Consequent Expressions

अनुभावास् त्व् अलङ्कारास् तथैवोद्भास्वराभिधाः । वाचिकाश् चेति विद्वद्भिस् त्रिधामी परिकीर्तिताः ॥१॥

anubhāvās tv alaṅkārās tathaivodbhāsvarābhidhāḥ | vācikāś ceti vidvadbhis tridhāmī parikīrtitāḥ ||1||

तत्र अलङ्काराः- यौवने सत्त्वजास् तासाम् अलङ्कारास् तु विꣳशतिः । उदयन्त्य् अद्भुताः कान्ते सर्वथाभिनिवेशतः ॥२॥

tatra alaṅkārāḥ- yauvane sattvajās tāsām alaṅkārās tu viṁśatiḥ | udayanty adbhutāḥ kānte sarvathābhiniveśataḥ ||2||

भावो हावश् च हेला च प्रोक्तास् तत्र त्रयो’ङ्गजाः ॥३॥

bhāvo hāvaś ca helā ca proktās tatra trayo’ṅgajāḥ ||3||

शोभा कान्तिश् च दीप्तिश् च माधुर्यꣳ च प्रगल्भता । औदार्यꣳ धैर्यम् इत्य् एते सप्तैव स्युर् अयत्नजाः ॥४॥

śobhā kāntiś ca dīptiś ca mādhuryaṁ ca pragalbhatā | audāryaṁ dhairyam ity ete saptaiva syur ayatnajāḥ ||4||

लीला विलासो विच्छित्तिर् विभ्रमः किलकिञ्चितम् । मोट्टायितꣳ कुट्टमितꣳ बिब्बोको ललितꣳ तथा । विकृतꣳ चेति विज्ञेया दश तासाꣳ स्वभावजाः ॥५॥

līlā vilāso vicchittir vibhramaḥ kilakiñcitam | moṭṭāyitaṁ kuṭṭamitaṁ bibboko lalitaṁ tathā | vikṛtaṁ ceti vijñeyā daśa tāsāṁ svabhāvajāḥ ||5||

तत्र भावः- प्रादुर्भावꣳ व्रजत्य् एव रत्य्-आख्ये भाव उज्ज्वले । निर्विकारात्मके चित्ते भावः प्रथम-विक्रिया ॥६॥

tatra bhāvaḥ- prādurbhāvaṁ vrajaty eva raty-ākhye bhāva ujjvale | nirvikārātmake citte bhāvaḥ prathama-vikriyā ||6||

तथा ह्य् उक्तꣳ (रस-सुधाकरे १.१९२)- चित्तस्याविकृतिः सत्त्वꣳ विकृतेः कारणे सति । तत्राद्या विक्रिया भावो बीजस्यादि-विकारवत् ॥७॥

tathā hy uktaṁ (rasa-sudhākare 1.192)- cittasyāvikṛtiḥ sattvaṁ vikṛteḥ kāraṇe sati | tatrādyā vikriyā bhāvo bījasyādi-vikāravat ||7||

यथा- पितुर् गोष्ठे स्फीते कुसुमिनि पुरा खाण्डव-वने न ते दृष्ट्वा सङ्क्रन्दनम् अपि मनः स्पन्दनम् अगात् । पुरो वृन्दारण्ये विहरति मुकुन्दे सखि मुदा किम् आन्दोलाद् अक्ष्णः श्रुति-कुमुदम् इन्दीवरम् अभूत् ॥८॥

yathā- pitur goṣṭhe sphīte kusumini purā khāṇḍava-vane na te dṛṣṭvā saṅkrandanam api manaḥ spandanam agāt | puro vṛndāraṇye viharati mukunde sakhi mudā kim āndolād akṣṇaḥ śruti-kumudam indīvaram abhūt ||8||

अथ हावः- ग्रीवा-रेचक-सꣳयुक्तो भ्रू-नेत्रादि-विकाश-कृत् । भावाद् ईषत्-प्रकाशो यः स हाव इति कथ्यते ॥९॥

atha hāvaḥ- grīvā-recaka-saṁyukto bhrū-netrādi-vikāśa-kṛt | bhāvād īṣat-prakāśo yaḥ sa hāva iti kathyate ||9||

यथा- साचि-स्तम्भित-कण्ठि कुड्मलवतीꣳ नेत्रालिर् अभ्येति ते घूर्णन् कर्ण-लताꣳ मनाग् विकसिता भ्रू-वल्लरी नृत्यति । अत्र प्रादुरभूत् तटे सुमनसाम् उल्लासकस् त्वत्-पुरो गौराङ्गि प्रथमꣳ वन-प्रिय-वधू-बन्धुः स्फुटꣳ माधवः ॥१०॥

yathā- sāci-stambhita-kaṇṭhi kuḍmalavatīṁ netrālir abhyeti te ghūrṇan karṇa-latāṁ manāg vikasitā bhrū-vallarī nṛtyati | atra prādurabhūt taṭe sumanasām ullāsakas tvat-puro gaurāṅgi prathamaṁ vana-priya-vadhū-bandhuḥ sphuṭaṁ mādhavaḥ ||10||

अथ हेला- हाव एव भवेद् धेला व्यक्त-शृङ्गार-सूचकः ॥११॥

atha helā- hāva eva bhaved dhelā vyakta-śṛṅgāra-sūcakaḥ ||11||

यथा- श्रुते वेणौ वक्षः स्फुरित-कुचम् आध्मातम् अपि ते तिरो-विक्षिप्ताक्षꣳ पुलकित-कपोलꣳ च वदनम् । स्खलत्-काञ्चि स्वेदार्गलित-सिचयꣳ चापि जघनꣳ प्रमादꣳ मा कार्षीः सखि चरति सव्ये गुरुजनः ॥१२॥

yathā- śrute veṇau vakṣaḥ sphurita-kucam ādhmātam api te tiro-vikṣiptākṣaṁ pulakita-kapolaṁ ca vadanam | skhalat-kāñci svedārgalita-sicayaṁ cāpi jaghanaṁ pramādaṁ mā kārṣīḥ sakhi carati savye gurujanaḥ ||12||

अथ अयत्नजाः । तत्र शोभा-- सा शोभा रूप-भोगाद्यैर् यत् स्याद् अङ्ग-विभूषणम् ॥१३॥

atha ayatnajāḥ | tatra śobhā-- sā śobhā rūpa-bhogādyair yat syād aṅga-vibhūṣaṇam ||13||

यथा- धृत्वा रक्ताङ्गुलि-किशलयैर् नीप-शाखाꣳ विशाखा निष्क्रामन्ती व्रतति-भवनात् प्रातर् उद्घूर्णिताक्षी । वेणीम् अꣳसोपरि विलुठतीम् अर्ध-मुक्ताꣳ वहन्ती लग्ना स्वान्ते मम न हि बहिः सेयम् अद्याप्य् अयासीत् ॥१४॥

yathā- dhṛtvā raktāṅguli-kiśalayair nīpa-śākhāṁ viśākhā niṣkrāmantī vratati-bhavanāt prātar udghūrṇitākṣī | veṇīm aṁsopari viluṭhatīm ardha-muktāṁ vahantī lagnā svānte mama na hi bahiḥ seyam adyāpy ayāsīt ||14||

