Hari's Beloveds

आसाꣳ चतुर्विधो भेदः सर्वासाꣳ व्रज-सुभ्रुवाम् । स्यात् स्व-पक्षः सुहृत्-पक्षस् तटस्थः प्रतिपक्षकः ॥१॥

āsāṁ caturvidho bhedaḥ sarvāsāṁ vraja-subhruvām | syāt sva-pakṣaḥ suhṛt-pakṣas taṭasthaḥ pratipakṣakaḥ ||1||

सुहृत्-पक्ष-तटस्थौ तु प्रासङ्गिकतयोदितौ । द्वौ स्व-पक्ष-विपक्षाख्यौ भेदाव् एव रस-प्रदौ ॥२॥

suhṛt-pakṣa-taṭasthau tu prāsaṅgikatayoditau | dvau sva-pakṣa-vipakṣākhyau bhedāv eva rasa-pradau ||2||

प्रोक्तस् तत्र स्व-पक्षस्य विशेषः पूर्वम् एव हि । सुहृत्-पक्षादि-भेदानाꣳ दिग् एव किल दर्श्यते ॥३॥

proktas tatra sva-pakṣasya viśeṣaḥ pūrvam eva hi | suhṛt-pakṣādi-bhedānāṁ dig eva kila darśyate ||3||

तत्र सुहृत्-पक्षः- सुहृत्-पक्षो भवेद् इष्ट-साधको’निष्ट-बाधकः ॥४॥

tatra suhṛt-pakṣaḥ- suhṛt-pakṣo bhaved iṣṭa-sādhako’niṣṭa-bādhakaḥ ||4||

तत्र इष्ट-साधकत्वम्, यथा- अद्याकर्णय मद्-गिरꣳ परिजनैर् एभिः समꣳ श्यामले राधायास् त्वयि सौहृदꣳ सखि जगच् चित्तेषु चित्रीयते । उल्लासाद् भवद् आख्यया यद् अनिशꣳ तस्याङ्गरागस् तया सान्द्रश् चन्द्रक-शेखरस्य समये चन्द्रान्वितः प्रेष्यते ॥५॥

tatra iṣṭa-sādhakatvam, yathā- adyākarṇaya mad-giraṁ parijanair ebhiḥ samaṁ śyāmale rādhāyās tvayi sauhṛdaṁ sakhi jagac citteṣu citrīyate | ullāsād bhavad ākhyayā yad aniśaṁ tasyāṅgarāgas tayā sāndraś candraka-śekharasya samaye candrānvitaḥ preṣyate ||5||

अनिष्ट-बाधकत्वꣳ, यथा- गीर्भिर् मूढ-जनस्य खण्डित-मतिर् भाण्डीर-मूले मुधा किꣳ गन्तास्मि तवोदिते बलवती श्यामे प्रतीतिर् मम । निर्व्याजꣳ बट-राज-रोधसि वधू-वेश-क्रियोद्भासिना कꣳसारिः सुबलेन गोष्ठ-नगरी-वैहासिकः क्रीडति ॥६॥

aniṣṭa-bādhakatvaṁ, yathā- gīrbhir mūḍha-janasya khaṇḍita-matir bhāṇḍīra-mūle mudhā kiṁ gantāsmi tavodite balavatī śyāme pratītir mama | nirvyājaṁ baṭa-rāja-rodhasi vadhū-veśa-kriyodbhāsinā kaṁsāriḥ subalena goṣṭha-nagarī-vaihāsikaḥ krīḍati ||6||

अथ तटस्थः- यो विपक्ष-सुहृत्-पक्षः स तटस्थ इहोच्यते ॥७॥

atha taṭasthaḥ- yo vipakṣa-suhṛt-pakṣaḥ sa taṭastha ihocyate ||7||

यथा- खेदꣳ न व्यसने तनोषि वहसे नोल्लासम् अस्याः शुभे दोषाणाꣳ प्रकटीकृतौ न हि धियꣳ धत्से गुणानाम् अपि । अव्याक्षिप्त-मनो-गतिः सुवदने द्वेषेण रागेण च त्वꣳ श्यामे मुनि-वृत्तिर् अत्र सततꣳ चन्द्रावलौ दृश्यसे ॥८॥

yathā- khedaṁ na vyasane tanoṣi vahase nollāsam asyāḥ śubhe doṣāṇāṁ prakaṭīkṛtau na hi dhiyaṁ dhatse guṇānām api | avyākṣipta-mano-gatiḥ suvadane dveṣeṇa rāgeṇa ca tvaṁ śyāme muni-vṛttir atra satataṁ candrāvalau dṛśyase ||8||

