्लीश-रङ्गे हरि-भुज-परिघाग्र-न्यस्त-हस्तारविन्दाः । श्रम-लुलित-ललाट-श्लिष्ट-लीलालकान्ताः प्रतिपदम् अनवद्याः सिष्विदुर् वेदि-मध्याः ॥२०॥

nṛtyād, yathā- śithila-gati-vilāsās tatra hallīśa-raṅge hari-bhuja-parighāgra-nyasta-hastāravindāḥ | śrama-lulita-lalāṭa-śliṣṭa-līlālakāntāḥ pratipadam anavadyāḥ siṣvidur vedi-madhyāḥ ||20||

रताद्, यथा- अहह भुजयोर् द्वन्द्वꣳ मन्दꣳ बभूव विशाखिके समजनि घन-स्वेदꣳ चेदꣳ युगꣳ तव गण्डयोः । धृत-मधुरिम-स्फूर्ति-मूर्तिस् तथापि वरानने प्रमद-सुधयाक्रान्तꣳ स्वान्तꣳ मम प्रणयत्य् असौ ॥२१॥

ratād, yathā- ahaha bhujayor dvandvaṁ mandaṁ babhūva viśākhike samajani ghana-svedaṁ cedaṁ yugaṁ tava gaṇḍayoḥ | dhṛta-madhurima-sphūrti-mūrtis tathāpi varānane pramada-sudhayākrāntaṁ svāntaṁ mama praṇayaty asau ||21||

अथ मदः । स मधु-पानजो, यथा- या ह्रिया हरि-पुरो मुख-मुद्राꣳ भङ्क्तुम् अध्यवससौ न कदापि । स पपाठ चटुलꣳ मधु पीत्वा शारिकेव पशुपाल-किशोरी ॥२२॥

atha madaḥ | sa madhu-pānajo, yathā- yā hriyā hari-puro mukha-mudrāṁ bhaṅktum adhyavasasau na kadāpi | sa papāṭha caṭulaṁ madhu pītvā śārikeva paśupāla-kiśorī ||22||

अथ गर्वः । स सौभाग्येन, यथा- मुञ्चन् मित्र-कदम्ब-सङ्गम् अभजन्न् अप्य् उत्सुकाः प्रेयसीर् एष द्वारि हरिस् त्वद्-आनन-तटी-न्यस्तेक्षणस् तिष्ठति । यूथीभिर् मकराकृति स्मित-मुखी त्वꣳ कुर्वती कुण्डलꣳ गण्डोद्यत्-पुलका दृशो’पि न किल क्षीवे क्षिपस्य् अञ्चलम् ॥२३॥

atha garvaḥ | sa saubhāgyena, yathā- muñcan mitra-kadamba-saṅgam abhajann apy utsukāḥ preyasīr eṣa dvāri haris tvad-ānana-taṭī-nyastekṣaṇas tiṣṭhati | yūthībhir makarākṛti smita-mukhī tvaṁ kurvatī kuṇḍalaṁ gaṇḍodyat-pulakā dṛśo’pi na kila kṣīve kṣipasy añcalam ||23||

रूपेण, यथा- चन्द्रावली-वदन-चन्द्र-मरीचि-पुञ्जꣳ कः स्तोतुम् अप्य् अतिपटुः क्षमते क्षमायाम् । येनाद्य पिञ्छ-मुकुटो’पि निकेत-वाटी- पर्यन्त-कानन-कुटिर-चरः कृतो’यम् ॥२४॥

rūpeṇa, yathā- candrāvalī-vadana-candra-marīci-puñjaṁ kaḥ stotum apy atipaṭuḥ kṣamate kṣamāyām | yenādya piñcha-mukuṭo’pi niketa-vāṭī- paryanta-kānana-kuṭira-caraḥ kṛto’yam ||24||

यथा वा विदग्ध-माधवे (७.२७)- सहचरि वृषभानुजया प्रादुर्भावे वर-त्विषोपगते । चन्द्रावली-शतान्य् अपि भवन्ति निर्धूत-कान्तीनि ॥२५॥

yathā vā vidagdha-mādhave (7.27)- sahacari vṛṣabhānujayā prādurbhāve vara-tviṣopagate | candrāvalī-śatāny api bhavanti nirdhūta-kāntīni ||25||

गुणेन, यथा- रमयन्तु तावद् अमलैर् ध्वनिभिर् गोपी-कपोतिका कृष्णम् । इह ललिता-कल-कण्ठी कलꣳ न यावत् प्रपञ्चयति ॥२६॥

guṇena, yathā- ramayantu tāvad amalair dhvanibhir gopī-kapotikā kṛṣṇam | iha lalitā-kala-kaṇṭhī kalaṁ na yāvat prapañcayati ||26||

सर्वोत्तमाश्रयेण, यथा श्री-विष्णु-पुराणे (५.३०.५१) जानामि ते पतिꣳ शत्रुꣳ जानामि त्रिदशेश्वरम् । पारिजातꣳ तथाप्य् एनꣳ मानुषी हारयामि ते ॥२७॥

sarvottamāśrayeṇa, yathā śrī-viṣṇu-purāṇe (5.30.51) jānāmi te patiṁ śatruṁ jānāmi tridaśeśvaram | pārijātaṁ tathāpy enaṁ mānuṣī hārayāmi te ||27||

इष्ट-लाभेन, यथा- नम्रा न भवतु वꣳशी मुकुन्द-वक्त्रेन्दु-माधुरी-रसिका । त्वꣳ दुर्लभ-तद्-गन्धा लगुडि वृथा स्तब्धताꣳ वहसि ॥२८॥

iṣṭa-lābhena, yathā- namrā na bhavatu vaṁśī mukunda-vaktrendu-mādhurī-rasikā | tvaṁ durlabha-tad-gandhā laguḍi vṛthā stabdhatāṁ vahasi ||28||

यथा वा श्री-दशमे (१०.८३.२९)- उन्नीय वक्त्रम् उरु-कुन्तल-कुण्डल-त्विड्- गण्ड-स्थलꣳ शिशिर-हास-कटाक्ष-मोक्षैः । राज्ञो निरीक्ष्य परितः शनकैर् मुरारेर् अꣳसे’नुरक्त-हृदया निदधे स्व-मालाम् ॥२९॥

yathā vā śrī-daśame (10.83.29)- unnīya vaktram uru-kuntala-kuṇḍala-tviḍ- gaṇḍa-sthalaṁ śiśira-hāsa-kaṭākṣa-mokṣaiḥ | rājño nirīkṣya paritaḥ śanakair murārer aṁse’nurakta-hṛdayā nidadhe sva-mālām ||29||

अथ शङ्का, सा चौर्येण, यथा- हरन्ती निद्राणे मधुभिदि करात् केलि-मुरलीꣳ लतोत्सङ्गे लीना घन-तमसि राधा चकित-धीः । निशि ध्वान्ते शान्ते शरद-अमल-चन्द्र-द्युति-मुषाम् असौ निर्मातारꣳ स्व-वदन-रुचाꣳ निन्दति विधिम् ॥३०॥

atha śaṅkā, sā cauryeṇa, yathā- harantī nidrāṇe madhubhidi karāt keli-muralīṁ latotsaṅge līnā ghana-tamasi rādhā cakita-dhīḥ | niśi dhvānte śānte śarada-amala-candra-dyuti-muṣām asau nirmātāraṁ sva-vadana-rucāṁ nindati vidhim ||30||

अपराधाद्, यथा ललित-माधवे (२.४)- उत्ताम्यन्ती विरमति तमस्तोम-सम्पत्-प्रपञ्चे न्यञ्चन्-मूर्धा सरभसम् असौ स्रस्त-वेणीवृताꣳसा । मन्द-स्पन्दꣳ दिशि दिशि दृशोर् द्वन्द्वम् अल्पꣳ क्षिपन्ती कुञ्जाद् गोष्ठꣳ विशति चकिता वक्त्रम् आवृत्य पाली ॥३१॥

aparādhād, yathā lalita-mādhave (2.4)- uttāmyantī viramati tamastoma-sampat-prapañce nyañcan-mūrdhā sarabhasam asau srasta-veṇīvṛtāṁsā | manda-spandaṁ diśi diśi dṛśor dvandvam alpaṁ kṣipantī kuñjād goṣṭhaṁ viśati cakitā vaktram āvṛtya pālī ||31||