अथ कान्तिः- शोभैव कान्तिर् आख्याता मन्मथाप्यायनोज्ज्वला ॥१५॥

atha kāntiḥ- śobhaiva kāntir ākhyātā manmathāpyāyanojjvalā ||15||

यथा- प्रकृति-मधुर-मूर्तिर् बाढम् अत्राप्य् उदञ्चत्- तरुणिम-नव-लक्ष्मी-लेखयालिङ्गिताङ्गी । वर-मदन-विहारैर् अद्य तत्राप्य् उदारा मदयति हृदयꣳ मे रुन्धती राधिकेयम् ॥१६॥

yathā- prakṛti-madhura-mūrtir bāḍham atrāpy udañcat- taruṇima-nava-lakṣmī-lekhayāliṅgitāṅgī | vara-madana-vihārair adya tatrāpy udārā madayati hṛdayaṁ me rundhatī rādhikeyam ||16||

अथ दीप्तिः- कान्तिर् एव वयो-भोग-देश-काल-गुणादिभिः ॥ उद्दीपितातिविस्तारꣳ प्राप्ता चेद् दीप्तिर् उच्यते ॥१७॥

atha dīptiḥ- kāntir eva vayo-bhoga-deśa-kāla-guṇādibhiḥ || uddīpitātivistāraṁ prāptā ced dīptir ucyate ||17||

यथा- निमीलन्-नेत्र-श्रीर् अचटुल-पटीराचल-मरुन्- निपीत-स्वेदाम्बुस् त्रुटद्-अमल-हारोज्ज्वल-कुचा । निकुञ्जे क्षिप्ताङ्गी शशि-किरण-किर्मीरित-तटे किशोरी सा तेने हरि-मनसि राधा मनसिजम् ॥१८॥

yathā- nimīlan-netra-śrīr acaṭula-paṭīrācala-marun- nipīta-svedāmbus truṭad-amala-hārojjvala-kucā | nikuñje kṣiptāṅgī śaśi-kiraṇa-kirmīrita-taṭe kiśorī sā tene hari-manasi rādhā manasijam ||18||

अथ माधुर्यम्-- माधुर्यꣳ नाम चेष्टानाꣳ सर्वावस्थासु चारुता ॥१९॥

atha mādhuryam-- mādhuryaṁ nāma ceṣṭānāṁ sarvāvasthāsu cārutā ||19||

यथा- असव्यꣳ कꣳसारेर् भुज-शिरसि धृत्वा पुलकिनꣳ निज-श्रोण्याꣳ सव्यꣳ करम् अनृजु-विष्कम्भित-पदा । दधाना मूर्धानꣳ लघुतर-तिरः-स्रꣳसिनम् इयꣳ बभौ रासोत्तीर्णा मुहुर् अलस-मूर्तिः शशिमुखी ॥२०॥

yathā- asavyaṁ kaṁsārer bhuja-śirasi dhṛtvā pulakinaṁ nija-śroṇyāṁ savyaṁ karam anṛju-viṣkambhita-padā | dadhānā mūrdhānaṁ laghutara-tiraḥ-sraṁsinam iyaṁ babhau rāsottīrṇā muhur alasa-mūrtiḥ śaśimukhī ||20||

अथ प्रगल्भता-- निःशङ्कत्वꣳ प्रयोगेषु बुधैर् उक्ता प्रगल्भता ॥२१॥

atha pragalbhatā-- niḥśaṅkatvaṁ prayogeṣu budhair uktā pragalbhatā ||21||

यथा विदग्ध-माधवे (७.४०)- प्रातिकूल्यम् इव यद् विवृण्वती राधिका रद-नखार्पणोद्धूरा । केलि-कर्मणि गता प्रवीणताꣳ तेन तुष्टिम् अतुलाꣳ हरिर् ययौ ॥२२॥

yathā vidagdha-mādhave (7.40)- prātikūlyam iva yad vivṛṇvatī rādhikā rada-nakhārpaṇoddhūrā | keli-karmaṇi gatā pravīṇatāṁ tena tuṣṭim atulāṁ harir yayau ||22||

अथ औदार्यम्- औदार्यꣳ विनयꣳ प्राहुः सर्वावस्थागतꣳ बुधाः ॥२३॥

atha audāryam- audāryaṁ vinayaṁ prāhuḥ sarvāvasthāgataṁ budhāḥ ||23||

यथा विदग्ध-माधवे (४.१३) - न्यविशत नयनान्ते कापि सारल्य-निष्ठा वचसि च विनयेन स्तोत्र-भङ्गी न्यवात्सीत् । अजनि च मयि भूयान् सम्भ्रमस् तेन तस्या व्यवृणुत हृदि मन्युꣳ सुष्ठु दाक्षिण्यम् एव ॥२४॥

yathā vidagdha-mādhave (4.13) - nyaviśata nayanānte kāpi sāralya-niṣṭhā vacasi ca vinayena stotra-bhaṅgī nyavātsīt | ajani ca mayi bhūyān sambhramas tena tasyā vyavṛṇuta hṛdi manyuṁ suṣṭhu dākṣiṇyam eva ||24||

यथा वा- कृतज्ञो’पि प्रेमोज्ज्वल-मतिर् अपि स्फार-विनयो’प्य् अभिज्ञानाꣳ चुडामणिर् अपि कृपा-नीरधिर् अपि । यद् अन्तः-स्वच्छो’पि स्मरति न हरिर् गोकुल-भुवꣳ ममैवेदꣳ जन्मान्तर-दुरित-दुस्ट-द्रुम-फलम् ॥२५॥

yathā vā- kṛtajño’pi premojjvala-matir api sphāra-vinayo’py abhijñānāṁ cuḍāmaṇir api kṛpā-nīradhir api | yad antaḥ-svaccho’pi smarati na harir gokula-bhuvaṁ mamaivedaṁ janmāntara-durita-dusṭa-druma-phalam ||25||

अथ धैर्यम्- स्थिरा चित्तोन्नतिर् या तु तद् धैर्यम् इति कीर्त्यते ॥२६॥

atha dhairyam- sthirā cittonnatir yā tu tad dhairyam iti kīrtyate ||26||

यथा ललित-माधवे (७.७)- औदासीन्य-धुरा-परीत-हृदयः काठिन्यम् आलम्बताꣳ कामꣳ श्यामल-सुन्दरो मयि सखि स्वैरी सहस्रꣳ समाः । किन्तु भ्रान्ति-भराद् अपि क्षणम् इदꣳ तत्र प्रियेभ्यः प्रिये चेतो जन्मनि जन्मनि प्रणयिताद् आस्यꣳ न मे हास्यति ॥२७॥

yathā lalita-mādhave (7.7)- audāsīnya-dhurā-parīta-hṛdayaḥ kāṭhinyam ālambatāṁ kāmaṁ śyāmala-sundaro mayi sakhi svairī sahasraṁ samāḥ | kintu bhrānti-bharād api kṣaṇam idaṁ tatra priyebhyaḥ priye ceto janmani janmani praṇayitād āsyaṁ na me hāsyati ||27||