अथ विपक्षः- मिथो-द्वेषी विपक्षः स्याद् इष्टहानिष्ट-कारकः ॥९॥

atha vipakṣaḥ- mitho-dveṣī vipakṣaḥ syād iṣṭahāniṣṭa-kārakaḥ ||9||

तत्र इष्ट-हन्तृत्वꣳ, यथा- राधे त्वत्-पदवी-निवेशित-दृशꣳ कुञ्जे हरिꣳ जानती पद्मा तत्र निनाय हन्त कुटिला चन्द्रावलीꣳ छद्मना । इत्य् आकर्ण्य मुकुन्द सा सुबलतः स्तब्धा तथाद्य स्थिता दृष्ट्वा नील-पटीꣳ तनौ जटिलया प्रातर् यथा तर्जिता ॥१०॥

tatra iṣṭa-hantṛtvaṁ, yathā- rādhe tvat-padavī-niveśita-dṛśaṁ kuñje hariṁ jānatī padmā tatra nināya hanta kuṭilā candrāvalīṁ chadmanā | ity ākarṇya mukunda sā subalataḥ stabdhā tathādya sthitā dṛṣṭvā nīla-paṭīṁ tanau jaṭilayā prātar yathā tarjitā ||10||

अथ अनिष्ट-कारित्वꣳ, यथा- कुतः पद्मे पुत्रि क्षिति-धर-तटाद् अम्ब जटिले वधूर् दृष्टा क्व नु रवि-निकेतस्य पुरतः । चिरꣳ नायात्य् एषा कथम् इव निरुद्धात्र हरिणा तवाध्वानꣳ पश्यत्य् अहह भवती धावतु रुषा ॥११॥

atha aniṣṭa-kāritvaṁ, yathā- kutaḥ padme putri kṣiti-dhara-taṭād amba jaṭile vadhūr dṛṣṭā kva nu ravi-niketasya purataḥ | ciraṁ nāyāty eṣā katham iva niruddhātra hariṇā tavādhvānaṁ paśyaty ahaha bhavatī dhāvatu ruṣā ||11||

छद्मेर्ष्या-चापलासूया-मत्सरामर्ष-गर्वितम् । व्यक्तिꣳ यात्य् उक्ति-चेष्टाभिः प्रतिपक्ष-सखीष्व् इदम् ॥१२॥

chadmerṣyā-cāpalāsūyā-matsarāmarṣa-garvitam | vyaktiṁ yāty ukti-ceṣṭābhiḥ pratipakṣa-sakhīṣv idam ||12||

तत्र छद्म, यथा- श्रुत्वा कीचकम् अद्रि-मूर्ध्नि पशवः श्यामꣳ च दृष्ट्वाम्बुदꣳ धावन्त्व् अल्प-धियः कथꣳ त्वम् अपि धिग् धीराधिकꣳ धावसि । इत्य् उच्चैर् अनृतोत्तरेण तरलाꣳ प्रत्याय्य पद्माम् असौ प्राप्ता पश्य गृहꣳ करोति ललिता राधा-प्रयाणे त्वराम् ॥१३॥

tatra chadma, yathā- śrutvā kīcakam adri-mūrdhni paśavaḥ śyāmaṁ ca dṛṣṭvāmbudaṁ dhāvantv alpa-dhiyaḥ kathaṁ tvam api dhig dhīrādhikaṁ dhāvasi | ity uccair anṛtottareṇa taralāṁ pratyāyya padmām asau prāptā paśya gṛhaṁ karoti lalitā rādhā-prayāṇe tvarām ||13||

अथ ईर्ष्या, यथा- उद्घटय्य कुटिलꣳ कच-पक्षꣳ देवि दर्शयसि किꣳ वन-मालाम् । नील-यष्टिवद् अमुꣳ मद्-अलिन्दे लोकयालि वन-मालिनम् एव ॥१४॥

atha īrṣyā, yathā- udghaṭayya kuṭilaṁ kaca-pakṣaṁ devi darśayasi kiṁ vana-mālām | nīla-yaṣṭivad amuṁ mad-alinde lokayāli vana-mālinam eva ||14||