शङ्का तु प्रवर-स्त्रीणाꣳ भीरुत्वाद् भय-कृद् भवेत् ॥३२॥

śaṅkā tu pravara-strīṇāṁ bhīrutvād bhaya-kṛd bhavet ||32||

पर-क्रौर्याद्, यथा विदग्ध-माधवे (५.२३)- व्यक्तिꣳ गते मम रहस्य-विनोद-वृत्ते रुष्टो लघिष्ठ-हृदयस् तरसाभिमन्युः । राधाꣳ निरुद्ध्य सदने विनिगूहन्ते वा हा हन्त लम्भयति वा यदु-राजधानीम् ॥३३॥

para-krauryād, yathā vidagdha-mādhave (5.23)- vyaktiṁ gate mama rahasya-vinoda-vṛtte ruṣṭo laghiṣṭha-hṛdayas tarasābhimanyuḥ | rādhāṁ niruddhya sadane vinigūhante vā hā hanta lambhayati vā yadu-rājadhānīm ||33||

अथ त्रासः, स तडिता, यथा- स्फूर्जिते नभसि भीरुर् उद्यताꣳ विद्युताꣳ द्युतिम् अवेक्ष्य कम्पिता । सा हरेर् उरसि चञ्चलेक्षणा चञ्चलेव जलदे न्यलीयत ॥३४॥

atha trāsaḥ, sa taḍitā, yathā- sphūrjite nabhasi bhīrur udyatāṁ vidyutāṁ dyutim avekṣya kampitā | sā harer urasi cañcalekṣaṇā cañcaleva jalade nyalīyata ||34||

घोर-सत्त्वेन, यथा विदग्ध-माधवे (५.४४)- कर्णोत्तꣳसित-रक्त-पङ्कज-जुषो भृङ्गीपतेर् झङ्क्रिया भ्रान्तेनाद्य दृगञ्चलेन दधती भृङ्गावली-विभ्रमम् । त्रासान्दोलित-दोर्-लतान्त-विलसच्-चूडा-झणत्-कारिणी राधे व्याकुलताꣳ गतापि भवति मोदꣳ ममाध्यस्यति ॥३५॥

ghora-sattvena, yathā vidagdha-mādhave (5.44)- karṇottaṁsita-rakta-paṅkaja-juṣo bhṛṅgīpater jhaṅkriyā bhrāntenādya dṛgañcalena dadhatī bhṛṅgāvalī-vibhramam | trāsāndolita-dor-latānta-vilasac-cūḍā-jhaṇat-kāriṇī rādhe vyākulatāṁ gatāpi bhavati modaṁ mamādhyasyati ||35||

उग्र-निस्वनेन, यथा- त्वम् असि मम सखेति किꣳवदन्ती मुदिर चिराद् भवता व्यधायि तथ्या । मद्-उरसि रसितैर् निरस्य मानꣳ यद् उदित-वेपथुर् अर्पिताद्य राधा ॥३६॥

ugra-nisvanena, yathā- tvam asi mama sakheti kiṁvadantī mudira cirād bhavatā vyadhāyi tathyā | mad-urasi rasitair nirasya mānaṁ yad udita-vepathur arpitādya rādhā ||36||

अथ आवेगः, स प्रिय-दर्शनजो, यथा ललित-माधवे (२.११)- सहचरि निरातङ्कः को’यꣳ युवा मुदिर-द्युतिर् व्रज-भुवि कुतः प्राप्तो माद्यन्-मतङ्गज-विभ्रमः । अहह चटुलैर् उत्सर्पद्भिर् दृग-अङ्चल-तस्करैर् मम धृति-धनꣳ चेतः-कोषाद् विलुण्ठयतीह यः ॥३७॥

atha āvegaḥ, sa priya-darśanajo, yathā lalita-mādhave (2.11)- sahacari nirātaṅkaḥ ko’yaṁ yuvā mudira-dyutir vraja-bhuvi kutaḥ prāpto mādyan-mataṅgaja-vibhramaḥ | ahaha caṭulair utsarpadbhir dṛga-aṅcala-taskarair mama dhṛti-dhanaṁ cetaḥ-koṣād viluṇṭhayatīha yaḥ ||37||

यथा वा तत्रैव (६.४०)- उपतरु ललिताꣳ ताꣳ प्रत्यभिज्ञाय सद्यः प्रकृति-मधुर-रूपाꣳ वीक्ष्य राधाकृतिꣳ च । मणिम् अपि परिचिन्वन् शङ्ख-चूडावतꣳसꣳ मुहुर् अहम् उद्घूर्णꣳ भूरिणा सम्भ्रमेण ॥३८॥

yathā vā tatraiva (6.40)- upataru lalitāṁ tāṁ pratyabhijñāya sadyaḥ prakṛti-madhura-rūpāṁ vīkṣya rādhākṛtiṁ ca | maṇim api paricinvan śaṅkha-cūḍāvataṁsaṁ muhur aham udghūrṇaṁ bhūriṇā sambhrameṇa ||38||

प्रिय-श्रवणजो, यथा ललित-माधवे (१.२५)- धन्ये कज्जल-मुक्त-वाम-नयना पद्मे पदोढाङ्गदा सारङ्गि ध्वनद्-एक-नूपुर-धरा पालि स्खलन्-मेखला । गण्डोद्यत्-तिलका लवङ्गि कमले नेत्रार्पितालक्तका मा धावोत्तरलꣳ त्वम् अत्र मुरली दूरे कलꣳ कूजति ॥३९॥

priya-śravaṇajo, yathā lalita-mādhave (1.25)- dhanye kajjala-mukta-vāma-nayanā padme padoḍhāṅgadā sāraṅgi dhvanad-eka-nūpura-dharā pāli skhalan-mekhalā | gaṇḍodyat-tilakā lavaṅgi kamale netrārpitālaktakā mā dhāvottaralaṁ tvam atra muralī dūre kalaṁ kūjati ||39||

अप्रिय-दर्शनजो, यथा तत्रैव (३.१८)- क्षणꣳ विक्रोशन्ती विलुठति शताङ्गस्य पुरतः क्षणꣳ बाष्प-ग्रस्ताꣳ किरति किल दृष्टिꣳ हरि-मुखे । क्षणꣳ रामस्याग्रे पतति दशनोत्तम्भित-तृणा न राधेयꣳ कꣳ वा क्षिपति करुणाम्भोधि-कुहरे ॥४०॥

apriya-darśanajo, yathā tatraiva (3.18)- kṣaṇaṁ vikrośantī viluṭhati śatāṅgasya purataḥ kṣaṇaṁ bāṣpa-grastāṁ kirati kila dṛṣṭiṁ hari-mukhe | kṣaṇaṁ rāmasyāgre patati daśanottambhita-tṛṇā na rādheyaṁ kaṁ vā kṣipati karuṇāmbhodhi-kuhare ||40||

अप्रिय-श्रवणजो, यथा- व्रज-नरपतेर् एष क्षत्ता करोति गिरा प्रगे नगर-गतये घोरꣳ घोषे घनाꣳ सखि घोषणाम् । श्रवण-पदवीम् आरोहन्त्या यया कुलिशोग्रया रचितम् अचिराद् आभीरीणाꣳ कुलꣳ मुहुर् आकुलम् ॥४१॥

apriya-śravaṇajo, yathā- vraja-narapater eṣa kṣattā karoti girā prage nagara-gataye ghoraṁ ghoṣe ghanāṁ sakhi ghoṣaṇām | śravaṇa-padavīm ārohantyā yayā kuliśograyā racitam acirād ābhīrīṇāṁ kulaṁ muhur ākulam ||41||

-एवम् अन्ये’प्य् ऊह्याः । अथ उन्मादः, स प्रौढानन्दाद्, यथा- प्रसीद मदिराक्षि माꣳ सखि मिलन्तम् आलिङ्गितुꣳ निरुन्धि मुदिर-द्युतिꣳ नव-युवानम् एनꣳ पुरः । इति भ्रमरिकाम् अपि प्रिय-सखी-भ्रमाद् याचते समीक्ष्य हरिम् उन्मद-प्रमद-विक्लवा वल्लवी ॥४२॥

-evam anye’py ūhyāḥ | atha unmādaḥ, sa prauḍhānandād, yathā- prasīda madirākṣi māṁ sakhi milantam āliṅgituṁ nirundhi mudira-dyutiṁ nava-yuvānam enaṁ puraḥ | iti bhramarikām api priya-sakhī-bhramād yācate samīkṣya harim unmada-pramada-viklavā vallavī ||42||

विरहाद्, यथा- क्वाप्य् आन्दोलित-कुन्तला विलुठति क्वाप्य् अङ्गुली-भङ्गतस् त्वङ्गद्-भ्रूर् दशनैर् विदश्य दशनान् कꣳसꣳ शपत्य् उद्धूरा । कुत्राप्य् अद्य तमालम् उत्तरल-धीर् आलोक्य धावत्य् अलꣳ राधा त्वद्-विरह-ज्वरेण पृथुना दूना यदूनाꣳ पते ॥४३॥

virahād, yathā- kvāpy āndolita-kuntalā viluṭhati kvāpy aṅgulī-bhaṅgatas tvaṅgad-bhrūr daśanair vidaśya daśanān kaṁsaṁ śapaty uddhūrā | kutrāpy adya tamālam uttarala-dhīr ālokya dhāvaty alaṁ rādhā tvad-viraha-jvareṇa pṛthunā dūnā yadūnāṁ pate ||43||