अथ स्वभावजाः । तत्र लीला- प्रियानुकरणꣳ लीला रम्यैर् वेश-क्रियादिभिः ॥२८॥

atha svabhāvajāḥ | tatra līlā- priyānukaraṇaṁ līlā ramyair veśa-kriyādibhiḥ ||28||

यथा विष्णु-पुराणे (५.१३.२७)- दुष्ट-कालिय तिष्ठाद्य कृष्णो’हम् इति चापरा । बाहुम् आस्फोट्य कृष्णस्य लीला-सर्वस्वम् आददे ॥२९॥

yathā viṣṇu-purāṇe (5.13.27)- duṣṭa-kāliya tiṣṭhādya kṛṣṇo’ham iti cāparā | bāhum āsphoṭya kṛṣṇasya līlā-sarvasvam ādade ||29||

यथा वा छन्दो-मञ्जर्याम्- मृगमद-कृत-चर्चा पीत-कौषेय-वासा रुचिर-शिखि-शिखण्डा बद्ध-धम्मिल्ल-पाशा । अनृजु-निहितम् अꣳसे वꣳशम् उत्क्वाणयन्ती कृत-मधुरिपु-वेषा मालिनी पातु राधा ॥३०॥

yathā vā chando-mañjaryām- mṛgamada-kṛta-carcā pīta-kauṣeya-vāsā rucira-śikhi-śikhaṇḍā baddha-dhammilla-pāśā | anṛju-nihitam aṁse vaṁśam utkvāṇayantī kṛta-madhuripu-veṣā mālinī pātu rādhā ||30||

अथ विलासः- गति-स्थानासनादीनाꣳ मुख-नेत्रादि-कर्मणाम् । तात्कालिकꣳ तु वैशिष्ट्यꣳ विलासः प्रिय-सङ्गजम् ॥३१॥

atha vilāsaḥ- gati-sthānāsanādīnāṁ mukha-netrādi-karmaṇām | tātkālikaṁ tu vaiśiṣṭyaṁ vilāsaḥ priya-saṅgajam ||31||

यथा- रुणत्सि पुरतः स्फुरत्य् अघहरे कथꣳ नासिका- शिख-ग्रथित-मौक्तिकोन्नमन-कैतवेन स्मितम् । निरास्थद् अचिरꣳ सुधा-किरण-कौमुदी-माधुरीꣳ मनाग् अपि तवोद्गता मधुर-दन्ति दन्त-द्युतिः ॥३२॥

yathā- ruṇatsi purataḥ sphuraty aghahare kathaṁ nāsikā- śikha-grathita-mauktikonnamana-kaitavena smitam | nirāsthad aciraṁ sudhā-kiraṇa-kaumudī-mādhurīṁ manāg api tavodgatā madhura-danti danta-dyutiḥ ||32||

यथा वा- अध्यासीनम् अमुꣳ कदम्ब-निकटे क्रीडा-कुटीर-स्थलीम् आभीरेन्द्र-कुमारम् अत्र रभसाद् आलोकयन्त्याः पुरः । दिग्धा दुग्ध-समुद्र-मुग्ध-लहरी-लावण्य-निस्यन्दिभिः कालिन्दी तव दृक्-तरङ्गित-भरैस् तन्वङ्गि गङ्गायते ॥३३॥

yathā vā- adhyāsīnam amuṁ kadamba-nikaṭe krīḍā-kuṭīra-sthalīm ābhīrendra-kumāram atra rabhasād ālokayantyāḥ puraḥ | digdhā dugdha-samudra-mugdha-laharī-lāvaṇya-nisyandibhiḥ kālindī tava dṛk-taraṅgita-bharais tanvaṅgi gaṅgāyate ||33||

अथ विच्छित्तिः- आकल्प-कल्पनाल्पापि विच्छित्तिः कान्ति-पोष-कृत् ॥३४॥

atha vicchittiḥ- ākalpa-kalpanālpāpi vicchittiḥ kānti-poṣa-kṛt ||34||

यथा- माकन्द-पत्रेण मुकुन्द-चेतः प्रमोदिनी मारुत-कम्पितेन । रक्तेन कर्णाभरणीकृतेन राधा-मुखाम्भोरुहम् उल्ललास ॥३५॥

yathā- mākanda-patreṇa mukunda-cetaḥ pramodinī māruta-kampitena | raktena karṇābharaṇīkṛtena rādhā-mukhāmbhoruham ullalāsa ||35||

यथा वा हरि-वꣳशे- एकेनामल-पत्रेण कण्ठ-सूत्रावलम्बिना । रराज बर्हि-पत्रेण मन्द-मारुत-कम्पिना ॥३६॥

yathā vā hari-vaṁśe- ekenāmala-patreṇa kaṇṭha-sūtrāvalambinā | rarāja barhi-patreṇa manda-māruta-kampinā ||36||

सखी-यत्नाद् इव धृतिर् मण्डनानाꣳ प्रियागसि । सेर्ष्यावज्ञा वर-स्त्रीभिर् विच्छित्तिर् इति केचन ॥३७॥

sakhī-yatnād iva dhṛtir maṇḍanānāṁ priyāgasi | serṣyāvajñā vara-strībhir vicchittir iti kecana ||37||

यथा- मुद्राꣳ गाढतराꣳ विधाय निहिते दूरीकुरुष्वाङ्गदे ग्रन्थिꣳ न्यस्य कठोरम् अर्पित-मतिः कण्ठान् मणिꣳ भ्रꣳशय । मुग्धे कृष्ण-भुजङ्ग-दृष्टि-कलया दुर्वारया दूषिते रत्नालङ्करणे मनाग् अपि मनस् तृष्णाꣳ न पुष्णाति मे ॥३८॥

yathā- mudrāṁ gāḍhatarāṁ vidhāya nihite dūrīkuruṣvāṅgade granthiṁ nyasya kaṭhoram arpita-matiḥ kaṇṭhān maṇiṁ bhraṁśaya | mugdhe kṛṣṇa-bhujaṅga-dṛṣṭi-kalayā durvārayā dūṣite ratnālaṅkaraṇe manāg api manas tṛṣṇāṁ na puṣṇāti me ||38||