यथा वा- निर्बन्ध-प्रवणेन कꣳस-रिपुणा प्राग् अर्प्यमाणो’पि यः प्राज्यꣳ दोषम् अवेक्ष्य नायक-मणौ न स्वीकृतो’भून् मया । हारः सम्प्रति सो’यम् एव विषमो लुब्धे क्व लब्धस् त्वया द्राग् इष्टो’प्य् उरग-क्षताङ्गुलि-निभो दुष्टः सखि त्यज्यताम् ॥१५॥

yathā vā- nirbandha-pravaṇena kaṁsa-ripuṇā prāg arpyamāṇo’pi yaḥ prājyaṁ doṣam avekṣya nāyaka-maṇau na svīkṛto’bhūn mayā | hāraḥ samprati so’yam eva viṣamo lubdhe kva labdhas tvayā drāg iṣṭo’py uraga-kṣatāṅguli-nibho duṣṭaḥ sakhi tyajyatām ||15||

अथ चापलम्- नात्मानꣳ व्यथय वृथा निकुञ्ज-मध्ये खद्योति द्युतिम् इह कुर्वती स-रागम् । कृष्णाभ्रे गिरिवर-सङ्गते’नुरूपा सोमाभा विलसितुम् अत्र विद्युद् एव ॥१६॥

atha cāpalam- nātmānaṁ vyathaya vṛthā nikuñja-madhye khadyoti dyutim iha kurvatī sa-rāgam | kṛṣṇābhre girivara-saṅgate’nurūpā somābhā vilasitum atra vidyud eva ||16||

अथ आसूया- यद् भाण्डीरे तव सहचरी ताण्डवꣳ सा व्यतानीत् पद्मे शैव्या समजनि न तत् कस्य विस्मापनाय । सा चेत् तन्वी प्रकृति-लडहा शिक्षिता चाभविष्य- न्मन्ये सर्वꣳ जगद् अपि ततः प्रेक्षयामोहयिष्यत् ॥१७॥

atha āsūyā- yad bhāṇḍīre tava sahacarī tāṇḍavaṁ sā vyatānīt padme śaivyā samajani na tat kasya vismāpanāya | sā cet tanvī prakṛti-laḍahā śikṣitā cābhaviṣya- nmanye sarvaṁ jagad api tataḥ prekṣayāmohayiṣyat ||17||

अथ मत्सरः- अलꣳ चक्रे राधा-हृदयम् उरु-हारेण हरिणा स्रजा धूर्तेनेयꣳ तव तु कवर-श्रीर् अवरया । मनो द्वन्द्वातीतꣳ मुनिवद् अविकल्पꣳ च दधती तथापि त्वꣳ मुग्धे न विपिन-विनोदाद् विरमसि ॥१८॥

atha matsaraḥ- alaṁ cakre rādhā-hṛdayam uru-hāreṇa hariṇā srajā dhūrteneyaṁ tava tu kavara-śrīr avarayā | mano dvandvātītaṁ munivad avikalpaṁ ca dadhatī tathāpi tvaṁ mugdhe na vipina-vinodād viramasi ||18||

अथ अमर्षः- स्फुटद्भिर् इव कोरकैर् अलघुभिश् च गुञ्जा-फलैर् मयाद्य विरचय्य यन् मुरहराय विश्राणितम् । त्वयात्र पखि राधिका-श्रवसि वीक्ष्य तत्-कुण्डलꣳ मनः स्वम् उदघाटि यत् तद् अतिलाघवायैव नः ॥१९॥

atha amarṣaḥ- sphuṭadbhir iva korakair alaghubhiś ca guñjā-phalair mayādya viracayya yan muraharāya viśrāṇitam | tvayātra pakhi rādhikā-śravasi vīkṣya tat-kuṇḍalaṁ manaḥ svam udaghāṭi yat tad atilāghavāyaiva naḥ ||19||

अथ गर्वितम्- अहङ्कारो’भिमानश् च दर्प उद्धसितꣳ तथा । मद औद्धत्यम् इत्य् एष गर्वः षोढा निगद्यते ॥२०॥

atha garvitam- ahaṅkāro’bhimānaś ca darpa uddhasitaṁ tathā | mada auddhatyam ity eṣa garvaḥ ṣoḍhā nigadyate ||20||

