Stimulating Factors

अथ विभावेषूद्दीपनाः- उद्दीपन-विभावा हरेस् तदीय-प्रियाणाꣳ च । कथिता गुण-नाम-चरित-मण्डन-सम्बन्धिनस् तटस्थाश् च ॥१॥

atha vibhāveṣūddīpanāḥ- uddīpana-vibhāvā hares tadīya-priyāṇāṁ ca | kathitā guṇa-nāma-carita-maṇḍana-sambandhinas taṭasthāś ca ||1||

तत्र गुणाः- गुणास् त्रिधा मानसा स्युर् वाचिकाः कायिकास् तथा ॥२॥

tatra guṇāḥ- guṇās tridhā mānasā syur vācikāḥ kāyikās tathā ||2||

तत्र मानसाः- गुणाः कृतज्ञता-क्षान्ति-करुणाद्यास् तु मानसाः ॥३॥

tatra mānasāḥ- guṇāḥ kṛtajñatā-kṣānti-karuṇādyās tu mānasāḥ ||3||

यथा- वशम् अल्पिकयापि सेवयामुम् विहिते’प्य् आगसि दुःसहे स्मितास्यम् । पर-दुःख-लवे’पि कातरꣳ मे हरिम् उद्वीक्ष्य मनस् तनोति तृष्णाम् ॥४॥

yathā- vaśam alpikayāpi sevayāmum vihite’py āgasi duḥsahe smitāsyam | para-duḥkha-lave’pi kātaraṁ me harim udvīkṣya manas tanoti tṛṣṇām ||4||

अथ वाचिकाः- वाचिकास् तु गुणाः प्रोक्ताः कर्णानन्दकतादयः ॥५॥

atha vācikāḥ- vācikās tu guṇāḥ proktāḥ karṇānandakatādayaḥ ||5||

यथा- कर्णापहारि-वर्णाम् अश्रुत-चर-माधुरीभिर् अभ्यस्ताम् । आलि रसालाꣳ माधव- वाचꣳ नाचम्य तृप्यामि ॥६॥

yathā- karṇāpahāri-varṇām aśruta-cara-mādhurībhir abhyastām | āli rasālāṁ mādhava- vācaṁ nācamya tṛpyāmi ||6||

अथ कायिकाः- ते वयो रूप-लावण्ये सौन्दर्यम् अभिरूपता । माधुर्यꣳ मार्दवाद्याश् च कायिकाः कथिता गुणाः ॥७॥

atha kāyikāḥ- te vayo rūpa-lāvaṇye saundaryam abhirūpatā | mādhuryaṁ mārdavādyāś ca kāyikāḥ kathitā guṇāḥ ||7||

तत्र वयः- वयश् चतुर्विधꣳ त्व् अत्र कथितꣳ मधुरे रसे । वयः-सन्धिस् तथा नव्यꣳ व्यक्तꣳ पूर्णम् इति क्रमात् ॥८॥

tatra vayaḥ- vayaś caturvidhaṁ tv atra kathitaṁ madhure rase | vayaḥ-sandhis tathā navyaṁ vyaktaṁ pūrṇam iti kramāt ||8||

वयो-मुखा गुणाः पूर्व-मुक्ताः केशव-सꣳश्रयाः । तेन ते’त्र प्रवक्ष्यन्ते प्रायशस् तत्-प्रियानुगाः ॥९॥

vayo-mukhā guṇāḥ pūrva-muktāḥ keśava-saṁśrayāḥ | tena te’tra pravakṣyante prāyaśas tat-priyānugāḥ ||9||

तत्र वयः-सन्धिः- बाल्य-यौवनयोः सन्धिर् वयः-सन्धिर् इतीर्यते ॥१०॥

tatra vayaḥ-sandhiḥ- bālya-yauvanayoḥ sandhir vayaḥ-sandhir itīryate ||10||

स कृष्णस्य, यथा- यान्ती श्यामलताꣳ विमुच्य कपिश-च्छायाꣳ स्मर-क्ष्मापतेर् अद्याज्ञा-लिपि-वर्ण-पङ्क्ति-पदवीम् आप्नोति रोमावली । वाञ्छत्य् उच्छलितꣳ मनाग् अभिनवाꣳ तारुण्य-नीर-च्छटाꣳ लब्ध्वा किञ्चिद् अधीरम् अक्षि-शफर-द्वन्द्वꣳ च कꣳसद्विषः ॥११॥

sa kṛṣṇasya, yathā- yāntī śyāmalatāṁ vimucya kapiśa-cchāyāṁ smara-kṣmāpater adyājñā-lipi-varṇa-paṅkti-padavīm āpnoti romāvalī | vāñchaty ucchalitaṁ manāg abhinavāṁ tāruṇya-nīra-cchaṭāṁ labdhvā kiñcid adhīram akṣi-śaphara-dvandvaṁ ca kaṁsadviṣaḥ ||11||

तन्-माधुर्यम्- दशार्ध-शर-लुब्धकꣳ चलम् अवेक्ष्य लक्ष्येच्छया विशन्तम् इह साम्प्रतꣳ भवद्-रूपाङ्ग-शृङ्गोपरि । सदाश्रु-निकरोक्षिता व्रज-महेन्द्र वृन्दावने कुरङ्ग-नयनावली दर-परिप्लवत्वꣳ गता ॥१२॥

tan-mādhuryam- daśārdha-śara-lubdhakaṁ calam avekṣya lakṣyecchayā viśantam iha sāmprataṁ bhavad-rūpāṅga-śṛṅgopari | sadāśru-nikarokṣitā vraja-mahendra vṛndāvane kuraṅga-nayanāvalī dara-pariplavatvaṁ gatā ||12||

तत्-प्रियाणाꣳ, यथा- वाद्यꣳ किङ्किणिम् आहरत्य् उपचयꣳ ज्ञात्वा नितम्बो गुणी स्वस्य ध्वꣳसम् अवेत्य वष्टि बलिभिर् योगꣳ ह्रसन्-मध्यमम् । वक्षः साधु-फल-द्वयꣳ विचिनुते राजोपहार-क्षमꣳ राधायास् तनु-राज्यम् अञ्चति नवे क्षौणी-पतौ यौवने ॥१३॥

tat-priyāṇāṁ, yathā- vādyaṁ kiṅkiṇim āharaty upacayaṁ jñātvā nitambo guṇī svasya dhvaṁsam avetya vaṣṭi balibhir yogaṁ hrasan-madhyamam | vakṣaḥ sādhu-phala-dvayaṁ vicinute rājopahāra-kṣamaṁ rādhāyās tanu-rājyam añcati nave kṣauṇī-patau yauvane ||13||

तन्-माधुर्यम्- आशास्ते पतितुꣳ कटाक्ष-मधुपो मन्दꣳ दृग्-इन्दीवरे किञ्चिद् व्रीड-विसाङ्कुरꣳ मृगयते चेतो-मरालार्भकः । नर्मालाप-मधु-च्छटाद्य वदनाम्भोजे तवोदीयते शङ्के सुन्दरि माधवोत्सव-करीꣳ काञ्चिद् दशाम् अञ्चसि ॥१४॥

tan-mādhuryam- āśāste patituṁ kaṭākṣa-madhupo mandaṁ dṛg-indīvare kiñcid vrīḍa-visāṅkuraṁ mṛgayate ceto-marālārbhakaḥ | narmālāpa-madhu-cchaṭādya vadanāmbhoje tavodīyate śaṅke sundari mādhavotsava-karīṁ kāñcid daśām añcasi ||14||

अथ नव्यम्- दरोद्भिन्न-स्तनꣳ किञ्चिच्-चलाक्षꣳ मन्थर-स्मितम् । मनाग् अभिस्फुरद्-भावꣳ नव्यꣳ यौवनम् उच्यते ॥१५॥

atha navyam- darodbhinna-stanaṁ kiñcic-calākṣaṁ manthara-smitam | manāg abhisphurad-bhāvaṁ navyaṁ yauvanam ucyate ||15||

यथा- उरः स्तोकोच्छूनꣳ वचनम् उदयद्-वक्रिम-लवꣳ दवोद्घूर्णा दृष्टिर् जघन-तटम् ईषद् घनतरम् । मनाग् व्यक्ता रोमावलिर् अपचितꣳ किञ्चिद् उदरꣳ हरेः सेवौचित्यꣳ तव सुवदने विन्दति वयः ॥१६॥

yathā- uraḥ stokocchūnaṁ vacanam udayad-vakrima-lavaṁ davodghūrṇā dṛṣṭir jaghana-taṭam īṣad ghanataram | manāg vyaktā romāvalir apacitaṁ kiñcid udaraṁ hareḥ sevaucityaṁ tava suvadane vindati vayaḥ ||16||