अथ विभ्रमः- वल्लभ-प्राप्ति-वेलायाꣳ मदनावेश-सम्भ्रमात् । विभ्रमो हार-माल्यादि-भूषा-स्थान-विपर्ययः ॥३९॥

atha vibhramaḥ- vallabha-prāpti-velāyāṁ madanāveśa-sambhramāt | vibhramo hāra-mālyādi-bhūṣā-sthāna-viparyayaḥ ||39||

यथा विदग्ध-माधवे (४.२१)- धम्मिल्लोपरि नील-रत्न-रचितो हारस् त्वयारोपितो विन्यस्तः कुच-कुम्भयोः कुर्वलय-श्रेणी-कृतो गर्भकः । अङ्गे चर्चितम् अञ्जनꣳ विनिहिता कस्तूरिका नेत्रयोः कꣳसारेर् अभिसार-सम्भ्रम-भरान् मन्ये जगद् विस्मृतम् ॥४०॥

yathā vidagdha-mādhave (4.21)- dhammillopari nīla-ratna-racito hāras tvayāropito vinyastaḥ kuca-kumbhayoḥ kurvalaya-śreṇī-kṛto garbhakaḥ | aṅge carcitam añjanaṁ vinihitā kastūrikā netrayoḥ kaṁsārer abhisāra-sambhrama-bharān manye jagad vismṛtam ||40||

यथा वा, श्री-दशमे (१०.२९.७)- लिम्पन्त्यः प्रमृजन्त्यो’न्या अञ्जन्त्यः काश् च लोचने । व्यत्यस्त-वस्त्राभरणाः काश्चित् कृष्णान्तिकꣳ ययुः ॥४१॥

yathā vā, śrī-daśame (10.29.7)- limpantyaḥ pramṛjantyo’nyā añjantyaḥ kāś ca locane | vyatyasta-vastrābharaṇāḥ kāścit kṛṣṇāntikaṁ yayuḥ ||41||

अधीनस्यापि सेवायाꣳ कान्तस्यानभिनन्दनम् । विभ्रमो वामतोद्रेकात् स्याद् इत्य् आख्याति कश्चन ॥४२॥

adhīnasyāpi sevāyāṁ kāntasyānabhinandanam | vibhramo vāmatodrekāt syād ity ākhyāti kaścana ||42||

यथा- त्वꣳ गोविन्द मयासि किꣳ नु कवरी-बन्धार्थम् अभ्यर्थितः क्लेशेनालम् अबद्ध एव चिकुर-स्तोमो मुदꣳ दोग्धि मे । वक्त्रस्यापि न माज्जनꣳ कुरु घनꣳ घर्माम्बु मे रोचते नैवोत्तꣳसय मालतीर् मम शिरः खेदꣳ भरेणाप्स्यति ॥४३॥

yathā- tvaṁ govinda mayāsi kiṁ nu kavarī-bandhārtham abhyarthitaḥ kleśenālam abaddha eva cikura-stomo mudaṁ dogdhi me | vaktrasyāpi na mājjanaṁ kuru ghanaṁ gharmāmbu me rocate naivottaṁsaya mālatīr mama śiraḥ khedaṁ bhareṇāpsyati ||43||

अथ किलकिञ्चितम्- गर्वाभिलाष-रुदित-स्मितासूया-भय-क्रुधाम् । सङ्करी-करणꣳ हर्षाद् उच्यते किल-किञ्चितम् ॥४४॥

atha kilakiñcitam- garvābhilāṣa-rudita-smitāsūyā-bhaya-krudhām | saṅkarī-karaṇaṁ harṣād ucyate kila-kiñcitam ||44||

यथा- मया जातोल्लासꣳ प्रिय-सहचरी लोचन-पथे बलान् न्यस्ते राधा-कुच-मुकुलयोः पाणि-कमले । उदञ्चद्-भ्रू-भेदꣳ सपुलकम् अवष्टम्भि वलितꣳ स्मराम्य् अन्तस् तस्याः स्मित-रुदित-कान्त-द्युति मुखम् ॥४५॥

yathā- mayā jātollāsaṁ priya-sahacarī locana-pathe balān nyaste rādhā-kuca-mukulayoḥ pāṇi-kamale | udañcad-bhrū-bhedaṁ sapulakam avaṣṭambhi valitaṁ smarāmy antas tasyāḥ smita-rudita-kānta-dyuti mukham ||45||

यथा वा दान-केलि-कौमुद्याꣳ (१)- अन्तः-स्मेरतयोज्ज्वला जल-कण-व्याकीर्ण-पक्ष्माङ्कुरा किञ्चित् पाटलिताञ्चला रसिकतोत्सिक्ता पुरः कुञ्चती । रुद्धायाः पथि माधवेन मधुर-व्याभुग्न-तारोत्तरा राधायाः किलकिञ्चित-स्तवकिनी दृष्टिः श्रियꣳ वः क्रियात् ॥४६॥

yathā vā dāna-keli-kaumudyāṁ (1)- antaḥ-smeratayojjvalā jala-kaṇa-vyākīrṇa-pakṣmāṅkurā kiñcit pāṭalitāñcalā rasikatotsiktā puraḥ kuñcatī | ruddhāyāḥ pathi mādhavena madhura-vyābhugna-tārottarā rādhāyāḥ kilakiñcita-stavakinī dṛṣṭiḥ śriyaṁ vaḥ kriyāt ||46||

अथ मोट्टायितम्- कान्त-स्मरण-वार्तादौ हृदि तद्-भाव-भावतः । प्राकट्यम् अभिलाषस्य मोट्टायितम् उदीर्यते ॥४७॥

atha moṭṭāyitam- kānta-smaraṇa-vārtādau hṛdi tad-bhāva-bhāvataḥ | prākaṭyam abhilāṣasya moṭṭāyitam udīryate ||47||

यथा- न ब्रूते क्लम-बीजम् आलिभिर् अलꣳ पृष्टापि पाली यदा चातुर्येण तद्-अग्रतस् तव कथा ताभिस् तदा प्रस्तुता । ताꣳ पीताम्बर जृम्भमाण-वदनाम्भोजा क्षणꣳ शृण्वती बिम्बोष्ठी पुलकैर् विडम्बितवती फुल्लाꣳ कदम्ब-श्रियम् ॥४८॥

yathā- na brūte klama-bījam ālibhir alaṁ pṛṣṭāpi pālī yadā cāturyeṇa tad-agratas tava kathā tābhis tadā prastutā | tāṁ pītāmbara jṛmbhamāṇa-vadanāmbhojā kṣaṇaṁ śṛṇvatī bimboṣṭhī pulakair viḍambitavatī phullāṁ kadamba-śriyam ||48||

अथ कुट्टमितम्- स्तनाधरादि-ग्रहणे हृत्-प्रीताव् अपि सम्भ्रमात् । बहिः क्रोधो व्यथितवत् प्रोक्तꣳ कुट्टमितꣳ बुधैः ॥४९॥

atha kuṭṭamitam- stanādharādi-grahaṇe hṛt-prītāv api sambhramāt | bahiḥ krodho vyathitavat proktaṁ kuṭṭamitaṁ budhaiḥ ||49||