अत्र अहङ्कारः- अहङ्कारः पराक्षेपः स्वपक्ष-गुण-वर्णनात् ॥२१॥

atra ahaṅkāraḥ- ahaṅkāraḥ parākṣepaḥ svapakṣa-guṇa-varṇanāt ||21||

यथा- आकाशे रुचि-लवम् इन्द्र-नील-शोभे सोमाभा जनयति तावद्-अस्फुट-श्रीः । नेत्राणाꣳ तिमिर-हरा वरेण्य-दीप्तिः सा यावन् न हि वृषभानुजाभ्युदेति ॥२२॥

yathā- ākāśe ruci-lavam indra-nīla-śobhe somābhā janayati tāvad-asphuṭa-śrīḥ | netrāṇāṁ timira-harā vareṇya-dīptiḥ sā yāvan na hi vṛṣabhānujābhyudeti ||22||

अभिमानः- अभिमानो निज-प्रेमोत्कर्षाख्यानꣳ तु भङ्गितः ॥२३॥

abhimānaḥ- abhimāno nija-premotkarṣākhyānaṁ tu bhaṅgitaḥ ||23||

तत्र कृष्णे स्वपक्ष-प्रेमाख्यानꣳ, यथा- त्वꣳ धीर-धीः फणि-ह्रदे हरि-झम्प-गाथाꣳ निष्कम्पम् एव यद् इयꣳ गदितुꣳ प्रवृत्ता । तत्रानुषङ्गिकतयाप्य् उदिते कदम्बे वक्षः पिनष्टि रुदती तरला सखी मे ॥२४॥

tatra kṛṣṇe svapakṣa-premākhyānaṁ, yathā- tvaṁ dhīra-dhīḥ phaṇi-hrade hari-jhampa-gāthāṁ niṣkampam eva yad iyaṁ gadituṁ pravṛttā | tatrānuṣaṅgikatayāpy udite kadambe vakṣaḥ pinaṣṭi rudatī taralā sakhī me ||24||

स्वपक्षे कृष्ण-प्रेमाख्यानꣳ, यथा- धन्यासि कृष्ण-कर-कल्पित-पत्र-वल्ली रम्यालिका विहरसे मद-मन्थराङ्गी । हा वञ्चितास्मि कलिते ललिता-मुखेन्दौ जाड्यꣳ स यात्य् अखिल-शिल्प-धुरन्धरो’पि ॥२५॥

svapakṣe kṛṣṇa-premākhyānaṁ, yathā- dhanyāsi kṛṣṇa-kara-kalpita-patra-vallī ramyālikā viharase mada-mantharāṅgī | hā vañcitāsmi kalite lalitā-mukhendau jāḍyaṁ sa yāty akhila-śilpa-dhurandharo’pi ||25||

दर्पः- गर्वम् आचक्षते दर्पꣳ विहारोत्कर्ष-सूचकम् ॥२६॥

darpaḥ- garvam ācakṣate darpaṁ vihārotkarṣa-sūcakam ||26||

यथा- विद्मः पुण्यवती-शिखामणिम् इह त्वाम् एव हर्म्ये यया नीयन्ते शरदिन्दु-धाम-धवलाः स्वापोत्सवेन क्षपाः । को’यꣳ नः फलति स्म कर्म-विटपी वृन्दाटवी-कन्दरे श्यामः को’पि करी करोति हृदयोन्मादेन निद्रा-क्षयम् ॥२७॥

yathā- vidmaḥ puṇyavatī-śikhāmaṇim iha tvām eva harmye yayā nīyante śaradindu-dhāma-dhavalāḥ svāpotsavena kṣapāḥ | ko’yaṁ naḥ phalati sma karma-viṭapī vṛndāṭavī-kandare śyāmaḥ ko’pi karī karoti hṛdayonmādena nidrā-kṣayam ||27||

उद्धसितम्- उपहासो विपक्षस्य साक्षाद् उद्धसितꣳ भवेत् ॥२८॥

uddhasitam- upahāso vipakṣasya sākṣād uddhasitaṁ bhavet ||28||

यथा- नोच्चैर् निःश्वसिहि प्रसीद परमे मुञ्च ग्रहꣳ दुर्लभे म्लानिꣳ ते सखि वीक्ष्य हन्त कृपया मच्-चित्तम् उत्ताम्यति । बद्धः पश्य विभङ्गुरे’त्र ललिता-वाग्-वागुराडम्बरे जानीते न किल स्वम् एव सरले श्यामः कुरङ्गी-पतिः ॥२९॥

yathā- noccair niḥśvasihi prasīda parame muñca grahaṁ durlabhe mlāniṁ te sakhi vīkṣya hanta kṛpayā mac-cittam uttāmyati | baddhaḥ paśya vibhaṅgure’tra lalitā-vāg-vāgurāḍambare jānīte na kila svam eva sarale śyāmaḥ kuraṅgī-patiḥ ||29||