अत्ज अपस्मारः, यथा- अङ्ग-क्षेप-विधायिभिर् निविडतोत्तुङ्ग-प्रलापैर् अलꣳ गाढोद्वर्तित-तार-लोचन-पुटैः फेन-च्छटोद्गारिभिः । कृष्ण त्वद्-विरहोत्थितैर् मम सखीम् अन्तर्-विकारोर्मिभिर् ग्रस्ताꣳ प्रेक्ष्य वितर्कयन्ति गुरवः सम्प्रत्य् अपस्मारिणीम् ॥४४॥

atja apasmāraḥ, yathā- aṅga-kṣepa-vidhāyibhir niviḍatottuṅga-pralāpair alaṁ gāḍhodvartita-tāra-locana-puṭaiḥ phena-cchaṭodgāribhiḥ | kṛṣṇa tvad-virahotthitair mama sakhīm antar-vikārormibhir grastāṁ prekṣya vitarkayanti guravaḥ sampraty apasmāriṇīm ||44||

अथ व्याधिः, स यथा रस-सुधाकरे (२.५२)- शय्या पुष्प-मयी पराग-मयताम् अङ्गार्पणाद् अश्नुते ताम्यन्त्य् अन्तिक-ताल-वृन्त-नलिनी-पत्राणि गात्रोष्मणा । न्यस्तꣳ च स्तन-मण्डले मलयजꣳ शीर्णान्तरꣳ लक्ष्यते क्वाथाद् आशु भवन्ति फेनिल-मुखा भूषा-मृणालाङ्कुराः ॥४५॥

atha vyādhiḥ, sa yathā rasa-sudhākare (2.52)- śayyā puṣpa-mayī parāga-mayatām aṅgārpaṇād aśnute tāmyanty antika-tāla-vṛnta-nalinī-patrāṇi gātroṣmaṇā | nyastaṁ ca stana-maṇḍale malayajaṁ śīrṇāntaraṁ lakṣyate kvāthād āśu bhavanti phenila-mukhā bhūṣā-mṛṇālāṅkurāḥ ||45||

अथ मोहः, स हर्षाद्, यथा विदग्ध-माधवे (२.६)- दरोन्मीलन् नीलोत्पल-दल-रुचस् तस्य निविडाद् विरूढानाꣳ सद्यः कर-सरसिज-स्पर्श-कुतुकात् । वहन्ती क्षोभाणाꣳ निवहम् इह नाज्ञासिषम् इदꣳ क्व वाहꣳ का वाहꣳ चकर किम् अहꣳ वा सखि तदा ॥४६॥

atha mohaḥ, sa harṣād, yathā vidagdha-mādhave (2.6)- daronmīlan nīlotpala-dala-rucas tasya niviḍād virūḍhānāṁ sadyaḥ kara-sarasija-sparśa-kutukāt | vahantī kṣobhāṇāṁ nivaham iha nājñāsiṣam idaṁ kva vāhaṁ kā vāhaṁ cakara kim ahaṁ vā sakhi tadā ||46||

यथा व श्री-दशमे (१०.२१.१२)- कृष्णꣳ निरीक्ष्य वनितोत्सव-रूप-शीलꣳ श्रुत्वा च तत्-क्वणित-वेणु-विचित्र-गीतम् । देव्यो विमान-गतयः स्मर-नुन्न-सारा भ्रश्यत् प्रसून-कवरा मुमुहुर् विनीव्यः ॥४७॥

yathā va śrī-daśame (10.21.12)- kṛṣṇaṁ nirīkṣya vanitotsava-rūpa-śīlaṁ śrutvā ca tat-kvaṇita-veṇu-vicitra-gītam | devyo vimāna-gatayaḥ smara-nunna-sārā bhraśyat prasūna-kavarā mumuhur vinīvyaḥ ||47||

विश्लेषाद्, यथा उद्धव-सन्देशे (११७)- सा पल्यङ्के किशलय-दलैः कल्पिते तत्र सुप्ता गुप्ता नीर-स्तवकित-दृशाꣳ चक्रवालैः सखीनाम् । द्रष्टव्या ते क्रशिम-कलिता कण्ठ-नालोपकण्ठ- स्पन्देनान्तर्-वपुर् अनुमित-प्राण-सङ्गा वराङ्गी ॥४८॥

viśleṣād, yathā uddhava-sandeśe (117)- sā palyaṅke kiśalaya-dalaiḥ kalpite tatra suptā guptā nīra-stavakita-dṛśāṁ cakravālaiḥ sakhīnām | draṣṭavyā te kraśima-kalitā kaṇṭha-nālopakaṇṭha- spandenāntar-vapur anumita-prāṇa-saṅgā varāṅgī ||48||

विषादाद्, यथा श्री-दशमे (१०.३५.१६-१७)- निज-पदाब्ज-दलैर् ध्वज-वज्र- नीरजाङ्कुश-विचित्र-ललामैः । व्रज-भुवः शमयन् खुर-तोदꣳ वर्ष्म-धुर्य-गतिर् ईरित-वेणुः ॥४९॥

viṣādād, yathā śrī-daśame (10.35.16-17)- nija-padābja-dalair dhvaja-vajra- nīrajāṅkuśa-vicitra-lalāmaiḥ | vraja-bhuvaḥ śamayan khura-todaṁ varṣma-dhurya-gatir īrita-veṇuḥ ||49||

व्रजति तेन वयꣳ स-विलास- वीक्षणार्पित-मनोभव-वेगाः । कुज-गतिꣳ गमिता न विदामः कश्मलेन कवरꣳ वसनꣳ वा ॥५०॥

vrajati tena vayaṁ sa-vilāsa- vīkṣaṇārpita-manobhava-vegāḥ | kuja-gatiṁ gamitā na vidāmaḥ kaśmalena kavaraṁ vasanaṁ vā ||50||

अथ मृतिः- मृतेर् अध्यवयायो’त्र वर्ण्यः साक्षाद् इयꣳ न हि ॥५१॥

atha mṛtiḥ- mṛter adhyavayāyo’tra varṇyaḥ sākṣād iyaṁ na hi ||51||

यथा उद्धव-सन्देशे (६९)- यावद्-व्यक्तिꣳ न किल भजते गान्दिनेयानुबन्धस् तावन् नत्वा सुमुखि भवतीꣳ किꣳचिद् अभ्यर्थयिष्ये । पुष्पैर् यस्या मुहुर् अकरवꣳ कर्ण-पूरान् मुरारेः सेयꣳ फुल्ला गृह-परिसरे मालती पालनीया ॥५२॥

yathā uddhava-sandeśe (69)- yāvad-vyaktiṁ na kila bhajate gāndineyānubandhas tāvan natvā sumukhi bhavatīṁ kiṁcid abhyarthayiṣye | puṣpair yasyā muhur akaravaṁ karṇa-pūrān murāreḥ seyaṁ phullā gṛha-parisare mālatī pālanīyā ||52||

अथ आलस्यम्- साक्षाद् अङ्गꣳ न चालस्यꣳ भङ्ग्या तेन निबध्यते ॥५३॥

atha ālasyam- sākṣād aṅgaṁ na cālasyaṁ bhaṅgyā tena nibadhyate ||53||

यथा- निरवधि दधि-पूर्णाꣳ गर्गरीꣳ लोडयित्वा सखि कृत-तनु-भङ्गꣳ कुर्वती भूरि जृम्भाम् । भुवम् अनु पतिता ते पत्युर् आस्ते सवित्री विरचय तद् अशङ्कꣳ त्वꣳ हरेर् मूर्ध्नि चूडाम् ॥५४॥

yathā- niravadhi dadhi-pūrṇāṁ gargarīṁ loḍayitvā sakhi kṛta-tanu-bhaṅgaṁ kurvatī bhūri jṛmbhām | bhuvam anu patitā te patyur āste savitrī viracaya tad aśaṅkaṁ tvaṁ harer mūrdhni cūḍām ||54||

अथ जाड्यꣳ, तद्-इष्ट-श्रुत्या, यथा- गोपुरे रुवति कृष्ण-नूपुरे निष्क्रमाय धृत-सम्भ्रमाप्य् असौ । कीलितेव परिमीलितेक्षणा सीदति स्म सदने मनोरमा ॥५५॥

atha jāḍyaṁ, tad-iṣṭa-śrutyā, yathā- gopure ruvati kṛṣṇa-nūpure niṣkramāya dhṛta-sambhramāpy asau | kīliteva parimīlitekṣaṇā sīdati sma sadane manoramā ||55||