यथा- करौद्धत्यꣳ हन्त स्थगय कवरी मे विघटते दुकूलꣳ च न्यञ्चत्य् अघहर तवास्ताꣳ विहसितम् । किम् आरब्धः कर्तुꣳ तम् अनवसरे निर्दय मदात् पताम्य् एषा पादे वितर शयितुꣳ मे क्षणम् अपि ॥५०॥

yathā- karauddhatyaṁ hanta sthagaya kavarī me vighaṭate dukūlaṁ ca nyañcaty aghahara tavāstāṁ vihasitam | kim ārabdhaḥ kartuṁ tam anavasare nirdaya madāt patāmy eṣā pāde vitara śayituṁ me kṣaṇam api ||50||

यथा वा- न भ्रू-लताꣳ कुटिलय क्षिप नैव हस्तꣳ वक्त्रꣳ च कण्टकित-गण्डम् इदꣳ न रुन्धि । प्रीणातु सुन्दरि तवाधर-बन्धु-जीवे पीत्वा मधुनि मधुरे मधुसूदनो’सौ ॥५१॥

yathā vā- na bhrū-latāṁ kuṭilaya kṣipa naiva hastaṁ vaktraṁ ca kaṇṭakita-gaṇḍam idaṁ na rundhi | prīṇātu sundari tavādhara-bandhu-jīve pītvā madhuni madhure madhusūdano’sau ||51||

अथ बिब्बोकः-- बिब्बोको मान-गर्वाभ्याꣳ स्याद् अभीष्टे’प्य् अनादरः ॥५२॥

atha bibbokaḥ-- bibboko māna-garvābhyāṁ syād abhīṣṭe’py anādaraḥ ||52||

तत्र गर्वेण, यथा- प्रियोक्ति-लक्षेण विपक्ष-सन्निधौ स्वीकारिताꣳ पश्य शिखण्ड-मौलिना । श्यामातिवामा हृदयङ्गमाम् अपि स्रजꣳ दराघ्राय निरास हेलया ॥५३॥

tatra garveṇa, yathā- priyokti-lakṣeṇa vipakṣa-sannidhau svīkāritāṁ paśya śikhaṇḍa-maulinā | śyāmātivāmā hṛdayaṅgamām api srajaṁ darāghrāya nirāsa helayā ||53||

यथा वा- स्फुरत्य् अग्रे तिष्ठन् सखि तव मुख-क्सिप्त-नयनः प्रतीक्षाꣳ कृत्वायꣳ भवद्-अवसरस्याघ-दमनः । दृशोच्चैर् गाम्भीर्य-ग्रथित-गुरु-हेला-गहनया हसन्तीव क्षीवे त्वम् इह वनमालाꣳ रचयसि ॥५४॥

yathā vā- sphuraty agre tiṣṭhan sakhi tava mukha-ksipta-nayanaḥ pratīkṣāṁ kṛtvāyaṁ bhavad-avasarasyāgha-damanaḥ | dṛśoccair gāmbhīrya-grathita-guru-helā-gahanayā hasantīva kṣīve tvam iha vanamālāṁ racayasi ||54||

मानेन, यथा- हरिणा सखि चाटु-मण्डलीꣳ क्रियमाणाम् अवमन्य मन्युतः । न वृथाद्य सुशिक्षिताम् अपि स्वयम् अध्यापय गौरि शारिकाम् ॥५५॥

mānena, yathā- hariṇā sakhi cāṭu-maṇḍalīṁ kriyamāṇām avamanya manyutaḥ | na vṛthādya suśikṣitām api svayam adhyāpaya gauri śārikām ||55||

अथ ललितम्- विन्यास-भङ्गि-रङ्गानाꣳ भ्रू-विलास-मनोहराः । सुकुमारा भवेद् यत्र ललितꣳ तद् उदीरितम् ॥५६॥

atha lalitam- vinyāsa-bhaṅgi-raṅgānāṁ bhrū-vilāsa-manoharāḥ | sukumārā bhaved yatra lalitaṁ tad udīritam ||56||

यथा- सुभ्रू-भङ्गम् अननङ्ग-बाण-जननीर् आलोकयन्ती लताः सोल्लासꣳ पद-पङ्कजे दिशि दिशि प्रेङ्खोलयन्त्य् उज्ज्वला । गन्धाकृष्ट-धियः करेण मृदुना व्याधुन्वती षट्-पदान् राधा नन्दति कुञ्ज-कन्दर-तटे वृन्दावन-श्रीर् इव ॥५७॥

yathā- subhrū-bhaṅgam ananaṅga-bāṇa-jananīr ālokayantī latāḥ sollāsaṁ pada-paṅkaje diśi diśi preṅkholayanty ujjvalā | gandhākṛṣṭa-dhiyaḥ kareṇa mṛdunā vyādhunvatī ṣaṭ-padān rādhā nandati kuñja-kandara-taṭe vṛndāvana-śrīr iva ||57||

अथ विकृतम्- ह्री-मानेर्ष्यादिभिर् यत्र नोच्यते स्व-विवक्षितम् । व्यज्यते चेष्टयैवेदꣳ विकृतꣳ तद् विदुर् बुधाः ॥५८॥

atha vikṛtam- hrī-mānerṣyādibhir yatra nocyate sva-vivakṣitam | vyajyate ceṣṭayaivedaṁ vikṛtaṁ tad vidur budhāḥ ||58||

तत्र ह्रिया, यथा- निशमय्य मुकुन्द मन्-मुखाद् भवद्-अभ्यर्थितम् अत्र सुन्दरी । न गिराभिननन्द किन्तु सा पुलकेनैव कपोल-शोभिना ॥५९॥

tatra hriyā, yathā- niśamayya mukunda man-mukhād bhavad-abhyarthitam atra sundarī | na girābhinananda kintu sā pulakenaiva kapola-śobhinā ||59||

यथा वा- न पर-पुरुसे दृष्टि-क्सेपो वराक्षि तवोचितस् त्वम् असि कुलजा साध्वी वक्त्रꣳ प्रसीद विवर्तय । इति पथि मया नर्मण्य् उक्ते हरेर् नव-वीक्षणे सदयम् उदयत्-कार्पण्यꣳ माम् अवैक्षत राधिका ॥६०॥

yathā vā- na para-puruse dṛṣṭi-ksepo varākṣi tavocitas tvam asi kulajā sādhvī vaktraṁ prasīda vivartaya | iti pathi mayā narmaṇy ukte harer nava-vīkṣaṇe sadayam udayat-kārpaṇyaṁ mām avaikṣata rādhikā ||60||