तन्-माधुर्यम्- वारꣳ वारꣳ विचरसि हरेर् अद्य विश्राम-वेद्याम् उद्भ्रान्तासि स्फुरति पवने तद्-वपुर् गन्ध-भाजि । बाले नेत्रे विकिरसि मुहुर् नैचिकीनाꣳ पदव्याꣳ भावाग्निस् ते स्फुटम् इह मनो-धाम्नि धूमायितो’स्ति ॥१७॥

tan-mādhuryam- vāraṁ vāraṁ vicarasi harer adya viśrāma-vedyām udbhrāntāsi sphurati pavane tad-vapur gandha-bhāji | bāle netre vikirasi muhur naicikīnāṁ padavyāṁ bhāvāgnis te sphuṭam iha mano-dhāmni dhūmāyito’sti ||17||

अथ व्यक्तम्- वक्षः प्रव्यक्त-वक्षोजꣳ मध्यꣳ च सुवलि-त्रयम् । उज्ज्वलानि तथाङ्गानि व्यक्ते स्फुरति यौवने ॥१८॥

atha vyaktam- vakṣaḥ pravyakta-vakṣojaṁ madhyaṁ ca suvali-trayam | ujjvalāni tathāṅgāni vyakte sphurati yauvane ||18||

यथा- रथाङ्ग-मिथुनꣳ नवꣳ प्रकटयत्य् उरोज-द्युतिर् व्यनक्ति युगलꣳ दृशोः शफर-वृत्तिम् इन्द्रावलि । बिभर्ति च वलि-त्रयꣳ तव तरङ्ग-भङ्गोद्गमꣳ त्वम् अत्र सरसीकृता तरुणिम-श्रिया राजसि ॥१९॥

yathā- rathāṅga-mithunaṁ navaṁ prakaṭayaty uroja-dyutir vyanakti yugalaṁ dṛśoḥ śaphara-vṛttim indrāvali | bibharti ca vali-trayaṁ tava taraṅga-bhaṅgodgamaṁ tvam atra sarasīkṛtā taruṇima-śriyā rājasi ||19||

तन्-माधुर्यम्- भ्राजन्ते वरदन्ति-मौक्तिक-गणा यस्योल्लिखद्भिर् नखैः क्षिप्ताः पुष्कर-मालयावृत-रुचः कुञ्जेषु कुञ्जेश्व् अमी । शौटीर्याब्धिर् उरोज-पञ्जर-तटे सꣳवेशयन्त्या कथꣳ स श्रीमान् हरिणेक्षणे हरिर् अभून् नेत्रेण बद्धस् त्वया ॥२०॥

tan-mādhuryam- bhrājante varadanti-mauktika-gaṇā yasyollikhadbhir nakhaiḥ kṣiptāḥ puṣkara-mālayāvṛta-rucaḥ kuñjeṣu kuñjeśv amī | śauṭīryābdhir uroja-pañjara-taṭe saṁveśayantyā kathaṁ sa śrīmān hariṇekṣaṇe harir abhūn netreṇa baddhas tvayā ||20||

अथ पूर्णम्- नितम्बो विपुलो मध्यꣳ कृशम् अङ्गꣳ वर-द्युति । पीनौ कुचाव् उरु-युग्मꣳ रम्भाभꣳ पूर्ण-यौवने ॥२१॥

atha pūrṇam- nitambo vipulo madhyaṁ kṛśam aṅgaṁ vara-dyuti | pīnau kucāv uru-yugmaṁ rambhābhaṁ pūrṇa-yauvane ||21||

यथा- दृशोर् द्वन्द्वꣳ वक्राꣳ हरति शफरोल्लास-लहरीम् अखण्डꣳ तुण्ड-श्रीर् विधु-मधुरिमाणꣳ दमयति । कुचौ कुम्भ-भ्रान्तिꣳ मुहुर् अविकलाꣳ कन्दलयतस् तवापूर्वꣳ लीलावति वयसि पूर्णे वपुर् अभूत् ॥२२॥

yathā- dṛśor dvandvaṁ vakrāṁ harati śapharollāsa-laharīm akhaṇḍaṁ tuṇḍa-śrīr vidhu-madhurimāṇaṁ damayati | kucau kumbha-bhrāntiṁ muhur avikalāṁ kandalayatas tavāpūrvaṁ līlāvati vayasi pūrṇe vapur abhūt ||22||

तन्-माधुर्यम्- न वित्रस्ता का ते प्रतियुवतिर् आसीन् मुख-रुचा दधार स्तैमित्यꣳ प्रणय-घन-वृष्ट्या तव न का । व्रजे शिष्या काभून् न हि तव कलायाम् इति हरेर् निकुञ्ज-स्वाराज्ये त्वम् असि रसिके पट्ट-महिषी ॥२३॥

tan-mādhuryam- na vitrastā kā te pratiyuvatir āsīn mukha-rucā dadhāra staimityaṁ praṇaya-ghana-vṛṣṭyā tava na kā | vraje śiṣyā kābhūn na hi tava kalāyām iti harer nikuñja-svārājye tvam asi rasike paṭṭa-mahiṣī ||23||

तारुण्यस्य नवत्वे’पि कासाञ्चिद् व्रज-सुभ्रुवाम् । शोभा-पूर्ति-विशेषेण पूर्णतेव प्रकाशते ॥२४॥

tāruṇyasya navatve’pi kāsāñcid vraja-subhruvām | śobhā-pūrti-viśeṣeṇa pūrṇateva prakāśate ||24||

अथ रूपम्- अङ्गान्य् अभूषितान्य् एव केनचिद् भूषणादिना । येन भूषितवद् भाति तद् रूपम् इति कथ्यते ॥२५॥

atha rūpam- aṅgāny abhūṣitāny eva kenacid bhūṣaṇādinā | yena bhūṣitavad bhāti tad rūpam iti kathyate ||25||

यथा दान-केलि-कौमुद्याꣳ (२२)- त्रपते विलोक्य पद्मा ललिते राधाꣳ विनाप्य् अलङ्कारꣳ । तद् अलꣳ मणिमय-मण्डन- मण्डल-रचना-प्रयासेन ॥२६॥

yathā dāna-keli-kaumudyāṁ (22)- trapate vilokya padmā lalite rādhāṁ vināpy alaṅkāraṁ | tad alaṁ maṇimaya-maṇḍana- maṇḍala-racanā-prayāsena ||26||

यथा वा विदग्ध-माधवे (७.४८)- नीतꣳ ते पुनर् उक्तताꣳ भ्रमरकैः कस्तूरिका-पत्रकꣳ नेत्राभ्याꣳ विफलीकृतꣳ कुवलय-द्वन्द्वꣳ च कर्णापितम् । हारश् च स्मित-कान्ति-भङ्गिभिर् अलꣳ पिष्टानुपेषीकृतः किꣳ राधे तव मण्डनेन नितराम् अङ्गैर् असि द्योतिता ॥२७॥

yathā vā vidagdha-mādhave (7.48)- nītaṁ te punar uktatāṁ bhramarakaiḥ kastūrikā-patrakaṁ netrābhyāṁ viphalīkṛtaṁ kuvalaya-dvandvaṁ ca karṇāpitam | hāraś ca smita-kānti-bhaṅgibhir alaṁ piṣṭānupeṣīkṛtaḥ kiṁ rādhe tava maṇḍanena nitarām aṅgair asi dyotitā ||27||

अथ लावण्यम्- मुक्ताफलेषु छायायास् तरलत्वम् इवान्तरा । प्रतिभाति यद् अङ्गेषु लावण्यꣳ तद् इहोच्यते ॥२८॥

atha lāvaṇyam- muktāphaleṣu chāyāyās taralatvam ivāntarā | pratibhāti yad aṅgeṣu lāvaṇyaṁ tad ihocyate ||28||

यथा- जगद्-अमल-रुचिर् विचित्य राधे व्यधित विधिस् तव नूनम् अङ्गकानि । मणिमय-मुकुरꣳ कुरङ्ग-नेत्रे किरण-गणेन विडम्बयन्ति यानि ॥२९॥

yathā- jagad-amala-rucir vicitya rādhe vyadhita vidhis tava nūnam aṅgakāni | maṇimaya-mukuraṁ kuraṅga-netre kiraṇa-gaṇena viḍambayanti yāni ||29||