अनिष्ट-श्रुत्या, यथा ललित-माधवे (३.१०)- आली-व्यालीक-वचनेन मुहुर् विहन्तो हन्तारविन्द-विगलद्-ग्रथितार्ध-माल्या । हा हन्त हन्त किम् अपि प्रतिपन्न-तन्द्रा चन्द्रावली किल दशान्तरम् आरुरोह ॥५६॥

aniṣṭa-śrutyā, yathā lalita-mādhave (3.10)- ālī-vyālīka-vacanena muhur vihanto hantāravinda-vigalad-grathitārdha-mālyā | hā hanta hanta kim api pratipanna-tandrā candrāvalī kila daśāntaram āruroha ||56||

इष्टेक्षणेन, यथा विदग्ध-माधवे (३.२९)- अहो धन्या गोप्यः कलित-नव-नर्मोक्तिभिर् अलꣳ विलासैर् आमोदꣳ दधति मधुरैर् या मधुभिदः । धिग् अस्तु स्वꣳ भाग्यꣳ यद् इह मम राधा प्रिय-सखी पुरस् तस्मिन् प्राप्ते जडिम-निविडाङ्गी विलुठति ॥५७॥

iṣṭekṣaṇena, yathā vidagdha-mādhave (3.29)- aho dhanyā gopyaḥ kalita-nava-narmoktibhir alaṁ vilāsair āmodaṁ dadhati madhurair yā madhubhidaḥ | dhig astu svaṁ bhāgyaṁ yad iha mama rādhā priya-sakhī puras tasmin prāpte jaḍima-niviḍāṅgī viluṭhati ||57||

अनिष्टेक्षणेन, यथा- राधा वनान्ते हरिणा विहारिणी प्रेक्ष्याभिमन्युꣳ स्तिमिताभवत् तथा । क्रुद्धास्य तूर्णꣳ भजतो’पि सन्निधिꣳ यथा भवानी-प्रतिमा-भ्रमꣳ दधे ॥५८॥

aniṣṭekṣaṇena, yathā- rādhā vanānte hariṇā vihāriṇī prekṣyābhimanyuṁ stimitābhavat tathā | kruddhāsya tūrṇaṁ bhajato’pi sannidhiṁ yathā bhavānī-pratimā-bhramaṁ dadhe ||58||

विरहेण, यथा पद्यावल्याꣳ (१८७)- गृहीतꣳ ताम्बूलꣳ परिजन-वचोभिर् न सुमुखी स्मरत्य् अन्तः-शून्या मुरहर गतायाम् अपि निशि । तथैवास्ते हस्तः कलित-फणि-वल्ली-किसलयस् तथवास्यꣳ तस्याः क्रमुक-फल-फाली-परिचितम् ॥५९॥

viraheṇa, yathā padyāvalyāṁ (187)- gṛhītaṁ tāmbūlaṁ parijana-vacobhir na sumukhī smaraty antaḥ-śūnyā murahara gatāyām api niśi | tathaivāste hastaḥ kalita-phaṇi-vallī-kisalayas tathavāsyaṁ tasyāḥ kramuka-phala-phālī-paricitam ||59||

अथ व्रीडा, सा नवीन-सङ्गमेन, यथा- विधुमुखि भज शय्याꣳ वर्तसे किꣳ न तस्या मुहुर् अयम् अनुवर्ती याचते त्वाꣳ प्रसीद । इति चटुभिर् अनल्पैः सा मयाभ्यर्थ्यमाना व्यरुचद् इह निकुञ्ज-श्रीर् इव द्वारि राधा ॥६०॥

atha vrīḍā, sā navīna-saṅgamena, yathā- vidhumukhi bhaja śayyāṁ vartase kiṁ na tasyā muhur ayam anuvartī yācate tvāṁ prasīda | iti caṭubhir analpaiḥ sā mayābhyarthyamānā vyarucad iha nikuñja-śrīr iva dvāri rādhā ||60||

अकार्येण, यथा- पटुः किम् अपि भाग्यतस् त्वम् असि पुत्रि वित्तार्जने यद् एतम् अतुल्यꣳ बलाद् अपजहर्थ हारꣳ हरेः । गभीरम् इति शृण्वती गुरुजनाद् उपालम्भनꣳ मणि-स्रग्-अवलोकनान् मुखम् अवाञ्चयन् मालती ॥६१॥

akāryeṇa, yathā- paṭuḥ kim api bhāgyatas tvam asi putri vittārjane yad etam atulyaṁ balād apajahartha hāraṁ hareḥ | gabhīram iti śṛṇvatī gurujanād upālambhanaṁ maṇi-srag-avalokanān mukham avāñcayan mālatī ||61||

स्तवेन, यथा- सङ्कुच न तथ्य-वचसा जगन्ति तव कीर्ति-कौमुदी मार्ष्टि । उरसि हरेर् असि राधे यद् अक्षया कौङ्कुमी-चर्चा ॥६२॥

stavena, yathā- saṅkuca na tathya-vacasā jaganti tava kīrti-kaumudī mārṣṭi | urasi harer asi rādhe yad akṣayā kauṅkumī-carcā ||62||

अवज्ञया, यथा श्री-गीत-गोविन्दे (८.१०)- तवेदꣳ पश्यन्त्याः प्रसरद्-अनुरागꣳ बहिर् इव प्रिय-पादालक्त-च्छुरितम् अरुण-द्योति हृदयम् । ममाद्य प्रख्यात-प्रणय-भर-भङ्गेन कितव त्वद्-आलोकः शोकाद् अपि किम् अपि लज्जाꣳ जनयति ॥६३॥

avajñayā, yathā śrī-gīta-govinde (8.10)- tavedaṁ paśyantyāḥ prasarad-anurāgaṁ bahir iva priya-pādālakta-cchuritam aruṇa-dyoti hṛdayam | mamādya prakhyāta-praṇaya-bhara-bhaṅgena kitava tvad-ālokaḥ śokād api kim api lajjāṁ janayati ||63||

अथ अवहित्था, सा जैह्म्येन, यथा श्री-जगन्नाथ-वल्लभे- अमुष्याः प्रोन्मीलत्-कमल-मधु-धारा इव गिरो निपीय क्षीबत्वꣳ गत इव चलन्-मौलिर् अधिकम् । उदञ्चत्-कामो’पि स्व-हृदय-कला-गोपन-परो हरिः स्वैरꣳ स्वैरꣳ स्मित-सुभगम् ऊचे कथम् अयम् ॥६४॥

atha avahitthā, sā jaihmyena, yathā śrī-jagannātha-vallabhe- amuṣyāḥ pronmīlat-kamala-madhu-dhārā iva giro nipīya kṣībatvaṁ gata iva calan-maulir adhikam | udañcat-kāmo’pi sva-hṛdaya-kalā-gopana-paro hariḥ svairaṁ svairaṁ smita-subhagam ūce katham ayam ||64||

जैह्म्य-लज्जाभ्याꣳ, यथा उद्धव-सन्देशे (५२)- मा भूयस् त्वꣳ वद रविसुता-तीर-धूर्तस्य वार्ताꣳ गन्तव्या मे न खलु तरले दूति सीमापि तस्य । विख्याताहम् जगति कठिना यत् पिधत्ते मद्-अङ्गꣳ रोमाञ्चो’यꣳ सपदि पवनो हैमनस् तत्र हेतुः ॥६५॥

jaihmya-lajjābhyāṁ, yathā uddhava-sandeśe (52)- mā bhūyas tvaṁ vada ravisutā-tīra-dhūrtasya vārtāṁ gantavyā me na khalu tarale dūti sīmāpi tasya | vikhyātāham jagati kaṭhinā yat pidhatte mad-aṅgaṁ romāñco’yaṁ sapadi pavano haimanas tatra hetuḥ ||65||

दाक्षिण्येन, यथा ललित-माधवे (७.३८)- उद्धूता स्मित-कौमुदी न मधुरा वक्त्रेन्दु-बिम्बात् तया मृद्वीनाꣳ न निराकृता निज-गिराꣳ माधुर्य-लक्ष्मीर् अपि । कोष्णैर् अद्य दुरावरैर् निज-मनो-गूढ-व्यथा-शꣳसिभिः श्वासैर् एव दरोद्धूत-स्तन-पटैस् तस्या रुषः कीर्तिताः ॥६६॥

dākṣiṇyena, yathā lalita-mādhave (7.38)- uddhūtā smita-kaumudī na madhurā vaktrendu-bimbāt tayā mṛdvīnāṁ na nirākṛtā nija-girāṁ mādhurya-lakṣmīr api | koṣṇair adya durāvarair nija-mano-gūḍha-vyathā-śaṁsibhiḥ śvāsair eva daroddhūta-stana-paṭais tasyā ruṣaḥ kīrtitāḥ ||66||

