Sāttvika Transformations

तत्र स्तम्भः, स हर्षाद्, यथा दान-केलि-कौमुद्याम् (३६)- अभ्युक्ष्य निष्कꣳ पतयालुना मुहुः स्वेदेन निष्कम्पतया व्यवस्थिता । पञ्चालिका-कुञ्चित-लोचना कथꣳ पञ्चालिका-धर्मम् अवाप राधिका ॥१॥

tatra stambhaḥ, sa harṣād, yathā dāna-keli-kaumudyām (36)- abhyukṣya niṣkaṁ patayālunā muhuḥ svedena niṣkampatayā vyavasthitā | pañcālikā-kuñcita-locanā kathaṁ pañcālikā-dharmam avāpa rādhikā ||1||

भयाद्, यथा- घन-स्तनित-चक्रेण चकितेयꣳ घन-स्तनी । बभूव हरिम् आलिङ्ग्य निश्चलाङ्गी व्रजाङ्गना ॥२॥

bhayād, yathā- ghana-stanita-cakreṇa cakiteyaṁ ghana-stanī | babhūva harim āliṅgya niścalāṅgī vrajāṅganā ||2||

- दिग्धो’यम् । आश्चर्याद्, यथा- तव मधुरिम-सम्पदꣳ विलक्ष्य त्रिजगद्-अलक्ष्य-तुलाꣳ मुकुन्द राधा । कलय हृदि बलवच्-चमत्क्रियासौ समजनि निर्निमिषा च निश्चला च ॥३॥

- digdho’yam | āścaryād, yathā- tava madhurima-sampadaṁ vilakṣya trijagad-alakṣya-tulāṁ mukunda rādhā | kalaya hṛdi balavac-camatkriyāsau samajani nirnimiṣā ca niścalā ca ||3||

विषादाद्, यथा- विलम्बम् अम्भोरुह-लोचनस्य विलोक्य सम्भावित-विप्रलम्भा । सङ्केत-गेहस्य नितान्तम् अङ्के चित्रायिता तत्र बभूव चित्रा ॥४॥

viṣādād, yathā- vilambam ambhoruha-locanasya vilokya sambhāvita-vipralambhā | saṅketa-gehasya nitāntam aṅke citrāyitā tatra babhūva citrā ||4||

अमर्षाद्, यथा- माधवस्य परिवर्तित-गोत्राꣳ श्यामला निशि गिरꣳ निशमय्य । देव-योषिद् इव निर्निमिषाक्षी छायया च रहिता क्षणम् अयासीत् ॥५॥

amarṣād, yathā- mādhavasya parivartita-gotrāṁ śyāmalā niśi giraṁ niśamayya | deva-yoṣid iva nirnimiṣākṣī chāyayā ca rahitā kṣaṇam ayāsīt ||5||

अथ स्वेदः, स हर्षाद्, यथा विष्णु-पुराणे (५.१३.५५)- गोपी-कपोल-सꣳश्लेषम् अभिपत्य हरेर् भुजौ । पुलकोद्गम-शस्याय स्वेदाम्बु-घनताꣳ गतौ ॥६॥

atha svedaḥ, sa harṣād, yathā viṣṇu-purāṇe (5.13.55)- gopī-kapola-saṁśleṣam abhipatya harer bhujau | pulakodgama-śasyāya svedāmbu-ghanatāṁ gatau ||6||

यथा वा- ध्रुवम् उज्ज्वल-चन्द्र-कान्त-यष्ट्या विधिना माधव निर्मितास्ति राधा । यद् उदञ्चति तावकास्य-चन्द्रे द्रवताꣳ स्वेद-भर-च्छलाद् बिभर्ति ॥७॥

yathā vā- dhruvam ujjvala-candra-kānta-yaṣṭyā vidhinā mādhava nirmitāsti rādhā | yad udañcati tāvakāsya-candre dravatāṁ sveda-bhara-cchalād bibharti ||7||