यथा वा- शृणु सखि तव कर्णे वर्णयाम्य् अत्र नीचैर् विरचय मुख-चन्द्रꣳ मा वृथाराद् विवर्णम् । इयम् उरसि मुरारेर् नान्या मृगाक्षी मरकत-मुकुराभे बिम्बितासि त्वम् एव ॥३०॥

yathā vā- śṛṇu sakhi tava karṇe varṇayāmy atra nīcair viracaya mukha-candraṁ mā vṛthārād vivarṇam | iyam urasi murārer nānyā mṛgākṣī marakata-mukurābhe bimbitāsi tvam eva ||30||

अथ सौन्दर्यम्- अङ्ग-प्रत्यान्गकानाꣳ यः सन्निवेशो यथोचितम् । सुस्लिष्ट-सन्धि-बन्धः स्यात् तत् सौन्दर्यम् इतीर्यते ॥३१॥

atha saundaryam- aṅga-pratyāngakānāṁ yaḥ sanniveśo yathocitam | susliṣṭa-sandhi-bandhaḥ syāt tat saundaryam itīryate ||31||

यथा- अखण्डेन्दोस् तुल्यꣳ मुखम् उरु-कुच-द्योतितम् उरो भुजौ स्रस्ताव् अꣳसे कर-परिमितꣳ मध्यम् अभितः । परिस्फारा श्रोणी क्रम-लघिम-भाग् ऊरु-युगलꣳ तवापूर्वꣳ राधे किम् अपि कमनीयꣳ वपुर् अभूत् ॥३२॥

yathā- akhaṇḍendos tulyaṁ mukham uru-kuca-dyotitam uro bhujau srastāv aṁse kara-parimitaṁ madhyam abhitaḥ | parisphārā śroṇī krama-laghima-bhāg ūru-yugalaṁ tavāpūrvaṁ rādhe kim api kamanīyaṁ vapur abhūt ||32||

अथ अभिरूपता- यद् आत्मीय-गुणोत्कर्षैर् वस्त्व् अन्यन् निकट-स्थितम् । सारूप्यꣳ नयति प्राज्ञैर् आभिरूप्यꣳ तद् उच्यते ॥३३॥

atha abhirūpatā- yad ātmīya-guṇotkarṣair vastv anyan nikaṭa-sthitam | sārūpyaṁ nayati prājñair ābhirūpyaṁ tad ucyate ||33||

यथा- मग्ना शुभ्रे दशन-किरणे स्फाटिकीव स्फुरन्ती लग्ना शोणे कर-सरसिजे पद्मारगीव गौरि । गण्डोपान्ते कुवलय-रुचा वैन्द्र-नीलीव जाता सूते रत्न-त्रय-धियम् असौ पश्य कृष्णस्य वꣳशी ॥३४॥

yathā- magnā śubhre daśana-kiraṇe sphāṭikīva sphurantī lagnā śoṇe kara-sarasije padmāragīva gauri | gaṇḍopānte kuvalaya-rucā vaindra-nīlīva jātā sūte ratna-traya-dhiyam asau paśya kṛṣṇasya vaṁśī ||34||

यथा वा- वक्षोजे तव चम्पक-च्छविम् अवष्टम्भोरु-कुम्भोपमे राधे कोकनद-श्रियः करतले सिन्दूरतः सुन्दरे । द्राग् इन्दिन्दिर-बन्धुरेषु चिकुरेष्व् इन्दीवराभाꣳ वहन्न् एकः कैरव-कोरको वितनुते पुष्प-त्रयी-विभ्रमम् ॥३५॥

yathā vā- vakṣoje tava campaka-cchavim avaṣṭambhoru-kumbhopame rādhe kokanada-śriyaḥ karatale sindūrataḥ sundare | drāg indindira-bandhureṣu cikureṣv indīvarābhāṁ vahann ekaḥ kairava-korako vitanute puṣpa-trayī-vibhramam ||35||

अथ माधुर्यम्- रूपꣳ किम् अप्य् अनिर्वाच्यꣳ तनोर् माधुर्यम् उच्यते ॥३६॥

atha mādhuryam- rūpaṁ kim apy anirvācyaṁ tanor mādhuryam ucyate ||36||

यथा- किम् अपि हृदयम् अभ्र-श्यामलꣳ धाम रुन्धे दृशम् अहह विलुण्ठत्य् आङ्गिकी कापि मुद्रा । चटुलयति कुल-स्त्री-धर्म-चर्याꣳ बकारेः सुमुखि नव-विवर्तः को’प्य् असौ माधुरीणाम् ॥३७॥

yathā- kim api hṛdayam abhra-śyāmalaṁ dhāma rundhe dṛśam ahaha viluṇṭhaty āṅgikī kāpi mudrā | caṭulayati kula-strī-dharma-caryāṁ bakāreḥ sumukhi nava-vivartaḥ ko’py asau mādhurīṇām ||37||

अथ मर्दवम्- मार्दवꣳ कोमलस्यापि सꣳस्पर्शासहतोच्यते । उत्तमꣳ मध्यमꣳ प्रोक्तꣳ कनिष्ठꣳ चेति तत् त्रिधा ॥३८॥

atha mardavam- mārdavaṁ komalasyāpi saṁsparśāsahatocyate | uttamaṁ madhyamaṁ proktaṁ kaniṣṭhaṁ ceti tat tridhā ||38||

तत्र उत्तमम्- अभिनव-नव-मालिकाम् अयꣳ सा शयन-वरꣳ निशि राधिकाधिशिश्ये । न कुसुम-पटलꣳ दरापि जग्लौ तद्-अनुभवात् तनुर् एव स-व्रणासीत् ॥३९॥

tatra uttamam- abhinava-nava-mālikām ayaṁ sā śayana-varaṁ niśi rādhikādhiśiśye | na kusuma-paṭalaṁ darāpi jaglau tad-anubhavāt tanur eva sa-vraṇāsīt ||39||

मध्यमꣳ, यथा- चित्रꣳ धनिष्ठे तनु-वाससो’पि चीनस्य पीन-स्तनि सङ्गमेन । लिप्तेव ते लोहित-चन्दनेन मूर्तिर् बिन्दुना सखि लोहितासीत् ॥४०॥

madhyamaṁ, yathā- citraṁ dhaniṣṭhe tanu-vāsaso’pi cīnasya pīna-stani saṅgamena | lipteva te lohita-candanena mūrtir bindunā sakhi lohitāsīt ||40||

कनिष्ठꣳ, यथा रस-सुधाकरे ()- आमोदम् आमोदनम् आदधानꣳ निलीन-नीलालक-चञ्चरीकम् । क्षणेन पद्मा-मुख-पद्मम् आसीत् त्विषा रवेः कोमलयापि ताम्रम् ॥४१॥

kaniṣṭhaṁ, yathā rasa-sudhākare ()- āmodam āmodanam ādadhānaṁ nilīna-nīlālaka-cañcarīkam | kṣaṇena padmā-mukha-padmam āsīt tviṣā raveḥ komalayāpi tāmram ||41||

अथ नाम, यथा- तट-भुवि रवि-पुत्र्याः पश्य गौराङ्गि रङ्गी स्फुरति सखि कुरङ्गी-मण्डले कृष्णसारः । इति भवद्-अभिधानꣳ शृण्वती सा मद्-उक्तौ सुतनुर् अतनु-घूर्णा-पूर-पूर्णा बभूव ॥४२॥

atha nāma, yathā- taṭa-bhuvi ravi-putryāḥ paśya gaurāṅgi raṅgī sphurati sakhi kuraṅgī-maṇḍale kṛṣṇasāraḥ | iti bhavad-abhidhānaṁ śṛṇvatī sā mad-uktau sutanur atanu-ghūrṇā-pūra-pūrṇā babhūva ||42||

अथ चरितम्- अनुभावाश् च लीला चेत्य् उच्यते चरितꣳ द्विधा । अग्रे’नुभावा वक्तव्या लीलेयꣳ कथ्यते’धुना ॥४३॥

atha caritam- anubhāvāś ca līlā cety ucyate caritaṁ dvidhā | agre’nubhāvā vaktavyā līleyaṁ kathyate’dhunā ||43||

लीला स्याच् चारु-विक्रीडा ताण्डवꣳ वेणु-वादनम् । गोदोहः पर्वतोद्धारो गोहूतिर् गमनादिका ॥४४॥

līlā syāc cāru-vikrīḍā tāṇḍavaṁ veṇu-vādanam | godohaḥ parvatoddhāro gohūtir gamanādikā ||44||

अथ चारु-विक्रीडा- रास-कन्दूक-खेलाद्या चारु-क्रीडात्र कीर्तिता ॥४५॥

atha cāru-vikrīḍā- rāsa-kandūka-khelādyā cāru-krīḍātra kīrtitā ||45||

तत्र रासः- तꣳ विलासवति रास-मण्डले पुण्डरीक-नयनꣳ सुराङ्गनाः । प्रेक्ष्य सम्भृत-विहार-विभ्रमꣳ बभ्रमुर् मदन-सम्भ्रमोर्मिभिः ॥४६॥

tatra rāsaḥ- taṁ vilāsavati rāsa-maṇḍale puṇḍarīka-nayanaṁ surāṅganāḥ | prekṣya sambhṛta-vihāra-vibhramaṁ babhramur madana-sambhramormibhiḥ ||46||