मदः- सेवाद्य्-उत्कर्षकृद् गर्वो मद इत्य् अभिधीयते ॥३०॥

madaḥ- sevādy-utkarṣakṛd garvo mada ity abhidhīyate ||30||

यथा- जगति ललिते धन्या यूयꣳ सुगन्धिभिर् अद्भुतै रविर् अविरतिꣳ याभिः पुष्पैर् अमीभिर् उपास्यते । बत विधि-वशाज् जातꣳ वन्य-स्रजि व्यसनꣳ तथा दलम् अपि न नः कात्यायन्यै यथा परिशिष्यते ॥३१॥

yathā- jagati lalite dhanyā yūyaṁ sugandhibhir adbhutai ravir aviratiṁ yābhiḥ puṣpair amībhir upāsyate | bata vidhi-vaśāj jātaṁ vanya-sraji vyasanaṁ tathā dalam api na naḥ kātyāyanyai yathā pariśiṣyate ||31||

औद्धत्यम्- स्पष्टꣳ स्वोत्कृष्टताख्यानम् औद्धत्यम् इति कीर्त्यते ॥३२॥

auddhatyam- spaṣṭaṁ svotkṛṣṭatākhyānam auddhatyam iti kīrtyate ||32||

यथा- कस् तावद् व्रज-मण्डले स वलते गान्धर्विका स्पर्धताꣳ सार्धꣳ हन्त जनेन येन जगती-जङ्घाल-कीर्ति-ध्वजा । कुल्यायाः कृपणावलीषु कृपया कामꣳ द्रवच्-चेतसो यस्याः प्रेरणया क्षणꣳ भवति वः पद्मे निषेव्यो हरिः ॥३३॥

yathā- kas tāvad vraja-maṇḍale sa valate gāndharvikā spardhatāṁ sārdhaṁ hanta janena yena jagatī-jaṅghāla-kīrti-dhvajā | kulyāyāḥ kṛpaṇāvalīṣu kṛpayā kāmaṁ dravac-cetaso yasyāḥ preraṇayā kṣaṇaṁ bhavati vaḥ padme niṣevyo hariḥ ||33||

किꣳ च- श्लिष्टोक्तिश् च क्वचित् तासाꣳ निन्दा-गर्भोपजायते ॥३४॥

kiṁ ca- śliṣṭoktiś ca kvacit tāsāṁ nindā-garbhopajāyate ||34||

यथा- गोविन्दाहित-मण्डना विधुरतावाप्ति-प्रसङ्गोज्झिता दक्षानल्प-कला वयो-घन-रुचिꣳ तन्वा मुहुस् तन्वती । सर्वानुत्तम-साधु-तापद-कृतिर् भव्ये भवत्याः सखी नासौ भाग्य-भरात् कदापि विरतिꣳ प्राप्नोति सौदामिनी ॥३५॥

yathā- govindāhita-maṇḍanā vidhuratāvāpti-prasaṅgojjhitā dakṣānalpa-kalā vayo-ghana-ruciṁ tanvā muhus tanvatī | sarvānuttama-sādhu-tāpada-kṛtir bhavye bhavatyāḥ sakhī nāsau bhāgya-bharāt kadāpi viratiṁ prāpnoti saudāminī ||35||

यथा वा- समस्त-जन-लोचनोत्सव-विनोद-निष्पादिनी विलक्षण-गति-क्रिया-विचलिताङ्ग-हार-स्थितिः । निरस्य हरितालजꣳ रुचि-तरङ्गम् आत्मोर्जितैः सखी नटति ते रस-स्खलितम् अत्र खेलावती ॥३६॥

yathā vā- samasta-jana-locanotsava-vinoda-niṣpādinī vilakṣaṇa-gati-kriyā-vicalitāṅga-hāra-sthitiḥ | nirasya haritālajaṁ ruci-taraṅgam ātmorjitaiḥ sakhī naṭati te rasa-skhalitam atra khelāvatī ||36||