भयाद्, यथा- मा भूर् विशाखे तरला विदूरतः पतिस् तवासौ निविडा लता-कुटि । महा प्रयत्नेन कृताः कपोलयोः स्वेदोद-बिन्दुर् मकरीर् विलुम्पति ॥८॥

bhayād, yathā- mā bhūr viśākhe taralā vidūrataḥ patis tavāsau niviḍā latā-kuṭi | mahā prayatnena kṛtāḥ kapolayoḥ svedoda-bindur makarīr vilumpati ||8||

क्रोधाद्, यथा- खिन्नापि गोत्र-स्खलनेन पाली शालीन-भावꣳ छलतो व्यतानीत् । तथापि तस्याः पटम् आर्द्रयन्ती स्वेदाम्बु-वृष्टिः क्रुधम् आचचक्षे ॥९॥

krodhād, yathā- khinnāpi gotra-skhalanena pālī śālīna-bhāvaṁ chalato vyatānīt | tathāpi tasyāḥ paṭam ārdrayantī svedāmbu-vṛṣṭiḥ krudham ācacakṣe ||9||

अथ रोमाञ्चः । स आश्चर्याद्, यथा- चुम्बन्तम् आलोक्य चमूरु-चक्षुषाꣳ चमूर् अमूषाꣳ युगपन् मुर-द्विषम् । व्योमाङ्गने तत्र सुराङ्गनावली रोमाञ्चिता विस्तृत-दृष्टिर् आबभौ ॥१०॥

atha romāñcaḥ | sa āścaryād, yathā- cumbantam ālokya camūru-cakṣuṣāṁ camūr amūṣāṁ yugapan mura-dviṣam | vyomāṅgane tatra surāṅganāvalī romāñcitā vistṛta-dṛṣṭir ābabhau ||10||

हर्षाद्, यथा श्री-दशमे (१०.३२.८)- तꣳ काचिन् नेत्र-रन्ध्रेण हृदि-कृत्य निमील्य च । पुलकाङ्गुल्य्-उपगुह्यास् ते योगीवानन्द-सम्प्लुता ॥११॥

harṣād, yathā śrī-daśame (10.32.8)- taṁ kācin netra-randhreṇa hṛdi-kṛtya nimīlya ca | pulakāṅguly-upaguhyās te yogīvānanda-samplutā ||11||

यथा वा श्री-रुक्मिणी-स्वयꣳवरे- रोमाणि सर्वाण्य् अपि बाल-भावात् प्रिय-श्रियꣳ द्रष्टुम् इवोत्सुकानि । तस्यास् तदा कोरकिताङ्ग-यष्टेर् उद्ग्रीविका-दानम् इवान्वभूवन् ॥१२॥

yathā vā śrī-rukmiṇī-svayaṁvare- romāṇi sarvāṇy api bāla-bhāvāt priya-śriyaṁ draṣṭum ivotsukāni | tasyās tadā korakitāṅga-yaṣṭer udgrīvikā-dānam ivānvabhūvan ||12||

भयाद्, यथा- परिमल-चटुले द्विरेफ-वृन्दे मुखम् अभि धावति कम्पिताङ्ग-यष्टिः । विपुल-पुलक-पालिर् अद्य पाली हरिम् अधरीकृत-ह्री-धुरालिलिङ्ग ॥१३॥

bhayād, yathā- parimala-caṭule dvirepha-vṛnde mukham abhi dhāvati kampitāṅga-yaṣṭiḥ | vipula-pulaka-pālir adya pālī harim adharīkṛta-hrī-dhurāliliṅga ||13||

अथ स्वर-भङ्गः, स विषादाद् यथा श्री-गीत-गोविन्दे (६.१०)- विपुल-पुलक-पालिः स्फीत-सीत्-कारम् अन्तर्- जनित-जडिमम्-काकु-व्याकुलꣳ व्याहरन्ती । तव कितव विधायामन्द-कन्दर्प-चिन्ताꣳ रस-जल-निधि-मग्ना ध्यान-लग्ना मृगाक्षी ॥१४॥

atha svara-bhaṅgaḥ, sa viṣādād yathā śrī-gīta-govinde (6.10)- vipula-pulaka-pāliḥ sphīta-sīt-kāram antar- janita-jaḍimam-kāku-vyākulaṁ vyāharantī | tava kitava vidhāyāmanda-kandarpa-cintāṁ rasa-jala-nidhi-magnā dhyāna-lagnā mṛgākṣī ||14||