ह्रिया, यथा विदग्ध-माधवे (२.१६)- भजन्त्याः स-व्रीडꣳ कथम् अपि तदाडम्बर-घटाम् अपह्नोतुꣳ यत्नाद् अपि नव-मदामोद-मधुरा । अधीरा कालिन्दी-पुलिन-कलभेन्द्रस्य विजयꣳ सरोजाक्ष्याः साक्षाद् वदति हृदि कुञ्जे तनु-वनी ॥६७॥

hriyā, yathā vidagdha-mādhave (2.16)- bhajantyāḥ sa-vrīḍaṁ katham api tadāḍambara-ghaṭām apahnotuṁ yatnād api nava-madāmoda-madhurā | adhīrā kālindī-pulina-kalabhendrasya vijayaṁ sarojākṣyāḥ sākṣād vadati hṛdi kuñje tanu-vanī ||67||

ह्री-भयाभ्याꣳ, यथा- हृदये त्वदीय-रागꣳ, माधव दधती शमीव सा दहनम् । अन्तर्ज्वलितापि बहिः, सरसा स्फुरति क्षमा-गुणतः ॥६८॥

hrī-bhayābhyāṁ, yathā- hṛdaye tvadīya-rāgaṁ, mādhava dadhatī śamīva sā dahanam | antarjvalitāpi bahiḥ, sarasā sphurati kṣamā-guṇataḥ ||68||

भयेन, यथा- चन्द्रावली मन्दिर-मण्डनानि पत्युः पुरस्ताच् चिरम् आचरन्ती । वꣳशी-निनादेन विरूढ-कम्पा निनिन्द धूर्ता घन-गर्जितानि ॥६९॥

bhayena, yathā- candrāvalī mandira-maṇḍanāni patyuḥ purastāc ciram ācarantī | vaṁśī-ninādena virūḍha-kampā nininda dhūrtā ghana-garjitāni ||69||

गौरव-दाक्षिण्याभ्याꣳ, यथा- स्व-कर-ग्रथिताम् अवेक्ष्य मालाꣳ विलुठन्तीꣳ प्रतिपक्ष-केश-पक्षे । मलिनाप्य् अघमर्दनादरोर्मि- स्थगिता चन्द्रमुखी बभूव तूष्णीम् ॥७०॥

gaurava-dākṣiṇyābhyāṁ, yathā- sva-kara-grathitām avekṣya mālāṁ viluṭhantīṁ pratipakṣa-keśa-pakṣe | malināpy aghamardanādarormi- sthagitā candramukhī babhūva tūṣṇīm ||70||

अथ स्मृतिः । सा सदृशेक्षया, यथा हꣳसदूते (२३)- तमालस्यालोकाद् गिरि-परिसरे सन्ति चपलाः पुलिन्द्यो गोविन्द-स्मरण-रभसोत्तप्त-वपुषः । शनैस् तासाꣳ तापꣳ क्षणम् अपनयन् यास्यति भवान् अवश्यꣳ कालिन्दी-सलिल-शिशिरैः पक्ष-पवनैः ॥७१॥

atha smṛtiḥ | sā sadṛśekṣayā, yathā haṁsadūte (23)- tamālasyālokād giri-parisare santi capalāḥ pulindyo govinda-smaraṇa-rabhasottapta-vapuṣaḥ | śanais tāsāṁ tāpaṁ kṣaṇam apanayan yāsyati bhavān avaśyaṁ kālindī-salila-śiśiraiḥ pakṣa-pavanaiḥ ||71||

द्यूताभ्यासेन, यथा- ते पीयूषि-किराꣳ गिराꣳ परिमलाः सा पिञ्छ-चूडोज्ज्वला तास् तापिञ्छ-मनोहरास् तनु-रुचस् ते केलयः पेशलाः । तद्-वक्त्रꣳ शरद्-इन्दु-निन्दि-नयने ते पुण्डरीक-श्रिणी तस्येति क्षणम् अप्य् अविस्मरद् इदꣳ चेतो ममाघूर्णते ॥७२॥

dyūtābhyāsena, yathā- te pīyūṣi-kirāṁ girāṁ parimalāḥ sā piñcha-cūḍojjvalā tās tāpiñcha-manoharās tanu-rucas te kelayaḥ peśalāḥ | tad-vaktraṁ śarad-indu-nindi-nayane te puṇḍarīka-śriṇī tasyeti kṣaṇam apy avismarad idaṁ ceto mamāghūrṇate ||72||

अथ वितर्कः, स विमर्शाद् यथा विदग्ध-माधवे (६.२९)- विघूर्णन्तः पौष्पꣳ न मधु लिहते’मी मधुलिहः शुको’यꣳ नादत्ते कलित-जडिमा दाडिम-फलम् । विवर्णा पर्णाग्रꣳ चरति हरिणीयꣳ न हरितꣳ पथानेन स्वामी तद् इभ-वर-गामी ध्रुवम् अगात् ॥७३॥

atha vitarkaḥ, sa vimarśād yathā vidagdha-mādhave (6.29)- vighūrṇantaḥ pauṣpaṁ na madhu lihate’mī madhulihaḥ śuko’yaṁ nādatte kalita-jaḍimā dāḍima-phalam | vivarṇā parṇāgraṁ carati hariṇīyaṁ na haritaṁ pathānena svāmī tad ibha-vara-gāmī dhruvam agāt ||73||

सꣳशयाद्, यथा ललित-माधवे (३.४०)- विदूरे कꣳसारिर् मुकुटित-शिखण्डावलिर् असौ पुरे गौराङ्गीभिः कलित-परिरम्भो विलसति । न कान्तो’यꣳ शङ्के सुरपति-धनुर्-धाम-मधुरस् तडिल्-लेखाहारी गिरिम् अवललम्बे जलधरः ॥७४॥

saṁśayād, yathā lalita-mādhave (3.40)- vidūre kaṁsārir mukuṭita-śikhaṇḍāvalir asau pure gaurāṅgībhiḥ kalita-parirambho vilasati | na kānto’yaṁ śaṅke surapati-dhanur-dhāma-madhuras taḍil-lekhāhārī girim avalalambe jaladharaḥ ||74||

यथा पद्यावल्याꣳ (२३८)- आहारे विरतिः समस्त-विषय-ग्रामे निवृत्तिः परा नासाग्रे नयनꣳ यद् एतद् अपरꣳ यच् चैक-तानꣳ मनः । मौनꣳ चेदम् इदꣳ च शून्यम् अखिलꣳ यद् विश्वम् आभाति ते तद् ब्रूयाः सखि योगिनी किम् असि भोः किꣳ वियोगिन्य् अपि ॥७५॥

yathā padyāvalyāṁ (238)- āhāre viratiḥ samasta-viṣaya-grāme nivṛttiḥ parā nāsāgre nayanaṁ yad etad aparaṁ yac caika-tānaṁ manaḥ | maunaṁ cedam idaṁ ca śūnyam akhilaṁ yad viśvam ābhāti te tad brūyāḥ sakhi yoginī kim asi bhoḥ kiṁ viyoginy api ||75||

यथा वा विदग्ध-माधवे (३.४)- अक्ष्णोर् द्वन्द्वꣳ प्रसरति दरोद्घूर्ण-तारꣳ मुरारेः श्वासाः कॢप्ताꣳ किल विचकिलैर् मालिकाꣳ म्लापयन्ति । केयꣳ धन्या वसति रमणी गोकुले क्षिप्रम् एताꣳ नीतस् तीव्रामयम् अपि यया काम् अपि ध्यान-निष्ठाम् ॥७६॥

yathā vā vidagdha-mādhave (3.4)- akṣṇor dvandvaṁ prasarati darodghūrṇa-tāraṁ murāreḥ śvāsāḥ kḷptāṁ kila vicakilair mālikāṁ mlāpayanti | keyaṁ dhanyā vasati ramaṇī gokule kṣipram etāṁ nītas tīvrāmayam api yayā kām api dhyāna-niṣṭhām ||76||

अनिष्टाप्त्या- बाल्यस्योच्छिदुरतया यथा यथाङ्गे राधाया मधुरिम-कौमुदी दिदीपे । पद्माया मुख-कमलꣳ विशीर्णमन्तः सन्ताम्यद् भ्रमरम् इदꣳ तथा तथासीत् ॥७७॥

aniṣṭāptyā- bālyasyocchiduratayā yathā yathāṅge rādhāyā madhurima-kaumudī didīpe | padmāyā mukha-kamalaṁ viśīrṇamantaḥ santāmyad bhramaram idaṁ tathā tathāsīt ||77||