यास् तु यूथाभिनाथाः स्युः साक्षान् नेर्ष्यन्ति ताः स्फुटम् । विपक्षाय स्व-गाम्भीर्य-मर्यादादि-गुणोदयात् ॥३७॥

yās tu yūthābhināthāḥ syuḥ sākṣān nerṣyanti tāḥ sphuṭam | vipakṣāya sva-gāmbhīrya-maryādādi-guṇodayāt ||37||

यथा- विपक्ष-रमणी-सखीꣳ पिशुनितोरुगर्वच्छटाꣳ विलोक्य किल मङ्गला विरल-हास-फेनोज्ज्वलम् । ततान तम् अनाकुलꣳ विनय-निर्झरꣳ येन सा निजे तरसि मज्जिता सपदि लज्जिता विव्यथे ॥३८॥

yathā- vipakṣa-ramaṇī-sakhīṁ piśunitorugarvacchaṭāṁ vilokya kila maṅgalā virala-hāsa-phenojjvalam | tatāna tam anākulaṁ vinaya-nirjharaṁ yena sā nije tarasi majjitā sapadi lajjitā vivyathe ||38||

विपक्ष-यूथ-नाथायाः पुरतः प्रकटꣳ न हि । जल्पन्ति लघवः सेर्ष्यꣳ प्रायशः प्रखरा अपि ॥३९॥

vipakṣa-yūtha-nāthāyāḥ purataḥ prakaṭaṁ na hi | jalpanti laghavaḥ serṣyaṁ prāyaśaḥ prakharā api ||39||

यथा- दिष्ट्या दुस्तरतो मद्-उक्ति-निगडान् मुक्तासि मुग्धे क्षणाद् अभ्यर्णे वृषभानुजा विजयते यद् भानुजायास् तटे । नातथ्यꣳ प्रथयामि देव्य् अपि गिराꣳ वाग्-द्यूत-केलीषु मे निर्धूत-प्रतिभोद्गमा भगवती लज्जार्णवे मज्जति ॥४०॥

yathā- diṣṭyā dustarato mad-ukti-nigaḍān muktāsi mugdhe kṣaṇād abhyarṇe vṛṣabhānujā vijayate yad bhānujāyās taṭe | nātathyaṁ prathayāmi devy api girāṁ vāg-dyūta-kelīṣu me nirdhūta-pratibhodgamā bhagavatī lajjārṇave majjati ||40||

हरि-प्रिय-जने भावा द्वेषाद्या नोचिता इति । ये व्याहरन्ति ते ज्ञेया अपूर्व-रसिकाः क्षितौ ॥४१॥

hari-priya-jane bhāvā dveṣādyā nocitā iti | ye vyāharanti te jñeyā apūrva-rasikāḥ kṣitau ||41||

यथा वा- सꣳमोहनस्य कन्दर्प-वृन्देभ्यो’प्य् अघ-विद्विषः । मूर्तो नर्म-प्रिय-सखः शृङ्गारो वर्तते व्रजे ॥४२॥

yathā vā- saṁmohanasya kandarpa-vṛndebhyo’py agha-vidviṣaḥ | mūrto narma-priya-sakhaḥ śṛṅgāro vartate vraje ||42||

क्षिपेन् मिथो विजातीय-भावयोर् एष पक्षयोः । ईर्ष्यादीन् स्व-परिवारान् योगे स्व-प्रेष्ठ-तुष्टये । अत एव हि विश्लेषे स्नेहस् तासाꣳ प्रकाशते ॥४३॥

kṣipen mitho vijātīya-bhāvayor eṣa pakṣayoḥ | īrṣyādīn sva-parivārān yoge sva-preṣṭha-tuṣṭaye | ata eva hi viśleṣe snehas tāsāṁ prakāśate ||43||

यथा ललित-माधवे (३.३९)- सान्द्रैः सुन्दरि वृन्दशो हरि-परिष्वङ्गैर् इदꣳ मङ्गलꣳ दृष्टꣳ ते हत-राधयाङ्गम् अनया दिष्ट्याद्य चन्द्रावलि । द्राग् एनाꣳ निहितेन कण्ठम् अभितः शीर्णेन कꣳस-द्विषः कर्णोत्तꣳस-सुगन्धिना निज-भुज-द्वन्द्वेन सन्धुक्षय ॥४४॥

yathā lalita-mādhave (3.39)- sāndraiḥ sundari vṛndaśo hari-pariṣvaṅgair idaṁ maṅgalaṁ dṛṣṭaṁ te hata-rādhayāṅgam anayā diṣṭyādya candrāvali | drāg enāṁ nihitena kaṇṭham abhitaḥ śīrṇena kaṁsa-dviṣaḥ karṇottaṁsa-sugandhinā nija-bhuja-dvandvena sandhukṣaya ||44||