विस्मयाद्, यथा- गुरु-सम्भ्रम-स्तिमित-कण्ठया मया कर-सꣳज्ञयापि बहुधावबोधिता । न पुनस् त्वम् अत्र हरि-वेणु-वादने पुलकान् विलोकितवती लतास्व् अपि ॥१५॥

vismayād, yathā- guru-sambhrama-stimita-kaṇṭhayā mayā kara-saṁjñayāpi bahudhāvabodhitā | na punas tvam atra hari-veṇu-vādane pulakān vilokitavatī latāsv api ||15||

अमर्षाद्, यथा- प्रेयस्यः परमाद्भुताः कति न मे दीव्यन्ति गोष्ठान्तरे तासाꣳ नोज्ज्वल-नर्म-भङ्गिभिर् अपि प्राप्तो’स्मि तुष्टिꣳ तथा । द्वित्रैर् अद्य मुहुस् तरङ्गद्-अधर-ग्रस्तार्ध-वर्णैर् यथा राधायाः सखि रोष-गद्गद-पदैर् आक्षेप-वाग्-बिन्दुभिः ॥१६॥

amarṣād, yathā- preyasyaḥ paramādbhutāḥ kati na me dīvyanti goṣṭhāntare tāsāṁ nojjvala-narma-bhaṅgibhir api prāpto’smi tuṣṭiṁ tathā | dvitrair adya muhus taraṅgad-adhara-grastārdha-varṇair yathā rādhāyāḥ sakhi roṣa-gadgada-padair ākṣepa-vāg-bindubhiḥ ||16||

हर्षाद्, यथा श्री-रुक्मिणी-स्वयꣳवरे- पश्येम तꣳ भूय इति ब्रुवाणाꣳ सखीꣳ वचोभिः किल सा ततर्ज । न प्रीति-कर्णे-जपताꣳ गतानि विदाम्बभूव स्मर-वैकृतानि ॥१७॥

harṣād, yathā śrī-rukmiṇī-svayaṁvare- paśyema taṁ bhūya iti bruvāṇāṁ sakhīṁ vacobhiḥ kila sā tatarja | na prīti-karṇe-japatāṁ gatāni vidāmbabhūva smara-vaikṛtāni ||17||

भीतेर्, यथा- प्रथम-सङ्गम-नर्मणि साध्वस- स्खलितयापि गिरा सखि राधिका । नव-सुधा-ह्रदिनीꣳ मदिरेक्षणा श्रुति-तटे मम काञ्चिद् अवीवहत् ॥१८॥

bhīter, yathā- prathama-saṅgama-narmaṇi sādhvasa- skhalitayāpi girā sakhi rādhikā | nava-sudhā-hradinīṁ madirekṣaṇā śruti-taṭe mama kāñcid avīvahat ||18||

अथ वेपथुः, स त्रासेन, यथा- केशवो युवति-वेश-भाग् अयꣳ बालिशः किल पतिस् तवाग्रतः । राधिके तद् अपि मूर्तिर् अद्य ते किꣳ प्रवात-कदली-तुलाꣳ दधे ॥१९॥

atha vepathuḥ, sa trāsena, yathā- keśavo yuvati-veśa-bhāg ayaṁ bāliśaḥ kila patis tavāgrataḥ | rādhike tad api mūrtir adya te kiṁ pravāta-kadalī-tulāṁ dadhe ||19||

अमर्षेण, यथा- यदि कुपितासि न पद्मे किꣳ तनुर् उत्कम्पते प्रसभम् । विचलति कुतो निवाते दीप-शिखा निर्भर-स्निग्धा ॥२०॥

amarṣeṇa, yathā- yadi kupitāsi na padme kiṁ tanur utkampate prasabham | vicalati kuto nivāte dīpa-śikhā nirbhara-snigdhā ||20||

हर्षेण, यथा- वल्लव-राज-कुमारे मिलिते पुरतः किम् आत्त-कम्पासि । तव पेशलास्मि पार्श्वे ललितेयꣳ परिहरातङ्कम् ॥२१॥

harṣeṇa, yathā- vallava-rāja-kumāre milite purataḥ kim ātta-kampāsi | tava peśalāsmi pārśve laliteyaṁ pariharātaṅkam ||21||