कन्दूक-क्रीडा- अरुण-रुचिम् उदस्य क्षेपणीꣳ कुञ्चिताग्राꣳ सरभसम् अभिधावन् विभ्रमद्-दीर्घ-वेणिः । विरचयति मुकुन्दः कन्दुकान्दोल-नृत्य- द्विपुल-नयन-भङ्गी-विभ्रमः कौतुकꣳ नः ॥४७॥

kandūka-krīḍā- aruṇa-rucim udasya kṣepaṇīṁ kuñcitāgrāṁ sarabhasam abhidhāvan vibhramad-dīrgha-veṇiḥ | viracayati mukundaḥ kandukāndola-nṛtya- dvipula-nayana-bhaṅgī-vibhramaḥ kautukaṁ naḥ ||47||

ताण्डवम्- प्रचल-प्रचलाक-कुण्डलो’यꣳ स्व-सुहृन्-मण्डल-चर्चरी-परीतः । हरिर् अद्य नटन् पतङ्ग-पुत्री- तट-रङ्गे मम रङ्गम् आतनोति ॥४८॥

tāṇḍavam- pracala-pracalāka-kuṇḍalo’yaṁ sva-suhṛn-maṇḍala-carcarī-parītaḥ | harir adya naṭan pataṅga-putrī- taṭa-raṅge mama raṅgam ātanoti ||48||

वेणु-वादनꣳ, यथा ललित-माधवे (४.२७)- जङ्घाधस्-तट-सङ्गि-दक्षिण-पदꣳ किञ्चिद् विभुग्न-त्रिकम्- साचि-स्तम्भित-कन्धरꣳ सखि तिरः-सञ्चारि-नेत्राञ्चलम् । वꣳशीꣳ कुट्मलिते दधानम् अधरे लोलाङ्गुली-सङ्गताꣳ रिङ्गद्-भ्रू-भ्रमरꣳ वराङ्गि परमानन्दꣳ पुरः स्वीकुरु ॥४९॥

veṇu-vādanaṁ, yathā lalita-mādhave (4.27)- jaṅghādhas-taṭa-saṅgi-dakṣiṇa-padaṁ kiñcid vibhugna-trikam- sāci-stambhita-kandharaṁ sakhi tiraḥ-sañcāri-netrāñcalam | vaṁśīṁ kuṭmalite dadhānam adhare lolāṅgulī-saṅgatāṁ riṅgad-bhrū-bhramaraṁ varāṅgi paramānandaṁ puraḥ svīkuru ||49||

गो-दोहो, यथा पद्यावल्याꣳ (२६२)- अङ्गुष्ठाग्रिम-यन्त्रिताङ्गुलिर् असौ पादार्ध-नीरुद्ध-भूर् आपीनाञ्चलम् आर्द्रयन्न् इह पुरो द्वित्रैः पयो-बिन्दुभिः । न्यग्-जानु-द्वय-मध्य-यन्त्रित-घटी-वक्त्रान्तराल-स्खलद्-धाराध्वान-मनोहरꣳ सखि पयो गाꣳ दोग्धि दामोदरः ॥५०॥

go-doho, yathā padyāvalyāṁ (262)- aṅguṣṭhāgrima-yantritāṅgulir asau pādārdha-nīruddha-bhūr āpīnāñcalam ārdrayann iha puro dvitraiḥ payo-bindubhiḥ | nyag-jānu-dvaya-madhya-yantrita-ghaṭī-vaktrāntarāla-skhalad-dhārādhvāna-manoharaṁ sakhi payo gāṁ dogdhi dāmodaraḥ ||50||

पर्वतोद्धारः- उद्यम्य कन्दुकित-मन्द-रसोदराद्रिꣳ सव्यꣳ करꣳ कटिम् अनु स्थगयन्न् असव्यम् । स्मेराननश् चल-दृग्-अञ्चल-चञ्चरीकश् चित्ताम्बुजꣳ मम हरिश् चटुलीचकार ॥५१॥

parvatoddhāraḥ- udyamya kandukita-manda-rasodarādriṁ savyaṁ karaṁ kaṭim anu sthagayann asavyam | smerānanaś cala-dṛg-añcala-cañcarīkaś cittāmbujaṁ mama hariś caṭulīcakāra ||51||

गो-हूतिः- पिशङ्गि मणिक-स्तनि प्रणत-शृङ्गि पिङ्गेक्षणे मृदङ्ग-मुखि धूमले शबलि हꣳसि वꣳशी-प्रिये । इति स्व-सुरभी-कुलꣳ मुहुर् उदीर्ण-हीही-ध्वनिर् विदूर-गतम् आह्वयन् हरति हन्त चित्तꣳ हरिः ॥५२॥

go-hūtiḥ- piśaṅgi maṇika-stani praṇata-śṛṅgi piṅgekṣaṇe mṛdaṅga-mukhi dhūmale śabali haṁsi vaṁśī-priye | iti sva-surabhī-kulaṁ muhur udīrṇa-hīhī-dhvanir vidūra-gatam āhvayan harati hanta cittaṁ hariḥ ||52||

गमनम्- अनुपद-मद-मन्दान्दोलि-दोर्-अर्गल-श्रीः सुर-गज-गुरु-गर्व-स्तम्भि-गम्भीर-केलिः । सहचरि दर-चञ्चच्-चारु-चूडा-रुचिर् माꣳ मदयति गति-मुद्रा-माधुरी माधवस्य ॥५३॥

gamanam- anupada-mada-mandāndoli-dor-argala-śrīḥ sura-gaja-guru-garva-stambhi-gambhīra-keliḥ | sahacari dara-cañcac-cāru-cūḍā-rucir māṁ madayati gati-mudrā-mādhurī mādhavasya ||53||

अथ मण्डनम्- चतुर्धा मण्डनꣳ वासो-भूषा-माल्यानुलेपनैः ॥५४॥

atha maṇḍanam- caturdhā maṇḍanaṁ vāso-bhūṣā-mālyānulepanaiḥ ||54||

अथ वस्त्रꣳ, यथा- अम्बरꣳ रचित-धैर्य-सꣳवरꣳ रम्यम् अम्बर-मणि-प्रभोज्ज्वलम् । सुभ्रु किꣳ न हि कटीर-मण्डले पुण्डरीक-नयनस्य पश्यसि ॥५५॥

atha vastraṁ, yathā- ambaraṁ racita-dhairya-saṁvaraṁ ramyam ambara-maṇi-prabhojjvalam | subhru kiṁ na hi kaṭīra-maṇḍale puṇḍarīka-nayanasya paśyasi ||55||

यथा वा- अमल-कमल-राग-रागम् एतत् तव जयति स्फुटम् अद्भुतꣳ दुकूलम् । मम हृदि निज-रागम् अत्र राधे दधद् अपि यद् द्विगुणꣳ बभूव रक्तम् ॥५६॥

yathā vā- amala-kamala-rāga-rāgam etat tava jayati sphuṭam adbhutaṁ dukūlam | mama hṛdi nija-rāgam atra rādhe dadhad api yad dviguṇaṁ babhūva raktam ||56||

भूषा, यथा- प्रहरतु हरिणा कदम्ब-पुष्पꣳ प्रिय-सखि शेखरितꣳ यद् अङ्गजास्त्रम् । बत कथम् अमुनावतꣳसितो’सौ मम हृदि बिध्यति नीलकण्ठ-पक्षः ॥५७॥

bhūṣā, yathā- praharatu hariṇā kadamba-puṣpaṁ priya-sakhi śekharitaṁ yad aṅgajāstram | bata katham amunāvataṁsito’sau mama hṛdi bidhyati nīlakaṇṭha-pakṣaḥ ||57||

यथा वा- हारेण तार-द्युतिना कपोलः प्रेङ्खोलिना कुण्डलयोर् युगेन । उत्तुङ्ग-भासा कनकाङ्गदेन माꣳ लालितेयꣳ ललिता धिनोति ॥५८॥

yathā vā- hāreṇa tāra-dyutinā kapolaḥ preṅkholinā kuṇḍalayor yugena | uttuṅga-bhāsā kanakāṅgadena māṁ lāliteyaṁ lalitā dhinoti ||58||