यथा वा- मा चन्द्रावलि मलिना भव राधायाः समीक्ष्य सौभाग्यम् । ज्योतिर्-विदो’पि विद्युः कृष्णे किल बलवती तारा ॥७८॥

yathā vā- mā candrāvali malinā bhava rādhāyāḥ samīkṣya saubhāgyam | jyotir-vido’pi vidyuḥ kṛṣṇe kila balavatī tārā ||78||

अथ मतिः, यथा पद्यावल्याम् (३३७)- आश्लिष्य वा पाद-रताꣳ पिनष्टु माम् अदर्शनान् मर्म-हताꣳ करोतु वा । यथा तथा वा विदधातु लम्पटो मत्-प्राण-नाथस् तु स एव नापरः ॥७९॥

atha matiḥ, yathā padyāvalyām (337)- āśliṣya vā pāda-ratāṁ pinaṣṭu mām adarśanān marma-hatāṁ karotu vā | yathā tathā vā vidadhātu lampaṭo mat-prāṇa-nāthas tu sa eva nāparaḥ ||79||

यथा वा- भवाम्बुज-भवादयस् तव पदाम्बुजोपासना- मुशन्ति सुर-वन्दिताः किम् उत मन्द-पुण्या नृपाः । अतस् तव जगत्पते मधुरिमाम्बुधेर् मद्-विधो न दास्यम् इह वष्टि कः पुरुष-रत्न कन्या-जनः ॥८०॥

yathā vā- bhavāmbuja-bhavādayas tava padāmbujopāsanā- muśanti sura-vanditāḥ kim uta manda-puṇyā nṛpāḥ | atas tava jagatpate madhurimāmbudher mad-vidho na dāsyam iha vaṣṭi kaḥ puruṣa-ratna kanyā-janaḥ ||80||

अथ धृतिः । सा दुःखाभावेन, यथा श्री-दशमे (१०.३२.१३)- तद्-दर्शनाह्लाद-विधूत-हृद्-रुजो मनोरथान्तꣳ श्रुतयो यथा ययुः । स्वैर् उत्तरीयैः कुच-कुङ्कुमाङ्कितैर् अचीकॢपन्न् आसनम् आत्म-बन्धवे ॥८१॥

atha dhṛtiḥ | sā duḥkhābhāvena, yathā śrī-daśame (10.32.13)- tad-darśanāhlāda-vidhūta-hṛd-rujo manorathāntaṁ śrutayo yathā yayuḥ | svair uttarīyaiḥ kuca-kuṅkumāṅkitair acīkḷpann āsanam ātma-bandhave ||81||

उत्तमाप्त्या, यथा- नव्या यौवन-मञ्जरी स्थिरतरा रूपꣳ च विस्मापनꣳ सर्वाभीर-मृगी-दृशाम् इह गुण-श्रेणी च लोकोत्तरा । स्वाधीन पुरुषोत्तमश् च नितराꣳ त्यक्तान्यकान्ता-स्पृहो राधायाः किम् अपेक्षणीयम् अपरꣳ पद्मे क्षितौ वर्तते ॥८२॥

uttamāptyā, yathā- navyā yauvana-mañjarī sthiratarā rūpaṁ ca vismāpanaṁ sarvābhīra-mṛgī-dṛśām iha guṇa-śreṇī ca lokottarā | svādhīna puruṣottamaś ca nitarāṁ tyaktānyakāntā-spṛho rādhāyāḥ kim apekṣaṇīyam aparaṁ padme kṣitau vartate ||82||

अथ हर्षः । सो’भीष्टेक्षणेन, यथा श्री-दशमे (१०.३२.३)- तꣳ विलोक्यागतꣳ प्रेष्ठꣳ प्रीत्य्-उत्फुल्ल-दृशो’बलाः । उत्तस्थुर् युगपत् सर्वास् तन्वः प्राणम् इवागतम् ॥८३॥

atha harṣaḥ | so’bhīṣṭekṣaṇena, yathā śrī-daśame (10.32.3)- taṁ vilokyāgataṁ preṣṭhaṁ prīty-utphulla-dṛśo’balāḥ | uttasthur yugapat sarvās tanvaḥ prāṇam ivāgatam ||83||

यथा वा ललित-माधवे (१.५३)- स एष किम् उ गोपिका-कुमुदिनी-सुधा-दीधितिः स एष किम् उ गोकुल-स्फुरित-यौवराज्योत्सवः । स एष किम् उ मन्-मनः-पिक-विनोद-पुष्पाकरः कृशोदरि दृशोर् द्वयीम् अमृत-वीचिभिः सिञ्चति ॥८४॥

yathā vā lalita-mādhave (1.53)- sa eṣa kim u gopikā-kumudinī-sudhā-dīdhitiḥ sa eṣa kim u gokula-sphurita-yauvarājyotsavaḥ | sa eṣa kim u man-manaḥ-pika-vinoda-puṣpākaraḥ kṛśodari dṛśor dvayīm amṛta-vīcibhiḥ siñcati ||84||

अभीष्ट-लाभेन, यथा तत्रैव (८.११)- आलोके कमलेषणस्य स-जलासारे दृशौ न क्षमे नाश्लेषे किल शक्ति-भाग् अति-पृथु-स्तम्भा भुजा-वल्लरी । वाणी गद्गद-कुण्ठितोत्तर-विधौ नालꣳ चिरोपस्थिते वृत्तिः कापि बभूव सङ्गम-नये विघ्नः कुरङ्गी-दृशः ॥८५॥

abhīṣṭa-lābhena, yathā tatraiva (8.11)- āloke kamaleṣaṇasya sa-jalāsāre dṛśau na kṣame nāśleṣe kila śakti-bhāg ati-pṛthu-stambhā bhujā-vallarī | vāṇī gadgada-kuṇṭhitottara-vidhau nālaṁ ciropasthite vṛttiḥ kāpi babhūva saṅgama-naye vighnaḥ kuraṅgī-dṛśaḥ ||85||

अथ औत्सुक्यम् । तद्-इष्टेक्षा-स्पृहया, यथा हꣳसदूते (३६)- असव्यꣳ बिभ्राणा पदम् अधूत-लाक्षा-रसम् असौ प्रयाताहꣳ मुग्धे विरम मम वेशैः किम् अधुना । अमन्दाद् आशङ्के सखि पुर-पुरन्ध्रि-कल-कलाद् अलिन्दाग्रे वृन्दावन-कुसुम-धन्वा विजयते ॥८६॥

atha autsukyam | tad-iṣṭekṣā-spṛhayā, yathā haṁsadūte (36)- asavyaṁ bibhrāṇā padam adhūta-lākṣā-rasam asau prayātāhaṁ mugdhe virama mama veśaiḥ kim adhunā | amandād āśaṅke sakhi pura-purandhri-kala-kalād alindāgre vṛndāvana-kusuma-dhanvā vijayate ||86||

इष्टाप्ति-स्पृहया, यथा श्री-गीत-गोविन्दे (६.११)- अङ्गेष्व् आभरणꣳ करोति बहुशः पत्रे’पि सञ्चारिणी प्राप्तꣳ त्वाꣳ परिशङ्कते वितनुते शय्याꣳ चिरꣳ ध्यायति । इत्य् आकल्प-विकल्प-तल्प-रचना-सङ्कल्प-लीला-शत- व्यासक्तापि विना त्वया वर-तनुर् नैषा निशाꣳ नेष्यति ॥८७॥

iṣṭāpti-spṛhayā, yathā śrī-gīta-govinde (6.11)- aṅgeṣv ābharaṇaṁ karoti bahuśaḥ patre’pi sañcāriṇī prāptaṁ tvāṁ pariśaṅkate vitanute śayyāṁ ciraṁ dhyāyati | ity ākalpa-vikalpa-talpa-racanā-saṅkalpa-līlā-śata- vyāsaktāpi vinā tvayā vara-tanur naiṣā niśāṁ neṣyati ||87||

अथ औग्र्यम् । औग्र्यꣳ न साक्षाद् अङ्गꣳ स्यात् तेन वृद्धादिषूच्यते ॥८८॥

atha augryam | augryaṁ na sākṣād aṅgaṁ syāt tena vṛddhādiṣūcyate ||88||

यथा विदग्ध-माधवे (४.५०)- नवीनाग्रे नप्त्री चटुल न हि धर्मात् तव भयꣳ न मे दृष्टिर् मध्ये-दिनम् अपि जरत्याः पटुर् इयम् । अलिन्दात् त्वꣳ नन्दात्मज न यदि रे यासि तरसा ततो’हꣳ निर्दोषा पथि कियति हꣳहो मधुपुरी ॥८९॥

yathā vidagdha-mādhave (4.50)- navīnāgre naptrī caṭula na hi dharmāt tava bhayaṁ na me dṛṣṭir madhye-dinam api jaratyāḥ paṭur iyam | alindāt tvaṁ nandātmaja na yadi re yāsi tarasā tato’haṁ nirdoṣā pathi kiyati haṁho madhupurī ||89||