अथ वैवर्ण्यम्, तद् विषादाद्, यथा- मधुरिम-भरैर् मुक्तस्यालꣳ कलङ्कित-कुङ्कुमैर् द्विरद-रदन-श्येनीम् आभाꣳ चिराय वितन्वतः । विधुर् अपि तुलाम् आप्तस् तस्या मुखस्य बकी-रिपो वद परम् अतः सारङ्ग्याक्ष्याः किम् अस्ति विडम्बनम् ॥२२॥

atha vaivarṇyam, tad viṣādād, yathā- madhurima-bharair muktasyālaṁ kalaṅkita-kuṅkumair dvirada-radana-śyenīm ābhāṁ cirāya vitanvataḥ | vidhur api tulām āptas tasyā mukhasya bakī-ripo vada param ataḥ sāraṅgyākṣyāḥ kim asti viḍambanam ||22||

रोषाद्, यथा- विलसति किल वृन्दारण्य-लीला-विहारे कथय कथम् अकाण्डे ताम्र-वक्त्रासि वृत्ता । प्रसरद्-उदय-राग-ग्रस्त-पूर्णेन्दु-बिम्बा किम् इव सखि निशीथे शारदी जायते द्यौः ॥२३॥

roṣād, yathā- vilasati kila vṛndāraṇya-līlā-vihāre kathaya katham akāṇḍe tāmra-vaktrāsi vṛttā | prasarad-udaya-rāga-grasta-pūrṇendu-bimbā kim iva sakhi niśīthe śāradī jāyate dyauḥ ||23||

भीतेर्, यथा- क्रीडन्त्यास् तट-भुवि माधवेन सार्धꣳ तत्रारात् पतिम् अवलोक्य विक्लवायाः । राधायास् तनुम् अनु कालिमा तथासीत् तेनेयꣳ किम् अपि यथा न पर्यचायि ॥२४॥

bhīter, yathā- krīḍantyās taṭa-bhuvi mādhavena sārdhaṁ tatrārāt patim avalokya viklavāyāḥ | rādhāyās tanum anu kālimā tathāsīt teneyaṁ kim api yathā na paryacāyi ||24||

अथ अश्रु, तत्र हर्षाद्, यथा श्री-गीत-गोविन्दे (११.३२)- अतिक्रम्यापाङ्गꣳ श्रवण-पथ-पर्यन्त-गमन- प्रयासेनेवाक्ष्णोस् तरलतर-तारꣳ गमितयोः । इदानीꣳ राधायाः प्रियतम-समालोक-समये पपात स्वेदाम्बु-प्रसर इव हर्षाश्रु-निकरः ॥२५॥

atha aśru, tatra harṣād, yathā śrī-gīta-govinde (11.32)- atikramyāpāṅgaṁ śravaṇa-patha-paryanta-gamana- prayāsenevākṣṇos taralatara-tāraṁ gamitayoḥ | idānīṁ rādhāyāḥ priyatama-samāloka-samaye papāta svedāmbu-prasara iva harṣāśru-nikaraḥ ||25||

फुल्ल-गण्डꣳ स-रोमाञ्चꣳ बाष्पम् आनन्द-जꣳ मतम् ॥२६॥

phulla-gaṇḍaṁ sa-romāñcaṁ bāṣpam ānanda-jaṁ matam ||26||

रोषाद्, यथा- प्रातर् मुरद्विषम् उरः-स्फुरद्-अन्य-नारी- पत्राङ्कुर-प्रकर-लक्षणम् ईक्षमाणा । अप्रोच्य किञ्चिद् अपि कुञ्चित-दृष्टिर् एषा रोषाश्रु-बिन्दु-भरम् इन्दुमुखी मुमोच ॥२७॥

roṣād, yathā- prātar muradviṣam uraḥ-sphurad-anya-nārī- patrāṅkura-prakara-lakṣaṇam īkṣamāṇā | aprocya kiñcid api kuñcita-dṛṣṭir eṣā roṣāśru-bindu-bharam indumukhī mumoca ||27||