माल्यानुलेपने, यथा रस-सुधाकरे (१.१८६अ)- आलोलैर् अनुमीयते मधुकरैः केशेषु माल्य-ग्रहः कान्तिः कापि कपोलयोः प्रथयते ताम्बूलम् अन्तर्गतम् । अङ्गानाम् अनुभूयते परिमलैर् आलेपन-प्रक्रिया वेषः को’पि विदग्ध एष सुदृशः सूते सुखꣳ चक्षुषोः ॥५९॥

mālyānulepane, yathā rasa-sudhākare (1.186a)- ālolair anumīyate madhukaraiḥ keśeṣu mālya-grahaḥ kāntiḥ kāpi kapolayoḥ prathayate tāmbūlam antargatam | aṅgānām anubhūyate parimalair ālepana-prakriyā veṣaḥ ko’pi vidagdha eṣa sudṛśaḥ sūte sukhaṁ cakṣuṣoḥ ||59||

यथा वा- अनङ्ग-रागाय बभूव सद्यस् तवाङ्ग-रागो’पि किम् अङ्गनासु । उद्दाम-भावाय तथा किम् आसीद् दामापि दामोदर तावकीनम् ॥६०॥

yathā vā- anaṅga-rāgāya babhūva sadyas tavāṅga-rāgo’pi kim aṅganāsu | uddāma-bhāvāya tathā kim āsīd dāmāpi dāmodara tāvakīnam ||60||

अथ सम्बन्धिनः- लग्नाः सन्निहिताश् चेति द्विधा सम्बन्धिनो मताः ॥६१॥

atha sambandhinaḥ- lagnāḥ sannihitāś ceti dvidhā sambandhino matāḥ ||61||

तत्र लग्नाः- वꣳशी-शृङ्गी-रवौ गीतꣳ सौरभ्यꣳ भूषण-क्वणः । पदाङ्काद्या विपञ्च्यादि-निक्वाणाः शिल्प-कौशलम् । इत्य् आदयो’त्र कथिता लग्नाः सम्बन्धिनो बुधैः ॥६२॥

tatra lagnāḥ- vaṁśī-śṛṅgī-ravau gītaṁ saurabhyaṁ bhūṣaṇa-kvaṇaḥ | padāṅkādyā vipañcyādi-nikvāṇāḥ śilpa-kauśalam | ity ādayo’tra kathitā lagnāḥ sambandhino budhaiḥ ||62||

तत्र वꣳशी-रवो, दानकेलि-कौमुद्याꣳ (३२)- वेणोर् एष कल-स्वनस् तरु-लता-व्याजृम्भणे दोहदꣳ सन्ध्या-गर्ज-भरः पिक-द्विज-कुहु-स्वाध्याय-पारायणे । आभीरेन्दु-मुखी-स्मरानल-शिखोत्सेके सलीलानिलो राधा-धैर्य-धराधरेन्द्र-दमने दम्भोह्लिर् उन्मीलति ॥६३॥

tatra vaṁśī-ravo, dānakeli-kaumudyāṁ (32)- veṇor eṣa kala-svanas taru-latā-vyājṛmbhaṇe dohadaṁ sandhyā-garja-bharaḥ pika-dvija-kuhu-svādhyāya-pārāyaṇe | ābhīrendu-mukhī-smarānala-śikhotseke salīlānilo rādhā-dhairya-dharādharendra-damane dambhohlir unmīlati ||63||

यथा वा रस-सुधाकरे (१.१००) [पद्यावल्याꣳ (२४६)]- माधवो मधुर-माधवी-लता- मण्डपे पटु रटन्-मधुव्रते । सꣳजगौ श्रवण-चारु गोपिका- मान-मीन-वडिशेन वेणुना ॥६४॥

yathā vā rasa-sudhākare (1.100) [padyāvalyāṁ (246)]- mādhavo madhura-mādhavī-latā- maṇḍape paṭu raṭan-madhuvrate | saṁjagau śravaṇa-cāru gopikā- māna-mīna-vaḍiśena veṇunā ||64||

कृष्ण-वक्त्रेन्दु-निष्ठ्यूतꣳ मुरली-निनदामृतम् । उद्दीपनानाꣳ सर्वेषाꣳ मध्ये प्रवरम् ईर्यते ॥६५॥

kṛṣṇa-vaktrendu-niṣṭhyūtaṁ muralī-ninadāmṛtam | uddīpanānāṁ sarveṣāṁ madhye pravaram īryate ||65||

शृङ्गी-रवः- कꣳसारातेः पिबतु मुरली तस्य सद्-वꣳश-जन्मा सा वक्त्रेन्दुꣳ स्फुटम् अकुटिला पञ्चमोद्गार-गुर्वी । आस्वाद्यामुꣳ त्वम् अपि विषमा भङ्गुराङ्गार-काली तुङ्गꣳ शृङ्गि ध्वनसि यद् इदꣳ तत् तु दुःखाकरोति ॥६६॥

śṛṅgī-ravaḥ- kaṁsārāteḥ pibatu muralī tasya sad-vaṁśa-janmā sā vaktrenduṁ sphuṭam akuṭilā pañcamodgāra-gurvī | āsvādyāmuṁ tvam api viṣamā bhaṅgurāṅgāra-kālī tuṅgaṁ śṛṅgi dhvanasi yad idaṁ tat tu duḥkhākaroti ||66||

अथ गीतम्- मानानलꣳ मे शमयन् समिद्धꣳ गानामृतꣳ वर्षति कृष्ण-मेघः । मा क्रुध्य वात्यासि सखि प्रसीद दूरे नयामुꣳ निज-विभ्रमेण ॥६७॥

atha gītam- mānānalaṁ me śamayan samiddhaṁ gānāmṛtaṁ varṣati kṛṣṇa-meghaḥ | mā krudhya vātyāsi sakhi prasīda dūre nayāmuṁ nija-vibhrameṇa ||67||

सौरभम्- मिलति परिमलोर्मिः कस्य रोम-श्रियासौ मम तनु-लतिकायाꣳ कुर्वती कुड्मलानि । सखि विदितम् इहाग्रे माधवः प्रादुरासीद् भुवि सुरभितया यः ख्यातिम् अङ्गीकरोति ॥६८॥

saurabham- milati parimalormiḥ kasya roma-śriyāsau mama tanu-latikāyāṁ kurvatī kuḍmalāni | sakhi viditam ihāgre mādhavaḥ prādurāsīd bhuvi surabhitayā yaḥ khyātim aṅgīkaroti ||68||

यथा वा- मदयति हृदयꣳ किम् अप्य् अकाण्डे मम यद् इदꣳ नव-सौरभꣳ वरीयः । तद् इह कुसुम-सꣳग्रहाय राधा शिखरि-तटे शिखर-द्विजा विवेश ॥६९॥

yathā vā- madayati hṛdayaṁ kim apy akāṇḍe mama yad idaṁ nava-saurabhaṁ varīyaḥ | tad iha kusuma-saṁgrahāya rādhā śikhari-taṭe śikhara-dvijā viveśa ||69||

भूषण-क्वणः- कलहꣳस-नादम् इह हꣳस-गामिनी निशमय्य हꣳस-दुहितुस् तटान्तरे । तव नूपुर-ध्वनि-धिया परिप्लवा कलसीꣳ न वेद शिरसश् च्युताम् अपि ॥७०॥

bhūṣaṇa-kvaṇaḥ- kalahaṁsa-nādam iha haṁsa-gāminī niśamayya haṁsa-duhitus taṭāntare | tava nūpura-dhvani-dhiyā pariplavā kalasīṁ na veda śirasaś cyutām api ||70||

यथा वा ललित-माधवे (१.५१)- मधुरिम-लहरीभिः स्तम्भयत्य् अम्बरे या स्मर-मद-सरसानाꣳ सारसानाꣳ रुतानि । इयम् उदयति राधा-किङ्किनी-झङ्कृतिर् मे हृदि परिणमयन्ती विक्रियाडम्बराणि ॥७१॥

yathā vā lalita-mādhave (1.51)- madhurima-laharībhiḥ stambhayaty ambare yā smara-mada-sarasānāṁ sārasānāṁ rutāni | iyam udayati rādhā-kiṅkinī-jhaṅkṛtir me hṛdi pariṇamayantī vikriyāḍambarāṇi ||71||

पदाङ्काद्याः, यथा दान-केलि-कौमुद्याꣳ (१३)- पद-ततिभिर् अलङ्कृतोज्ज्वलेयꣳ ध्वज-कुलिशाङ्कुश-पङ्कजाङ्किताभिः । नखर-लुठित-कुट्मलावनाली किम् अपि धिनोति धुनोति चान्तरꣳ मे ॥७२॥

padāṅkādyāḥ, yathā dāna-keli-kaumudyāṁ (13)- pada-tatibhir alaṅkṛtojjvaleyaṁ dhvaja-kuliśāṅkuśa-paṅkajāṅkitābhiḥ | nakhara-luṭhita-kuṭmalāvanālī kim api dhinoti dhunoti cāntaraṁ me ||72||