मानेन, यथा- मयासक्तवति प्रसादन-विधौ विस्मृत्य चन्द्र-ग्रहꣳ तद्-विज्ञप्ति-समुत्सुकापि विजहौ मौनꣳ न सा मानिनी । किन्तु श्यामल-रत्न-सम्पुट-दलेनावृत्य किञ्चिन् मुखꣳ सत्या स्मारयति स्म विस्मृतम् असौ माम् औपरागीꣳ श्रियम् ॥६१॥

mānena, yathā- mayāsaktavati prasādana-vidhau vismṛtya candra-grahaṁ tad-vijñapti-samutsukāpi vijahau maunaṁ na sā māninī | kintu śyāmala-ratna-sampuṭa-dalenāvṛtya kiñcin mukhaṁ satyā smārayati sma vismṛtam asau mām auparāgīṁ śriyam ||61||

ईर्स्यया, यथा- वितर तस्करि मे मुरलीꣳ हृता- मिति मद्-उद्धर-जल्प-विवृत्तया । भ्रुकुटि-भङ्गुरम् अर्क-सुता-तटे सपदि राधिकयाहम् उदीक्षितः ॥६२॥

īrsyayā, yathā- vitara taskari me muralīṁ hṛtā- miti mad-uddhara-jalpa-vivṛttayā | bhrukuṭi-bhaṅguram arka-sutā-taṭe sapadi rādhikayāham udīkṣitaḥ ||62||

अलङ्कारा निगदिता विꣳशतिर् गात्र-चित्त-जाः । अमी यथोचितꣳ ज्ञेया माधवे’पि मनीषिभिः ॥६३॥

alaṅkārā nigaditā viṁśatir gātra-citta-jāḥ | amī yathocitaṁ jñeyā mādhave’pi manīṣibhiḥ ||63||

कैश्चिद् अन्ये’प्य् अलङ्काराः प्रोक्ता नात्र मयोदिताः । मुनेर् असम्मतत्वेन किन्तु द्वितयम् उच्यते । मौग्ध्यꣳ च चकितꣳ चेति किञ्चिन् माधुर्य-पोषणात् ॥६४॥

kaiścid anye’py alaṅkārāḥ proktā nātra mayoditāḥ | muner asammatatvena kintu dvitayam ucyate | maugdhyaṁ ca cakitaṁ ceti kiñcin mādhurya-poṣaṇāt ||64||

तत्र मौग्ध्यम्- ज्ञातस्याप्य् अज्ञवत् पृच्छा प्रियाग्रे मौग्ध्यम् ईरितम् ॥६५॥

tatra maugdhyam- jñātasyāpy ajñavat pṛcchā priyāgre maugdhyam īritam ||65||

यथा मुक्ता-चरिते- कास् ता लताः क्व वा सन्ति केन वा किल रोपिताः । नाथ मत्-कङ्कण-न्यस्तꣳ यासाꣳ मुक्ताफलꣳ फलम् ॥६६॥

yathā muktā-carite- kās tā latāḥ kva vā santi kena vā kila ropitāḥ | nātha mat-kaṅkaṇa-nyastaṁ yāsāṁ muktāphalaṁ phalam ||66||

चकितम्- प्रियाग्रे चकितꣳ भीतेर् अस्थाने’पि भयꣳ महत् ॥६७॥

cakitam- priyāgre cakitaṁ bhīter asthāne’pi bhayaṁ mahat ||67||

यथा- रक्ष रक्ष मुहुर् एष भीषणो धावति श्रवण-चम्पकꣳ मम । इत्य् उदीर्य मधुपाद् विशङ्किता सस्वजे हरिण-लोचना हरिम् ॥६८॥

yathā- rakṣa rakṣa muhur eṣa bhīṣaṇo dhāvati śravaṇa-campakaṁ mama | ity udīrya madhupād viśaṅkitā sasvaje hariṇa-locanā harim ||68||

इत्य् अलङ्कार-विवृतिः अथ उद्भास्वराः उद्भासन्ते स्व-धाम्नीति प्रोक्ता उद्भास्वरा बुधैः ॥६९॥

ity alaṅkāra-vivṛtiḥ atha udbhāsvarāḥ udbhāsante sva-dhāmnīti proktā udbhāsvarā budhaiḥ ||69||

नीव्य्-उत्तरीय-धम्मिल्ल-स्रꣳसनꣳ गात्र-मोटनम् । जृम्भा घ्राणस्य फुल्लत्वꣳ निश्वासाद्याश् च ते मताः ॥७०॥

nīvy-uttarīya-dhammilla-sraṁsanaṁ gātra-moṭanam | jṛmbhā ghrāṇasya phullatvaṁ niśvāsādyāś ca te matāḥ ||70||

तत्र नीवि-स्रꣳसनꣳ, यथा विदग्ध-माधवे (७.४१)-- नैरञ्जन्यम् उपेयतुः परिगलन्-मोदाश्रुणी लोचने स्वेदोद्धूत-विलेपनꣳ किल कुच-द्वन्द्वꣳ जहौ रागिताम् । योगौत्सुक्यम् अगाद् उरः स्फुरद् इति प्रेक्ष्योदयꣳ सङ्गिनाꣳ राधे नीविर् इयꣳ तव श्लथ-गुणा शङ्के मुमुक्षाꣳ दधे ॥७१॥

tatra nīvi-sraṁsanaṁ, yathā vidagdha-mādhave (7.41)-- nairañjanyam upeyatuḥ parigalan-modāśruṇī locane svedoddhūta-vilepanaṁ kila kuca-dvandvaṁ jahau rāgitām | yogautsukyam agād uraḥ sphurad iti prekṣyodayaṁ saṅgināṁ rādhe nīvir iyaṁ tava ślatha-guṇā śaṅke mumukṣāṁ dadhe ||71||

उत्तरीय-स्रꣳसनꣳ, यथा- तव हृदि मम रागात् को’पि रागो गरिष्ठः स्फुरति तद् अपसृत्य व्यक्तम् एतꣳ करोमि । इति खलु हृदयात् ते राधिके रोधकारि च्युतम् इव पुरतो मे मञ्जु माञ्जिष्ठ-वासः ॥७२॥

uttarīya-sraṁsanaṁ, yathā- tava hṛdi mama rāgāt ko’pi rāgo gariṣṭhaḥ sphurati tad apasṛtya vyaktam etaṁ karomi | iti khalu hṛdayāt te rādhike rodhakāri cyutam iva purato me mañju māñjiṣṭha-vāsaḥ ||72||

धम्मिल्ल-स्रꣳसनꣳ, यथा- स्फुरति मुर-द्विषि पुरतो दुरात्मनाम् अपि विमुक्तिदे गौरि । नाद्भुतम् इदꣳ यदीयुः सꣳयमिनस् ते कचा मुक्तिम् ॥७३॥

dhammilla-sraṁsanaṁ, yathā- sphurati mura-dviṣi purato durātmanām api vimuktide gauri | nādbhutam idaṁ yadīyuḥ saṁyaminas te kacā muktim ||73||