यथा वा बिल्वमङ्गले- राधे’पराधेन विनैव कस्माद् अस्मासु वाचः परुषा रुषा ते । अहो कथꣳ ते कुचयोः प्रथन्ते हारानुकारास् तरलाश्रु-धाराः ॥२८॥

yathā vā bilvamaṅgale- rādhe’parādhena vinaiva kasmād asmāsu vācaḥ paruṣā ruṣā te | aho kathaṁ te kucayoḥ prathante hārānukārās taralāśru-dhārāḥ ||28||

शिरः-कम्पि स-निश्वासꣳ स्फुरद्-ओष्ठ-कपोलकम् । कटाक्ष-भ्रुकुटी-वक्त्रꣳ स्त्रीणाम् ईर्ष्योत्थ-रोदनम् ॥२९॥

śiraḥ-kampi sa-niśvāsaṁ sphurad-oṣṭha-kapolakam | kaṭākṣa-bhrukuṭī-vaktraṁ strīṇām īrṣyottha-rodanam ||29||

विषादाद्, यथा पद्यावल्याम् (३४९)- मलिनꣳ नयनाञ्जनाम्बुभिर् मुख-चन्द्रꣳ करभोरु मा कुरु । करुणा-वरुणालयो हरिस् त्वयि भूयः करुणाꣳ विधास्यति ॥३०॥

viṣādād, yathā padyāvalyām (349)- malinaṁ nayanāñjanāmbubhir mukha-candraṁ karabhoru mā kuru | karuṇā-varuṇālayo haris tvayi bhūyaḥ karuṇāṁ vidhāsyati ||30||

अथ प्रलयः, स सुखेन, यथा- जङ्घे स्थावरताꣳ गते परिहृत-स्पन्दा द्वयी नेत्रयोः कण्ठ कुण्ठित-निस्वनो विघटित-श्वासा च नासा-पुटी । राधायाः परम-प्रमोद-सुधया धौतꣳ पुरो माधवे साक्षात्कारम् इते मनो’पि मुनिवन् मन्ये समाधिꣳ दधे ॥३१॥

atha pralayaḥ, sa sukhena, yathā- jaṅghe sthāvaratāṁ gate parihṛta-spandā dvayī netrayoḥ kaṇṭha kuṇṭhita-nisvano vighaṭita-śvāsā ca nāsā-puṭī | rādhāyāḥ parama-pramoda-sudhayā dhautaṁ puro mādhave sākṣātkāram ite mano’pi munivan manye samādhiṁ dadhe ||31||

दुःखेन, यथा ललित-माधवे (३.६१)- दꣳशः कꣳस-नृपस्य वक्षसि रुषा कृष्णोरगेणार्प्यताꣳ दूरे गोष्ठ-तडाग-जीवनम् इतो येनापजह्रे हरिः । हा धिक् कः शरणꣳ भवेन् मृदि लुठद्-गात्रीयम् अन्तः-क्लमाद् आभीरी-शफरी-ततिः शिथिलित-श्वासोर्मिर् आमीलति ॥३२॥

duḥkhena, yathā lalita-mādhave (3.61)- daṁśaḥ kaṁsa-nṛpasya vakṣasi ruṣā kṛṣṇorageṇārpyatāṁ dūre goṣṭha-taḍāga-jīvanam ito yenāpajahre hariḥ | hā dhik kaḥ śaraṇaṁ bhaven mṛdi luṭhad-gātrīyam antaḥ-klamād ābhīrī-śapharī-tatiḥ śithilita-śvāsormir āmīlati ||32||

अथ एषु धूमायिताः- सुराङ्गने सखि मधुरापुर् आङ्गने पुरः पुरातन-पुरुषस्य वीक्षया । तवाक्षिणी जल-कण-साक्षिणी कुतः कथꣳ पुनः पुलकि च गण्ड-मण्डलम् ॥३३॥

atha eṣu dhūmāyitāḥ- surāṅgane sakhi madhurāpur āṅgane puraḥ purātana-puruṣasya vīkṣayā | tavākṣiṇī jala-kaṇa-sākṣiṇī kutaḥ kathaṁ punaḥ pulaki ca gaṇḍa-maṇḍalam ||33||