विपञ्ची-निक्वाणो, यथा ललित-माधवे (१.३६)- स्मर-केलि-नाट्य-नान्दीꣳ शब्द-ब्रह्म-श्रियꣳ मुहुर् दुहती । वहति मुदꣳ मम महतीम् इह महिता श्यामला-महती ॥७३॥

vipañcī-nikvāṇo, yathā lalita-mādhave (1.36)- smara-keli-nāṭya-nāndīṁ śabda-brahma-śriyaṁ muhur duhatī | vahati mudaṁ mama mahatīm iha mahitā śyāmalā-mahatī ||73||

शिल्प-कौशलꣳ, यथा- वर-कुसुम-निवेश-प्रक्रिया-सौष्ठवेन प्रकटित-हरि-शिल्पा पट्ट-सूत्रोज्ज्वल-श्रीः । हृदि विनिहित-कम्पा निर्मिमीते स्रग् एषा निशित-शर-परीत-स्मार-तुणीर् अशङ्काम् ॥७४॥

śilpa-kauśalaṁ, yathā- vara-kusuma-niveśa-prakriyā-sauṣṭhavena prakaṭita-hari-śilpā paṭṭa-sūtrojjvala-śrīḥ | hṛdi vinihita-kampā nirmimīte srag eṣā niśita-śara-parīta-smāra-tuṇīr aśaṅkām ||74||

अथ सन्निहिताः- निर्माल्याद्याः सन्निहिता बर्ह-गुञ्जाद्रि-धातवः । नैचिकीनाꣳ समुदयो लगुडी-वेणु-शृङ्गीकाः ॥७५॥

atha sannihitāḥ- nirmālyādyāḥ sannihitā barha-guñjādri-dhātavaḥ | naicikīnāṁ samudayo laguḍī-veṇu-śṛṅgīkāḥ ||75||

तत्-प्रेष्ठ-दृष्टिर् गोधूलिर् वृन्दारण्यꣳ तद्-आश्रिताः । गोवर्धनो रविसुता तथा रास-स्थलादयः ॥७६॥

tat-preṣṭha-dṛṣṭir godhūlir vṛndāraṇyaṁ tad-āśritāḥ | govardhano ravisutā tathā rāsa-sthalādayaḥ ||76||

तत्र निर्माल्याद्याः, यथा विदग्ध-माधवादौ (२.४२)- अङ्गोत्तीर्ण-विलेपनꣳ सखि समाकृष्टि-क्रियायाꣳ मणिर् मन्त्रो हन्त मुहुर् वशीकृति-विधौ नामास्य वꣳशी-पतेः । निर्माल्य-स्रग् इयꣳ महौषधिर् इह स्वान्तस्य सम्मोहने नासाꣳ कस् तिसृणाꣳ गृणाति परमाचिन्त्याꣳ प्रभावावलीम् ॥७७॥

tatra nirmālyādyāḥ, yathā vidagdha-mādhavādau (2.42)- aṅgottīrṇa-vilepanaṁ sakhi samākṛṣṭi-kriyāyāṁ maṇir mantro hanta muhur vaśīkṛti-vidhau nāmāsya vaṁśī-pateḥ | nirmālya-srag iyaṁ mahauṣadhir iha svāntasya sammohane nāsāṁ kas tisṛṇāṁ gṛṇāti paramācintyāṁ prabhāvāvalīm ||77||

यथा वा ललित-माधवे (६.२६)- दुकूले’स्मिन् कार्तस्वर-महसि विस्तारित-दृशो वपुः किꣳ ते फुल्लैर् वहति तुलनाꣳ नीप-कुसुमैः । त्रुटन्तीभिः किꣳ वा स्फटिक-मणि-मालाभिर् उपमाꣳ लभन्ते’मी क्षामोदरि नयनयोस् तोय-पृषताः ॥७८॥

yathā vā lalita-mādhave (6.26)- dukūle’smin kārtasvara-mahasi vistārita-dṛśo vapuḥ kiṁ te phullair vahati tulanāṁ nīpa-kusumaiḥ | truṭantībhiḥ kiṁ vā sphaṭika-maṇi-mālābhir upamāṁ labhante’mī kṣāmodari nayanayos toya-pṛṣatāḥ ||78||

अथ बर्ह-गुञ्जे, यथा विदग्ध-माधवे (२.१६)- अग्रे प्रेक्ष्य शिखण्ड-खण्डम् अचिराद् उत्कम्पम् आलम्बते गुञ्जानाꣳ च विलोकनान् मुहुर् असौ सास्रꣳ परिक्रोशति । नो जाने जनयन्न् अपूर्व-नटन-क्रीडा-चमत्कारिताꣳ बालायाः किल चित्त-भूमिम् अविशत् को’यꣳ नवीन-ग्रहः ॥७९॥

atha barha-guñje, yathā vidagdha-mādhave (2.16)- agre prekṣya śikhaṇḍa-khaṇḍam acirād utkampam ālambate guñjānāṁ ca vilokanān muhur asau sāsraṁ parikrośati | no jāne janayann apūrva-naṭana-krīḍā-camatkāritāṁ bālāyāḥ kila citta-bhūmim aviśat ko’yaṁ navīna-grahaḥ ||79||

अद्रि-धातुर्, यथा- आभीर-वृन्दाधिप-नन्दनस्य कलेवरालङ्करणोज्ज्वल-श्रीः । क्षिप्तेन्द्र-गोपाꣳशुर् अपाꣳशुलो’यꣳ तनोति रागꣳ मम धातु-रागः ॥८०॥

adri-dhātur, yathā- ābhīra-vṛndādhipa-nandanasya kalevarālaṅkaraṇojjvala-śrīḥ | kṣiptendra-gopāṁśur apāṁśulo’yaṁ tanoti rāgaṁ mama dhātu-rāgaḥ ||80||

नैचिकी-समुदयो, यथा- सन्ध्या-द्योते विलसति गताः प्रेक्ष्य गोष्ठ-प्रकोष्ठे हम्बारम्भोन्मुखरित-मुखी-नैचिकीस् त्वद्-विहीनाः । अन्तश्-चिन्ता-चुलुकित-मतिर् यादवेन्द्राद्य मन्दा कष्टꣳ चन्द्रावलिर् इह कथꣳ प्राण-बन्धꣳ करोतु ॥८१॥

naicikī-samudayo, yathā- sandhyā-dyote vilasati gatāḥ prekṣya goṣṭha-prakoṣṭhe hambārambhonmukharita-mukhī-naicikīs tvad-vihīnāḥ | antaś-cintā-culukita-matir yādavendrādya mandā kaṣṭaṁ candrāvalir iha kathaṁ prāṇa-bandhaṁ karotu ||81||

लगुडी, यथा- विष्टभ्य याꣳ भुवि पुरः शिखरार्पितेन विन्यस्त-चारु-चिबुकेन कर-द्वयेन । दीव्यन् हरिर् गिरि-तटे मुदम् आदधान् नः सा हन्त यस्टिर् अधुना हृदयꣳ पिनष्टि ॥८२॥

laguḍī, yathā- viṣṭabhya yāṁ bhuvi puraḥ śikharārpitena vinyasta-cāru-cibukena kara-dvayena | dīvyan harir giri-taṭe mudam ādadhān naḥ sā hanta yasṭir adhunā hṛdayaṁ pinaṣṭi ||82||

वेणुर्, यथा- हृदि न्यस्ता वꣳशी तद्-अधर-सुधा-भाग् इति मया दुरन्तꣳ विश्लेष-ज्वर-गरलम् अस्याः शमयितुम् । वितेने सा तूर्णꣳ शत-गुणम् इदꣳ यादव-पते विरक्तो यत्रेशस् तम् इह न हि वा कः प्रहरति ॥८३॥

veṇur, yathā- hṛdi nyastā vaṁśī tad-adhara-sudhā-bhāg iti mayā durantaṁ viśleṣa-jvara-garalam asyāḥ śamayitum | vitene sā tūrṇaṁ śata-guṇam idaṁ yādava-pate virakto yatreśas tam iha na hi vā kaḥ praharati ||83||

शृङ्गिका, यथा- वलितꣳ विलोचनाग्रे, शवलꣳ धूलिभिर् इदꣳ बलावरज । बलवत् कुवलय-नयनास् तव गवलꣳ कवलयत्य् अद्य ॥८४॥