गात्र-मोटनꣳ, यथा- व्रजाङ्गने वल्लव-पुङ्गवस्य पुरः कुरङ्गी-नयना सलीलम् । अप्य् अङ्ग-भङ्गꣳ किल कुर्वतीयम् अनङ्ग-भङ्गꣳ तरसा व्यतानीत् ॥७४॥

gātra-moṭanaṁ, yathā- vrajāṅgane vallava-puṅgavasya puraḥ kuraṅgī-nayanā salīlam | apy aṅga-bhaṅgaṁ kila kurvatīyam anaṅga-bhaṅgaṁ tarasā vyatānīt ||74||

जृम्भा, यथा- पुष्पैर् अवेत्य विशिखैर् भवतीम् असाध्याꣳ साध्वीम् अधीत्य मदनः किल जृम्भणास्त्राम् । चन्द्रावलि प्रसभम् एव वशीचकार यद् गोष्ठ-सीमनि मुहुः सखि जृम्भसे’द्य ॥७५॥

jṛmbhā, yathā- puṣpair avetya viśikhair bhavatīm asādhyāṁ sādhvīm adhītya madanaḥ kila jṛmbhaṇāstrām | candrāvali prasabham eva vaśīcakāra yad goṣṭha-sīmani muhuḥ sakhi jṛmbhase’dya ||75||

घ्राण-फुल्लत्वꣳ, यथा- रचित-शिखर-शोभारम्भम् अम्भोरुहाक्षी श्वसित-पवन-दोलान्दोलिना मौक्तिकेन । पुट-युगम् अतिफुल्लꣳ बिभ्रती नासिकायाꣳ मम मनसि विलग्ना दर्शनाद् एव राधा ॥७६॥

ghrāṇa-phullatvaṁ, yathā- racita-śikhara-śobhārambham ambhoruhākṣī śvasita-pavana-dolāndolinā mauktikena | puṭa-yugam atiphullaṁ bibhratī nāsikāyāṁ mama manasi vilagnā darśanād eva rādhā ||76||

यद्यप्य् एते विशेषाः स्युर् मोट्टायित-विलासयोः । शोभा-विशेष-पोषित्वात् तथापि पृथग् ईरिताः ॥७७॥

yadyapy ete viśeṣāḥ syur moṭṭāyita-vilāsayoḥ | śobhā-viśeṣa-poṣitvāt tathāpi pṛthag īritāḥ ||77||

अथ वाचिकाः- आलापश् च विलापश् च सꣳलापश् च प्रलापकः । अनुलापो’पलापश् च सन्देशश् चातिदेशकः ॥७८॥

atha vācikāḥ- ālāpaś ca vilāpaś ca saṁlāpaś ca pralāpakaḥ | anulāpo’palāpaś ca sandeśaś cātideśakaḥ ||78||

अपदेशोपदेशौ च निर्देशो व्यपदेशकः । कीर्तिता वचनारम्भा द्वादशामी मनीषिभिः ॥७९॥

apadeśopadeśau ca nirdeśo vyapadeśakaḥ | kīrtitā vacanārambhā dvādaśāmī manīṣibhiḥ ||79||

तत्र आलापः- चाटु-प्रियोक्तिर् आलापः ॥८०॥

tatra ālāpaḥ- cāṭu-priyoktir ālāpaḥ ||80||

यथा श्री-दशमे(१०.२९.४०)- का स्त्र्य् अङ्ग ते कल-पदायत-मूर्च्छितेन सम्मोहिता’र्य-पदवीꣳ न चलेत् त्रिलोक्याम् । त्रैलोक्य-सौभगम् इदꣳ च निरीक्ष्य रूपꣳ यद् गो-द्विज-द्रुम-मृगान् पुलकान्य् अबिभ्रत् ॥८१॥

yathā śrī-daśame(10.29.40)- kā stry aṅga te kala-padāyata-mūrcchitena sammohitā’rya-padavīṁ na calet trilokyām | trailokya-saubhagam idaṁ ca nirīkṣya rūpaṁ yad go-dvija-druma-mṛgān pulakāny abibhrat ||81||

यथा वा विदग्ध-माधवे (५.३१)- कठोरा भव मृद्वी वा प्राणास् त्वम् असि राधिके । अस्ति नान्या चकोरस्य चन्द्रलेखाꣳ विना गतिः ॥८२॥

yathā vā vidagdha-mādhave (5.31)- kaṭhorā bhava mṛdvī vā prāṇās tvam asi rādhike | asti nānyā cakorasya candralekhāṁ vinā gatiḥ ||82||

अथ विलापः- विलापो दुःखजꣳ वचः ॥८३॥

atha vilāpaḥ- vilāpo duḥkhajaṁ vacaḥ ||83||

यथा श्री-दशमे (१०.४७.४७)- परꣳ सौख्यꣳ हि नैराश्यꣳ स्वैरिण्य् अप्य् आह पिङ्गला । तज् जानतीनाꣳ नः कृष्णे तथाप्य् आशा दुरत्यया ॥८४॥

yathā śrī-daśame (10.47.47)- paraṁ saukhyaṁ hi nairāśyaṁ svairiṇy apy āha piṅgalā | taj jānatīnāṁ naḥ kṛṣṇe tathāpy āśā duratyayā ||84||

सꣳलापः- उक्ति-प्रत्युक्तिमद्-वाक्यꣳ सꣳलाप इति कीर्त्यते ॥८५॥

saṁlāpaḥ- ukti-pratyuktimad-vākyaṁ saṁlāpa iti kīrtyate ||85||

यथा पद्यावल्याꣳ (२६९)-- उत्तिष्ठारात् तरौ मे तरुणि मम तरोः शक्तिर् आरोहणे का साक्षाद् आख्यामि मुग्धे तरणिम् इह रवेर् आख्यया का रतिर् मे । वार्तेयꣳ नौ-प्रसङ्गे कथम् अपि भविता नावयोः सङ्गमार्था वार्तापीति स्मितास्यꣳ जित-गिरिम् अजितꣳ राधयाराधयामि ॥८६॥

yathā padyāvalyāṁ (269)-- uttiṣṭhārāt tarau me taruṇi mama taroḥ śaktir ārohaṇe kā sākṣād ākhyāmi mugdhe taraṇim iha raver ākhyayā kā ratir me | vārteyaṁ nau-prasaṅge katham api bhavitā nāvayoḥ saṅgamārthā vārtāpīti smitāsyaṁ jita-girim ajitaṁ rādhayārādhayāmi ||86||

प्रलापः- व्यर्थालापः प्रलापः स्यात् ॥८७॥

pralāpaḥ- vyarthālāpaḥ pralāpaḥ syāt ||87||

यथा- करोति नादꣳ मुरली रली रली व्रजाङ्गना-हृन्-मथनꣳ थनꣳ थनम् । ततो विदूना भजते जते जते हरे भवन्तꣳ ललिता लिता लिता ॥८८॥

yathā- karoti nādaṁ muralī ralī ralī vrajāṅganā-hṛn-mathanaṁ thanaṁ thanam | tato vidūnā bhajate jate jate hare bhavantaṁ lalitā litā litā ||88||