अथ अमर्षः । सो’धिक्षेपाद्, यथा श्री-दशमे (१०.६०.४४)- तस्याः स्युर् अच्युत नृपा भवतोपदिष्टाः स्त्रीणाꣳ गृहेषु खर-गो-श्व-विडाल-भृत्याः । यत्-कर्ण-मूलम् अरि-कर्षण नोपयायाद् युष्मत्-कथा मृड-विरिञ्च-सभासु गीता ॥९०॥

atha amarṣaḥ | so’dhikṣepād, yathā śrī-daśame (10.60.44)- tasyāḥ syur acyuta nṛpā bhavatopadiṣṭāḥ strīṇāṁ gṛheṣu khara-go-śva-viḍāla-bhṛtyāḥ | yat-karṇa-mūlam ari-karṣaṇa nopayāyād yuṣmat-kathā mṛḍa-viriñca-sabhāsu gītā ||90||

अपमानाद्, यथा विदग्ध-माधवे (४.३९)- बाले वल्लव-यौवत-स्तन-तटी-दत्तार्ध-नेत्राद् इतः कामꣳ श्याम-शिला-विलासि-हृदयाच् चेतः परावर्तय । विद्मः किꣳ न हि यद् विकृष्य कुलजाः केलिभिर् एष स्त्रियो धूर्तः सङ्कुलयन् कलङ्क-ततिभिर् निःशङ्कम् उन्मुञ्चति ॥९१॥

apamānād, yathā vidagdha-mādhave (4.39)- bāle vallava-yauvata-stana-taṭī-dattārdha-netrād itaḥ kāmaṁ śyāma-śilā-vilāsi-hṛdayāc cetaḥ parāvartaya | vidmaḥ kiṁ na hi yad vikṛṣya kulajāḥ kelibhir eṣa striyo dhūrtaḥ saṅkulayan kalaṅka-tatibhir niḥśaṅkam unmuñcati ||91||

अथ असूया । सा सौभाग्येन, याथा श्री-दशमे (१०.३०.३२)- इमान्य् अधिक-मग्नानि पदानि वहतो वधूम् । गोप्यः पश्यत कृष्णस्य भाराक्रान्तस्य कामिनः ॥९२॥

atha asūyā | sā saubhāgyena, yāthā śrī-daśame (10.30.32)- imāny adhika-magnāni padāni vahato vadhūm | gopyaḥ paśyata kṛṣṇasya bhārākrāntasya kāminaḥ ||92||

याथा वा तत्रैव (१०.२१.९)- गोप्यः किम् आचरद् अयꣳ कुशलꣳ स्म वेणुर् दामोदराधर-सुधाम् अपि गोपिकानाम् । भुङ्क्ते स्वयꣳ यद् अवशिष्ट-रसꣳ ह्रदिन्यो हृष्यत्-त्वचो’श्रु मुमुचुस् तरवो यथार्याः ॥९३॥

yāthā vā tatraiva (10.21.9)- gopyaḥ kim ācarad ayaṁ kuśalaṁ sma veṇur dāmodarādhara-sudhām api gopikānām | bhuṅkte svayaṁ yad avaśiṣṭa-rasaṁ hradinyo hṛṣyat-tvaco’śru mumucus taravo yathāryāḥ ||93||

यथा वा, कृष्णाधर-मधु-मुग्धे पिबसि सदेति त्वम् उन्मदा मा भूः । मुरली-भुक्त-विमुक्ते रज्यति भवतीव का तत्र ॥९४॥

yathā vā, kṛṣṇādhara-madhu-mugdhe pibasi sadeti tvam unmadā mā bhūḥ | muralī-bhukta-vimukte rajyati bhavatīva kā tatra ||94||

गुणेन, यथा- त्वत्तो’पि मुग्धे मधुरꣳ सखी मे वन्य-स्रजꣳ स्रष्टुम् असौ प्रवीणा । नास्याः करौ सिञ्चति चेद् उदीर्णा निरुध्य दृष्टिꣳ प्रणयाश्रु-धारा ॥९५॥

guṇena, yathā- tvatto’pi mugdhe madhuraṁ sakhī me vanya-srajaṁ sraṣṭum asau pravīṇā | nāsyāḥ karau siñcati ced udīrṇā nirudhya dṛṣṭiṁ praṇayāśru-dhārā ||95||

अथ चापल्यम् । तद् रागेण, यथा- फुल्लासु गोकुल-तडाग-भवासु केलिꣳ निःशङ्कम् आचर चिरꣳ वर-पद्मिनीषु । मृद्वीम् अलब्ध-कुसुमाꣳ नलिनीꣳ त्वम् एनाꣳ मा कृष्ण-कुञ्जर करेण परिस्पृशाद्य ॥९६॥

atha cāpalyam | tad rāgeṇa, yathā- phullāsu gokula-taḍāga-bhavāsu keliṁ niḥśaṅkam ācara ciraṁ vara-padminīṣu | mṛdvīm alabdha-kusumāṁ nalinīṁ tvam enāṁ mā kṛṣṇa-kuñjara kareṇa parispṛśādya ||96||

यथा वा, श्री-गीत-गोविन्दे (१.४९) रासोल्लास-भरेण विभ्रम-भृताम् आभीर-वाम-भ्रुवाम् अभ्यर्णꣳ परिरभ्य निर्भरम् उरः प्रेमान्धया राधया । साधु त्वद्-वदनꣳ सुधा-मयम् इति व्याहृत्य गीत-स्तुति- व्याजाद् उद्भट-चुम्बितः स्मित-मनोहारि हरिः पातु वः ॥९७॥

yathā vā, śrī-gīta-govinde (1.49) rāsollāsa-bhareṇa vibhrama-bhṛtām ābhīra-vāma-bhruvām abhyarṇaṁ parirabhya nirbharam uraḥ premāndhayā rādhayā | sādhu tvad-vadanaṁ sudhā-mayam iti vyāhṛtya gīta-stuti- vyājād udbhaṭa-cumbitaḥ smita-manohāri hariḥ pātu vaḥ ||97||

द्वेषेण, यथा- यातु वक्षसि हरेर् गुण-सङ्ग- प्रोज्झिता लयम् इयꣳ वन-माला । या कदाप्य् अखिल-सौख्य-पदꣳ नः कण्ठम् अस्य कुटिला न जहाति ॥९८॥

dveṣeṇa, yathā- yātu vakṣasi harer guṇa-saṅga- projjhitā layam iyaṁ vana-mālā | yā kadāpy akhila-saukhya-padaṁ naḥ kaṇṭham asya kuṭilā na jahāti ||98||

अथ निद्रा । सा क्लमेन, यथा- श्वास-स्पन्दन-बन्धुरोदर-तलꣳ पुष्पावली-स्रस्तर- न्यञ्चन्-मौक्तिक-हार-यष्टि कलयन् नीवीꣳ मनाग् आकुलाम् । क्लान्तः केलि-भराद् उरोज-कलसीम् आभीर-वाम-भ्रुवः कल्याणीम् उपधाय सान्द्र-पुलकाम् अद्रौ निदद्रौ हरिः ॥९९॥

atha nidrā | sā klamena, yathā- śvāsa-spandana-bandhurodara-talaṁ puṣpāvalī-srastara- nyañcan-mauktika-hāra-yaṣṭi kalayan nīvīṁ manāg ākulām | klāntaḥ keli-bharād uroja-kalasīm ābhīra-vāma-bhruvaḥ kalyāṇīm upadhāya sāndra-pulakām adrau nidadrau hariḥ ||99||

यथा वा हꣳसदूते (११५)- अलिन्दे कालिन्दी-कमल-सुरभौ कुञ्ज-वसतेर् वसन्तीꣳ वासन्ती नव-परिमलोद्गारि-चिकुराम् । त्वद्-उत्सङ्गे निद्रा-सुख-मुकुलिताक्षीꣳ पुनर् इमाꣳ कदाहꣳ सेविष्ये किशलय-कलाप-व्यजनिनी ॥१००॥

yathā vā haṁsadūte (115)- alinde kālindī-kamala-surabhau kuñja-vasater vasantīṁ vāsantī nava-parimalodgāri-cikurām | tvad-utsaṅge nidrā-sukha-mukulitākṣīṁ punar imāṁ kadāhaṁ seviṣye kiśalaya-kalāpa-vyajaninī ||100||