śṛṅgikā, yathā- valitaṁ vilocanāgre, śavalaṁ dhūlibhir idaṁ balāvaraja | balavat kuvalaya-nayanās tava gavalaṁ kavalayaty adya ||84||

तत्-प्रेष्ठ-दृष्टिर्, यथा- सखि मृगमद-लेखया विशाखा- हृदि मकरीर् अपि राधिका लिखन्ती । सुबलम् अवकलय्य घूर्णिताग्रे पुलकवती वन-मालिनꣳ लिलेख ॥८५॥

tat-preṣṭha-dṛṣṭir, yathā- sakhi mṛgamada-lekhayā viśākhā- hṛdi makarīr api rādhikā likhantī | subalam avakalayya ghūrṇitāgre pulakavatī vana-mālinaṁ lilekha ||85||

यथा वा ललित-माधवे (६.४३)- निखिल-सुहृदाम् अर्थारम्भे विलम्बित-चेतसा मसृणित-शिखो यः प्राप्तोऽभूद् मनाग् इव मार्दवम् । स खलु ललिता-सान्द्र-स्नेह-प्रसङ्ग-घनीभवन् पुनर् अपि बलाद् इन्धे राधा-वियोग-मयः शिखी ॥८६॥

yathā vā lalita-mādhave (6.43)- nikhila-suhṛdām arthārambhe vilambita-cetasā masṛṇita-śikho yaḥ prāpto'bhūd manāg iva mārdavam | sa khalu lalitā-sāndra-sneha-prasaṅga-ghanībhavan punar api balād indhe rādhā-viyoga-mayaḥ śikhī ||86||

गोधूलिर्, यथा उद्धव-सन्देशे (३७)- आ-प्रत्यूषाद् अपि सुमनसाꣳ वीथिभिर् ग्रथ्यमाना धत्ते नासौ सखि कथम् अहो वैजयन्ती समाप्तिम् । धिन्वन् गोपी-नयन-शिखिनः व्योम-कक्षाम् जगाहे सो’यꣳ मुग्धे निविड-धवलो धूलि-चक्राम्बुवाहः ॥८७॥

godhūlir, yathā uddhava-sandeśe (37)- ā-pratyūṣād api sumanasāṁ vīthibhir grathyamānā dhatte nāsau sakhi katham aho vaijayantī samāptim | dhinvan gopī-nayana-śikhinaḥ vyoma-kakṣām jagāhe so’yaṁ mugdhe niviḍa-dhavalo dhūli-cakrāmbuvāhaḥ ||87||

वृन्दारण्यꣳ, यथा तत्रैव (८३)- आशा-पाशैः सखि नव-नवैः कुर्वती प्राण-बन्धꣳ जात्या भीरुः कति पुनर् अहꣳ वासराणि क्षमिष्ये । एते वृन्दावन-विटपिनः स्मारयन्तः विलासान् उत्फुल्लास् तान् मम किल बलान् मर्म निर्मूलयन्ति ॥८८॥

vṛndāraṇyaṁ, yathā tatraiva (83)- āśā-pāśaiḥ sakhi nava-navaiḥ kurvatī prāṇa-bandhaṁ jātyā bhīruḥ kati punar ahaṁ vāsarāṇi kṣamiṣye | ete vṛndāvana-viṭapinaḥ smārayantaḥ vilāsān utphullās tān mama kila balān marma nirmūlayanti ||88||

तद्-आश्रिताः- तद्-आश्रित्याः खगा भृङ्गा मृगाः कुञ्जा लतास् तथा । तुलसी कर्णिकारश् च कदम्बाद्याश् च कीर्तिताः ॥८९॥

tad-āśritāḥ- tad-āśrityāḥ khagā bhṛṅgā mṛgāḥ kuñjā latās tathā | tulasī karṇikāraś ca kadambādyāś ca kīrtitāḥ ||89||

तत्र खगाः, यथा ललित-माधवे (१०.१६)- कस् तान् पश्यन् भवद्-उपहृत-स्निग्ध-पिञ्छावतꣳसान् कꣳसाराते न खलु शिखिनः खिद्यते गोष्ठवासी । उन्मीलन्तꣳ नव-जलधरꣳ नीलम् अद्यापि मत्वा ये त्वाम् अन्तर्-मुदित-मतयस् तन्वते ताण्डवानि ॥९०॥

tatra khagāḥ, yathā lalita-mādhave (10.16)- kas tān paśyan bhavad-upahṛta-snigdha-piñchāvataṁsān kaṁsārāte na khalu śikhinaḥ khidyate goṣṭhavāsī | unmīlantaṁ nava-jaladharaṁ nīlam adyāpi matvā ye tvām antar-mudita-matayas tanvate tāṇḍavāni ||90||

भृङ्गाः, यथा- वृन्दावने श्रवसि ये निनदꣳ विपञ्ची- निष्ठ्यूत-पञ्चम-मनोहरम् आहरन्तः । ते षट्पदाः कुलिश-घट्टन-घोरम् एतꣳ दैवे विरोधिनि भवन्ति न के विपक्षाः ॥९१॥

bhṛṅgāḥ, yathā- vṛndāvane śravasi ye ninadaṁ vipañcī- niṣṭhyūta-pañcama-manoharam āharantaḥ | te ṣaṭpadāḥ kuliśa-ghaṭṭana-ghoram etaṁ daive virodhini bhavanti na ke vipakṣāḥ ||91||

मृगाः, यथा तत्रैव- हरि हरि भवतीभिः स्वान्त-हारी हरिण्यो हरिर् इह किम् अपाङ्गातिथ्य-सङ्गी व्यधायि । यद् अनुरणित-वꣳशी-काकलीभिर् मुखेभ्यः सुख-तृण-कवला वः सामि-लीढाः स्खलन्ति ॥९२॥

mṛgāḥ, yathā tatraiva- hari hari bhavatībhiḥ svānta-hārī hariṇyo harir iha kim apāṅgātithya-saṅgī vyadhāyi | yad anuraṇita-vaṁśī-kākalībhir mukhebhyaḥ sukha-tṛṇa-kavalā vaḥ sāmi-līḍhāḥ skhalanti ||92||

कुञ्जाः, यथा उद्धव-सन्देशे (१२५)- लब्धान्दोलः प्रणय-रभसाद् एष ताम्रौष्ठि नम्रः प्रम्लायन्तीꣳ किम् अपि भवतीम् याचते नन्द-सूनुः । प्रेमोद्दाम-प्रमद-पदवी साक्षिणी शैल-कक्षे द्रष्टव्या ते कथम् अपि न सा माधवी कुञ्ज-लेखा ॥९३॥

kuñjāḥ, yathā uddhava-sandeśe (125)- labdhāndolaḥ praṇaya-rabhasād eṣa tāmrauṣṭhi namraḥ pramlāyantīṁ kim api bhavatīm yācate nanda-sūnuḥ | premoddāma-pramada-padavī sākṣiṇī śaila-kakṣe draṣṭavyā te katham api na sā mādhavī kuñja-lekhā ||93||

लतादिर्, यथा पद्यावल्याꣳ (२९५)- तुलसि विलससि त्वꣳ मल्लि जातासि फुल्ला स्थल-कमलिनि भृङ्गे सङ्गताङ्गी विभासि । कथयत बत सख्यः क्षिप्रम् अस्मासु कस्मिन् वसति कपट-कन्दः कन्दरे नन्द-सूनुः ॥९४॥

latādir, yathā padyāvalyāṁ (295)- tulasi vilasasi tvaṁ malli jātāsi phullā sthala-kamalini bhṛṅge saṅgatāṅgī vibhāsi | kathayata bata sakhyaḥ kṣipram asmāsu kasmin vasati kapaṭa-kandaḥ kandare nanda-sūnuḥ ||94||

कर्णिकारो, यथा ललित-माधवे (७.१५)- रासात् तिरोहित-तनुः सखि यस्य पुष्पैश् चूडाꣳ चकार चिकुरे मम पिञ्छ-चूडः । कूले कलिन्द-दुहितुर् धृत-कन्दलो’यꣳ माꣳ दन्दहीति स मुहुर् नव-कर्णिकारः ॥९५॥

karṇikāro, yathā lalita-mādhave (7.15)- rāsāt tirohita-tanuḥ sakhi yasya puṣpaiś cūḍāṁ cakāra cikure mama piñcha-cūḍaḥ | kūle kalinda-duhitur dhṛta-kandalo’yaṁ māṁ dandahīti sa muhur nava-karṇikāraḥ ||95||