अनुलापः- अनुलापो मुहुर् वचः ॥८९॥

anulāpaḥ- anulāpo muhur vacaḥ ||89||

यथा- कृष्णः कृष्णो नहि नहि तापिञ्छो’यꣳ वेणुर् वेणुर् नहि नहि भृङ्गोद्घोषः । गुञ्जा गुञ्जा नहि नहि बन्धूकाली नेत्रे नेत्रे नहि नहि पद्म-द्वन्द्वम् ॥९०॥

yathā- kṛṣṇaḥ kṛṣṇo nahi nahi tāpiñcho’yaṁ veṇur veṇur nahi nahi bhṛṅgodghoṣaḥ | guñjā guñjā nahi nahi bandhūkālī netre netre nahi nahi padma-dvandvam ||90||

अपलापः । अपलापस् तु पूर्वोक्तस्यान्यथा योजनꣳ भवेत् ॥९१॥

apalāpaḥ | apalāpas tu pūrvoktasyānyathā yojanaṁ bhavet ||91||

यथा- फुल्लोज्ज्वल-वन-मालꣳ कामयते का न माधवꣳ प्रमदा । हरये स्पृहयसि राधे नहि नहि वैरिणि वसन्ताय ॥९२॥

yathā- phullojjvala-vana-mālaṁ kāmayate kā na mādhavaṁ pramadā | haraye spṛhayasi rādhe nahi nahi vairiṇi vasantāya ||92||

सन्देशः- सन्देशस् तु प्रोषितस्य स्व-वार्ता-प्रेषणꣳ भवेत् ॥९३॥

sandeśaḥ- sandeśas tu proṣitasya sva-vārtā-preṣaṇaṁ bhavet ||93||

यथा- व्याहर मथुरानाथे मम सन्देश-प्रहेलिकाꣳ पान्थ । विकला कृता कुहूभिर् लभते चन्द्रावली क्व लयम् ॥९४॥

yathā- vyāhara mathurānāthe mama sandeśa-prahelikāṁ pāntha | vikalā kṛtā kuhūbhir labhate candrāvalī kva layam ||94||

अतिदेशः- सो’तिदेशस् तद् उक्तानि मद्-उक्तानीति यद् वचः ॥९५॥

atideśaḥ- so’tideśas tad uktāni mad-uktānīti yad vacaḥ ||95||

यथा- वृथा कृथास् त्वꣳ विचिकित्सितानि मा गोकुलाधीश्वर-नन्दनात्र । गान्धर्विकाया गिरम् अन्तरस्थाꣳ वीणेव गीतिꣳ ललिता व्यनक्ति ॥९६॥

yathā- vṛthā kṛthās tvaṁ vicikitsitāni mā gokulādhīśvara-nandanātra | gāndharvikāyā giram antarasthāṁ vīṇeva gītiṁ lalitā vyanakti ||96||

अथ अपदेशः- अन्यार्थ-कथनꣳ यत् तु सो’पदेश इतीरितः ॥९७॥

atha apadeśaḥ- anyārtha-kathanaṁ yat tu so’padeśa itīritaḥ ||97||

यथा- धत्ते विक्षतम् उज्ज्वलꣳ पृथु-फल-द्वन्द्वꣳ नवा दाडिमी भृङ्गेण व्रणितꣳ मधूनि पिबता ताम्रꣳ च पुष्प-द्वयम् । इत्य् आकर्ण्य सखी-गिरꣳ गुरु-जनालोके किल श्यामला चैलेन स्तनयोर् युगꣳ व्यवदधे दन्त-च्छदौ पाणिना ॥९८॥

yathā- dhatte vikṣatam ujjvalaṁ pṛthu-phala-dvandvaṁ navā dāḍimī bhṛṅgeṇa vraṇitaṁ madhūni pibatā tāmraṁ ca puṣpa-dvayam | ity ākarṇya sakhī-giraṁ guru-janāloke kila śyāmalā cailena stanayor yugaṁ vyavadadhe danta-cchadau pāṇinā ||98||

उपदेशः- यत् तु शिक्षार्थ-वचनम् उपदेशः स उच्यते ॥९९॥

upadeśaḥ- yat tu śikṣārtha-vacanam upadeśaḥ sa ucyate ||99||

यथा छन्दो-मञ्जर्याम्- मुग्धे यौवन-लक्ष्मीर् विद्युद्-विभ्रम-लोला त्रैलोक्याद्भुत-रूपो गोविन्दो’तिदुरापः । तद् वृन्दावन-कुञ्जे गुञ्जद्-भृङ्ग-सनाथे श्री-नाथेन समेता स्वच्छन्दꣳ कुरु केलिम् ॥१००॥

yathā chando-mañjaryām- mugdhe yauvana-lakṣmīr vidyud-vibhrama-lolā trailokyādbhuta-rūpo govindo’tidurāpaḥ | tad vṛndāvana-kuñje guñjad-bhṛṅga-sanāthe śrī-nāthena sametā svacchandaṁ kuru kelim ||100||

निर्देशः- निर्देशस् तु भवेत् सो’यम् अहम् इत्य् आदि-भाषणम् ॥१०१॥

nirdeśaḥ- nirdeśas tu bhavet so’yam aham ity ādi-bhāṣaṇam ||101||

यथा- सेयꣳ मे भगिनी राधा ललितेयꣳ च मे सखी । विशाखेयम् अहꣳ कृष्ण तिस्रः पुष्पार्थम् आगताः ॥१०२॥

yathā- seyaṁ me bhaginī rādhā laliteyaṁ ca me sakhī | viśākheyam ahaṁ kṛṣṇa tisraḥ puṣpārtham āgatāḥ ||102||

व्यपदेशः- व्याजेनात्माभिलाषोक्तिर् व्यपदेश इतीर्यते ॥१०३॥

vyapadeśaḥ- vyājenātmābhilāṣoktir vyapadeśa itīryate ||103||

यथा- विलसन्-नवक-स्तवका काम्य-वने पश्य मालती मिलति । कथम् इव चुम्बसि तुम्बीम् अथवा भ्रमरो’सि किꣳ ब्रूमः ॥१०४॥

yathā- vilasan-navaka-stavakā kāmya-vane paśya mālatī milati | katham iva cumbasi tumbīm athavā bhramaro’si kiṁ brūmaḥ ||104||

अनुभावा भवन्त्य् एते रसे सर्वत्र वाचिकाः । माधुर्याधिक्य-पोषित्वाद् इहैव परिकीर्तिताः ॥१०५॥

anubhāvā bhavanty ete rase sarvatra vācikāḥ | mādhuryādhikya-poṣitvād ihaiva parikīrtitāḥ ||105||