अथ सुप्तिर्, यथा- पुरः पन्थानꣳ मे त्यज यद् अमुना यामि यमुना- मिति व्याक्षाणा चुचुक-विचरत्-कौस्तुभ-रुचिः । हरेः सव्यꣳ राधा भुजम् उपदधत्य् अम्बुज-मुखी दरी-क्रोडे क्लान्ता निविडम् इह निद्रा-भरम् अगात् ॥१०१॥

atha suptir, yathā- puraḥ panthānaṁ me tyaja yad amunā yāmi yamunā- miti vyākṣāṇā cucuka-vicarat-kaustubha-ruciḥ | hareḥ savyaṁ rādhā bhujam upadadhaty ambuja-mukhī darī-kroḍe klāntā niviḍam iha nidrā-bharam agāt ||101||

यथा वा- आभीरेन्द्र-सुतस्य गण्ड-मुकुरे स्वाप्नीभिर् उल्लासितꣳ लीलाभिः पुलकꣳ विलोक्य चकिता निश्चिन्वती जागरम् । सा वेणोर् हरणोत्सवे धृत-नवोत्कण्ठापि तल्पाञ्चले विस्रस्तꣳ करतो’पि नाध्यवससौ तꣳ हर्तुम् एणेक्षणा ॥१०२॥

yathā vā- ābhīrendra-sutasya gaṇḍa-mukure svāpnībhir ullāsitaṁ līlābhiḥ pulakaṁ vilokya cakitā niścinvatī jāgaram | sā veṇor haraṇotsave dhṛta-navotkaṇṭhāpi talpāñcale visrastaṁ karato’pi nādhyavasasau taṁ hartum eṇekṣaṇā ||102||

प्रबोधः, यथा- निद्रा-प्रमोद-हरम् अप्य् उरु-कण्ठ-नादꣳ कण्ठी-रवस्य शितिकण्ठ-पतत्र-मौलिः । तुष्टाव सत्वर-विबुद्ध-परिप्लवाक्ष राधा-पयोधर-गिरिन्द्र-निपीडिताङ्गम् ॥१०३॥

prabodhaḥ, yathā- nidrā-pramoda-haram apy uru-kaṇṭha-nādaṁ kaṇṭhī-ravasya śitikaṇṭha-patatra-mauliḥ | tuṣṭāva satvara-vibuddha-pariplavākṣa rādhā-payodhara-girindra-nipīḍitāṅgam ||103||

सख्याꣳ स्व-स्नेहो, यथा- शैल-मूर्ध्नि हरिणा विहरन्ती रोम-कुड्मल-कर्मबित-मूर्तिः । राधिका सललितꣳ ललितायाः पश्य मार्ष्टि लुलितालकम् आस्यम् ॥१०४॥

sakhyāṁ sva-sneho, yathā- śaila-mūrdhni hariṇā viharantī roma-kuḍmala-karmabita-mūrtiḥ | rādhikā salalitaṁ lalitāyāḥ paśya mārṣṭi lulitālakam āsyam ||104||

अथ उत्पत्त्यादि-दशा-चतुष्टयम्, तत्र उत्पत्तिर्, यथा- मृदुर् इयम् इति वादीर् मा त्वम् अस्या कुडुङ्गे शशिमुखि तव सख्याः पौरुषꣳ दृष्टम् अस्ति । इति भवद्-उपकण्ठे मद्-गिरा भुग्न-दृष्टेः स्थपुटित-वदनाया राधिकायाः स्मरामि ॥१०५॥

atha utpattyādi-daśā-catuṣṭayam, tatra utpattir, yathā- mṛdur iyam iti vādīr mā tvam asyā kuḍuṅge śaśimukhi tava sakhyāḥ pauruṣaṁ dṛṣṭam asti | iti bhavad-upakaṇṭhe mad-girā bhugna-dṛṣṭeḥ sthapuṭita-vadanāyā rādhikāyāḥ smarāmi ||105||

अत्रासूयोत्पत्तिः । अथ सन्धिः । तत्र सरूपयोर्, यथा- चिराभीष्टे प्रेक्षे दनुज-दमने विन्दति दृशोः पदꣳ पत्यौ चार्ध-स्फुट-वचसि रक्त-त्विषि रुषा । इयꣳ निस्पन्दाङ्गी निमिष-कलनोन्मुक्त-नयना बभूवावष्टम्भ-प्रतिकृतिर् इवाम्भोज-वदना ॥१०६॥

atrāsūyotpattiḥ | atha sandhiḥ | tatra sarūpayor, yathā- cirābhīṣṭe prekṣe danuja-damane vindati dṛśoḥ padaṁ patyau cārdha-sphuṭa-vacasi rakta-tviṣi ruṣā | iyaṁ nispandāṅgī nimiṣa-kalanonmukta-nayanā babhūvāvaṣṭambha-pratikṛtir ivāmbhoja-vadanā ||106||

अत्रेष्टानिष्टेक्षण-कृतयोर् जाड्ययोः सन्धिः । अथ भिन्नयोः । तत्र एक-हेतुजयोर्, यथा ललित-माधवे (९.३९)- शिखरि-भर-वितर्कतः प्रतप्तꣳ समहम् अहर्निशम् ईक्षया प्रियस्य । हृदयम् इह समस्त-वल्लवीनाꣳ युगपद् अपूर्व-विधꣳ द्विधा बभूव ॥१०७॥

atreṣṭāniṣṭekṣaṇa-kṛtayor jāḍyayoḥ sandhiḥ | atha bhinnayoḥ | tatra eka-hetujayor, yathā lalita-mādhave (9.39)- śikhari-bhara-vitarkataḥ prataptaṁ samaham aharniśam īkṣayā priyasya | hṛdayam iha samasta-vallavīnāṁ yugapad apūrva-vidhaṁ dvidhā babhūva ||107||

अत्र विषाद-हर्षयोः । भिन्न-हेतुजयोर्, यथा- स्थवयति नव-रागꣳ माधवे राधिकायाꣳ गिरम् अथ ललितायाः सावहेलाꣳ प्रतीत्य । चलतर-चरणाग्रेणालिखन्ती धरित्रीꣳ विधृत-वदन-पद्मा तत्र सिष्वेद पद्मा ॥१०८॥

atra viṣāda-harṣayoḥ | bhinna-hetujayor, yathā- sthavayati nava-rāgaṁ mādhave rādhikāyāṁ giram atha lalitāyāḥ sāvahelāṁ pratītya | calatara-caraṇāgreṇālikhantī dharitrīṁ vidhṛta-vadana-padmā tatra siṣveda padmā ||108||

अत्र चिन्तामर्षयोः । अथ शावल्यम्, यथा विदग्ध-माधवे (५.७)- धन्यास् ता हरिणी-दृशः स रमते याभिर् नवीनो युवा स्वैरꣳ चापलम् आकलय्य लल्ता माꣳ हन्त निन्दिष्यति । गोविन्दꣳ परिरब्धुम् इन्दु-वदनꣳ हा चित्तम् उत्कण्ठते धिग् वामꣳ विधिम् अस्तु येन गरलꣳ मानाभिधꣳ निर्ममे ॥१०९॥

atra cintāmarṣayoḥ | atha śāvalyam, yathā vidagdha-mādhave (5.7)- dhanyās tā hariṇī-dṛśaḥ sa ramate yābhir navīno yuvā svairaṁ cāpalam ākalayya laltā māṁ hanta nindiṣyati | govindaṁ parirabdhum indu-vadanaṁ hā cittam utkaṇṭhate dhig vāmaṁ vidhim astu yena garalaṁ mānābhidhaṁ nirmame ||109||

अत्र चापल-शङ्कौत्सुक्यामर्षाणाꣳ शावल्यम् । अथ शान्तिः, यथा- आली-युक्ति-कुठारिका-पटिमाभिर् यो न प्रपेदे छिदाꣳ दूती-जल्पित-निर्झरेण च चिरꣳ यः क्वापि नोच्चालितः । वꣳशी-नाद-मरुल्-लवेन कमला-चेतस् तटी-वेष्टनो मानाख्यः प्रबलोन्नतिस् तरुर् अयꣳ न क्षिप्रम् उन्मूल्यते ॥११०॥

atra cāpala-śaṅkautsukyāmarṣāṇāṁ śāvalyam | atha śāntiḥ, yathā- ālī-yukti-kuṭhārikā-paṭimābhir yo na prapede chidāṁ dūtī-jalpita-nirjhareṇa ca ciraṁ yaḥ kvāpi noccālitaḥ | vaṁśī-nāda-marul-lavena kamalā-cetas taṭī-veṣṭano mānākhyaḥ prabalonnatis tarur ayaṁ na kṣipram unmūlyate ||110||