कदम्बो, यथा- सखि रोपितो द्विपत्रः शतपत्राक्षेण यो व्रज-द्वारि । सो’यꣳ कदम्ब-डिम्भः फुल्लो वल्लव-वधूस् तुदति ॥९६॥

kadambo, yathā- sakhi ropito dvipatraḥ śatapatrākṣeṇa yo vraja-dvāri | so’yaṁ kadamba-ḍimbhaḥ phullo vallava-vadhūs tudati ||96||

गोवर्धनो, यथा ललित-माधवे (३.४२)- गोवर्धन त्वम् इह गोकुल-सङ्गि-भूमौ तुङ्गैः शिरोभिर् अभिपद्य नभो विभासि । तेनावलोक्य हरितः परितो वदाशु कुत्राद्य वल्लव-मणिः खलु खेलतीति ॥९७॥

govardhano, yathā lalita-mādhave (3.42)- govardhana tvam iha gokula-saṅgi-bhūmau tuṅgaiḥ śirobhir abhipadya nabho vibhāsi | tenāvalokya haritaḥ parito vadāśu kutrādya vallava-maṇiḥ khalu khelatīti ||97||

रवि-सुता, यथा पद्यावल्याम् (३६८)- मथुरा-पथिक मुरारेर् उपगेयꣳ द्वारि वल्लवी-वचनम् । पुनर् अपि यमुना-सलिले कालिय-गरलानलो ज्वलति ॥९८॥

ravi-sutā, yathā padyāvalyām (368)- mathurā-pathika murārer upageyaṁ dvāri vallavī-vacanam | punar api yamunā-salile kāliya-garalānalo jvalati ||98||

रास-स्थली, यथा- गोष्ठाद् अप्य् अवलोक्य मान-शिखरोच्छ्राय-श्रिया दूरतः सद्यः खेदिनि चित्त-चत्वर-तटे वꣳशी-वटेनार्पिता । कुर्वाणा हृत-वृत्तिम् इन्द्रिय-गणꣳ सा यादवेन्द्राय ते कष्टꣳ रास-विहार-भुर् विहरति प्राणैः कुरङ्गी-दृशाम् ॥९९॥

rāsa-sthalī, yathā- goṣṭhād apy avalokya māna-śikharocchrāya-śriyā dūrataḥ sadyaḥ khedini citta-catvara-taṭe vaṁśī-vaṭenārpitā | kurvāṇā hṛta-vṛttim indriya-gaṇaṁ sā yādavendrāya te kaṣṭaṁ rāsa-vihāra-bhur viharati prāṇaiḥ kuraṅgī-dṛśām ||99||

अथ तटस्थाः- तटस्थाश् चन्द्रिका-मेघ-विद्युतो माधवस् तथा । शरत्-पूर्ण-सुधाꣳशुश् च गन्धवाह-खगादयः ॥१००॥

atha taṭasthāḥ- taṭasthāś candrikā-megha-vidyuto mādhavas tathā | śarat-pūrṇa-sudhāṁśuś ca gandhavāha-khagādayaḥ ||100||

तत्र चन्द्रिका, यथा रस-सुधाकरे (१.८७)- दुरासदे चन्द्रिकया सखी-गणैर् लतालि-कुञ्जे ललिता निगूहिता । चकोर-चञ्चु-च्युत-कौमुदी-कणꣳ कुतो’पि दृष्ट्वा भजति स्म मूर्च्छनाम् ॥१०१॥

tatra candrikā, yathā rasa-sudhākare (1.87)- durāsade candrikayā sakhī-gaṇair latāli-kuñje lalitā nigūhitā | cakora-cañcu-cyuta-kaumudī-kaṇaṁ kuto’pi dṛṣṭvā bhajati sma mūrcchanām ||101||

मेघो, यथा रस-सुधाकरे- वासः पीतꣳ कुतुकिनि कुतः कुत्र बर्हꣳ मदान्धे कꣳसारिर् वा क्व नु सखि मुधा सम्भ्रमान् मा प्रयाहि । पश्योत्तुङ्गे क्षण-रुचि-घटालिङ्गितः शैल-शृङ्गे नव्यः शक्रꣳ दधद् उदयते कार्मुचꣳ वार्-मुग् एषः ॥१०२॥

megho, yathā rasa-sudhākare- vāsaḥ pītaṁ kutukini kutaḥ kutra barhaṁ madāndhe kaṁsārir vā kva nu sakhi mudhā sambhramān mā prayāhi | paśyottuṅge kṣaṇa-ruci-ghaṭāliṅgitaḥ śaila-śṛṅge navyaḥ śakraṁ dadhad udayate kārmucaṁ vār-mug eṣaḥ ||102||

विद्युत्, यथा रस-सुधाकरे (१.९८)- वर्षासु तासु क्षण-रुक्-प्रकाशाद् गोपाङ्गना माधवम् आलिलिङ्ग । विद्युच् च सा वीक्ष्य तद्-अङ्ग-शोभाꣳ ह्रीणेव तूर्णꣳ जलदꣳ जगाहे ॥१०३॥

vidyut, yathā rasa-sudhākare (1.98)- varṣāsu tāsu kṣaṇa-ruk-prakāśād gopāṅganā mādhavam āliliṅga | vidyuc ca sā vīkṣya tad-aṅga-śobhāṁ hrīṇeva tūrṇaṁ jaladaṁ jagāhe ||103||

वसन्तो, यथा- ऋतु-हतकः सखि भुवने किम् अवततीर्षुर् बभूवाद्य । मन्दादरम् अलिवृन्दꣳ वृन्दावन-कुन्द-सङ्गमे यद् अभूत् ॥१०४॥

vasanto, yathā- ṛtu-hatakaḥ sakhi bhuvane kim avatatīrṣur babhūvādya | mandādaram alivṛndaṁ vṛndāvana-kunda-saṅgame yad abhūt ||104||

शरत्, यथा- कलहꣳसोज्ज्वल-जल्पा प्रकटित-वृन्दावनोरु-माधुर्या । धृतिम् अपहर्तुꣳ सखि मे दूतीव हरेः शरन् मिलिता ॥१०५॥

śarat, yathā- kalahaṁsojjvala-jalpā prakaṭita-vṛndāvanoru-mādhuryā | dhṛtim apahartuṁ sakhi me dūtīva hareḥ śaran militā ||105||

पूर्ण-सुधाꣳशुर्, यथा- राका-सुधाꣳशुर् अभवन् न तमाꣳसि हर्तुꣳ वृन्दाटवी-जठरगान्य् अधुनापि शक्तः । राका-सुधाꣳशु-मुखि तानि तवोन्नतानि हृत्-कन्दरास्तर-चराणि कथꣳ जहार ॥१०६॥

pūrṇa-sudhāṁśur, yathā- rākā-sudhāṁśur abhavan na tamāṁsi hartuṁ vṛndāṭavī-jaṭharagāny adhunāpi śaktaḥ | rākā-sudhāṁśu-mukhi tāni tavonnatāni hṛt-kandarāstara-carāṇi kathaṁ jahāra ||106||

गन्धवाहो, यथा श्री-गीत-गोविन्दे (७.३९)- मनो-भवानन्दन-चन्दनानिल प्रसीद रे दक्षिण मुञ्च वामताम् । क्षणꣳ जगत्-प्राण विधाय माधवꣳ पुरो मम प्राण-हरो भविष्यसि ॥१०७॥

gandhavāho, yathā śrī-gīta-govinde (7.39)- mano-bhavānandana-candanānila prasīda re dakṣiṇa muñca vāmatām | kṣaṇaṁ jagat-prāṇa vidhāya mādhavaṁ puro mama prāṇa-haro bhaviṣyasi ||107||

खगाः, यथा- मानेन सार्धꣳ पशुपाल-सुभ्रुवाꣳ मराल-माला चलिता घनागमे । कदम्ब-कुञ्जे विजिहीर्षया समꣳ समागता नागरि चातकावली ॥१०८॥

khagāḥ, yathā- mānena sārdhaṁ paśupāla-subhruvāṁ marāla-mālā calitā ghanāgame | kadamba-kuñje vijihīrṣayā samaṁ samāgatā nāgari cātakāvalī ||108||

आदि-शब्दात् सखी-स्नेह आत्मन्य् उद्दीपनो वरः ॥१०९॥

ādi-śabdāt sakhī-sneha ātmany uddīpano varaḥ ||109||

यथा- हरिम् अवेक्ष्य पुरो गुरुतो भिया मुहुर् अभून् मुकुलन्-नव-विभ्रमा । ललितया विवृते निज-सौहृदे चल-दृग्-अञ्चलम् आधित राधिका ॥११०॥

yathā- harim avekṣya puro guruto bhiyā muhur abhūn mukulan-nava-vibhramā | lalitayā vivṛte nija-sauhṛde cala-dṛg-añcalam ādhita rādhikā ||110||