ज्वलिताः- सखि स्तब्धीभावꣳ भजति नितराम् उरु-युगलꣳ तनुजाली हर्षꣳ युगम् अपि तवाक्ष्णोः सरसताम् । तद् उन्नीतꣳ धन्ये रहसि कर-पङ्केरुह-तलꣳ प्रपन्नस् ते दिष्ट्या नलिन-मुखि नीलो निधिर् अभूत् ॥३४॥

jvalitāḥ- sakhi stabdhībhāvaṁ bhajati nitarām uru-yugalaṁ tanujālī harṣaṁ yugam api tavākṣṇoḥ sarasatām | tad unnītaṁ dhanye rahasi kara-paṅkeruha-talaṁ prapannas te diṣṭyā nalina-mukhi nīlo nidhir abhūt ||34||

अथ दीप्ताः, यथा विदग्ध-माधवे (१.३६)- क्षौणिꣳ पङ्किलयन्ति पङ्कज-रुचोर् अक्ष्णोः पयो-बिन्दवः श्वासास् ताण्डवयन्ति पाण्डु-वदने दूराद् उरोजाꣳशुकम् । मूर्तिꣳ दन्तुरयन्ति सन्ततम् अमी रोमाञ्च-पुञ्जाश् च ते मन्ये माधव-माधुरी-श्रवणयोर् अभ्यासम् अभ्याययौ ॥३५॥

atha dīptāḥ, yathā vidagdha-mādhave (1.36)- kṣauṇiṁ paṅkilayanti paṅkaja-rucor akṣṇoḥ payo-bindavaḥ śvāsās tāṇḍavayanti pāṇḍu-vadane dūrād urojāṁśukam | mūrtiṁ danturayanti santatam amī romāñca-puñjāś ca te manye mādhava-mādhurī-śravaṇayor abhyāsam abhyāyayau ||35||

उद्दीप्ताः- स्नाता नेत्रज-निर्झरेण दधती स्वेदाम्बु-मुक्तावलिꣳ रोमाञ्चोत्कर-कञ्चुकेन निचिता श्री-खण्ड-पाण्डु-द्युतिः । खञ्जन्-मञ्जुल-भारती सवयसा युक्ता स्फुरतीत्य् असौ सज्जा ते नव-सङ्गमाय ललिता स्तम्भाश्रिता वर्तते ॥३६॥

uddīptāḥ- snātā netraja-nirjhareṇa dadhatī svedāmbu-muktāvaliṁ romāñcotkara-kañcukena nicitā śrī-khaṇḍa-pāṇḍu-dyutiḥ | khañjan-mañjula-bhāratī savayasā yuktā sphuratīty asau sajjā te nava-saṅgamāya lalitā stambhāśritā vartate ||36||

उद्दीप्तानाꣳ भिदा एव सूद्दीप्ताः सन्ति कुत्रचित् । सात्त्विकाः परमोत्कर्ष-कोटिम् अत्रैव बिभ्रति ॥३७॥

uddīptānāṁ bhidā eva sūddīptāḥ santi kutracit | sāttvikāḥ paramotkarṣa-koṭim atraiva bibhrati ||37||

यथा- स्वेदैर् दर्शित-दुर्दिना विदधती बाष्पाम्बुभिर् निस्तृषो वत्सीरङ्ग-रुहालिभिर् मुकुलिनी-फुल्लाभिर् आमूलतः । श्रुत्वा ते मुरलीꣳ तथाभवद् इयꣳ राधा यथाराध्यते मुग्धैर् माधव भारती-प्रतिकृतिर् भ्रान्त्याद्य विद्यार्थिभिः ॥३८॥

yathā- svedair darśita-durdinā vidadhatī bāṣpāmbubhir nistṛṣo vatsīraṅga-ruhālibhir mukulinī-phullābhir āmūlataḥ | śrutvā te muralīṁ tathābhavad iyaṁ rādhā yathārādhyate mugdhair mādhava bhāratī-pratikṛtir bhrāntyādya vidyārthibhiḥ ||38||