यूथेशायाः स्व-पक्षादि-भेद-हेतुर् अथोच्यते । भावस्य सर्वथैवात्र साजात्ये स्यात् सपक्षता ॥४५॥

yūtheśāyāḥ sva-pakṣādi-bheda-hetur athocyate | bhāvasya sarvathaivātra sājātye syāt sapakṣatā ||45||

मनाग् एतस्य वैजात्ये सुहृत्-पक्षत्वम् ईरितम् । साजात्यस्य तथाल्पत्वे सति ज्ञेया तटस्थता । सर्वथा खलु वैजात्ये निश्चिता प्रतिपक्षता ॥४६॥

manāg etasya vaijātye suhṛt-pakṣatvam īritam | sājātyasya tathālpatve sati jñeyā taṭasthatā | sarvathā khalu vaijātye niścitā pratipakṣatā ||46||

मिथो-भावस्य वैजात्ये न भावो रोचते मिथः । अरोचकतयैवायम् अक्षान्तिꣳ जनयेत् पराम् ॥४७॥

mitho-bhāvasya vaijātye na bhāvo rocate mithaḥ | arocakatayaivāyam akṣāntiṁ janayet parām ||47||

यथा- या मध्यस्थ-पदेन सङ्कुलतरा शुद्धा प्रकृत्या जडा वैदग्धी-नलिनी-निमीलन-पटुर् दोषान्तरोल्लासिनी । आशायाः स्फुरणꣳ हरेर् जनयितुꣳ युक्तात्र चन्द्रावली सापि स्याद् इति लोचयन् सखि जनः कः सोढुम् ईष्टे क्षितौ ॥४८॥

yathā- yā madhyastha-padena saṅkulatarā śuddhā prakṛtyā jaḍā vaidagdhī-nalinī-nimīlana-paṭur doṣāntarollāsinī | āśāyāḥ sphuraṇaṁ harer janayituṁ yuktātra candrāvalī sāpi syād iti locayan sakhi janaḥ kaḥ soḍhum īṣṭe kṣitau ||48||

षोडश्यास् त्वम् उडोर् विमुञ्च सहसा नामापि वामाशये तस्या दुर्विनयैर् मुनेर् अपि मनः शान्तात्मनः कुप्यति । धिग् गोष्ठेन्द्र-सुते समस्त-गुणिनाꣳ मौलौ व्रजाभ्यर्चिते पादान्ते पतिते’पि नैव कुरुते भ्रू-क्षेपम् अप्य् अत्र या ॥४९॥

ṣoḍaśyās tvam uḍor vimuñca sahasā nāmāpi vāmāśaye tasyā durvinayair muner api manaḥ śāntātmanaḥ kupyati | dhig goṣṭhendra-sute samasta-guṇināṁ maulau vrajābhyarcite pādānte patite’pi naiva kurute bhrū-kṣepam apy atra yā ||49||

यत्र स्यान् निज-भावस्य प्रायस् तुल्य-प्रमाणता । पक्षः स एव मैत्राय विद्वेषाय च युज्यते ॥५०॥

yatra syān nija-bhāvasya prāyas tulya-pramāṇatā | pakṣaḥ sa eva maitrāya vidveṣāya ca yujyate ||50||

नाꣳशो’प्य् अन्यत्र राधायाः प्रेमादि-गुण-सम्पदाम् । रसेनैव विपक्षादौ मिथः साम्यम् इवार्प्यते ॥५१॥

nāṁśo’py anyatra rādhāyāḥ premādi-guṇa-sampadām | rasenaiva vipakṣādau mithaḥ sāmyam ivārpyate ||51||

भावस्यात्यन्तिकाधिक्ये साजात्यꣳ सर्वथा द्वयोः । तथा तुल्य-प्रमाणत्वम् एवꣳ प्रायः सुदुर्घटम् ॥५२॥

bhāvasyātyantikādhikye sājātyaṁ sarvathā dvayoḥ | tathā tulya-pramāṇatvam evaṁ prāyaḥ sudurghaṭam ||52||

स्याच् चेद् घुणाक्ष्र-न्यायात् सुहृत्तैवेह सम्मता । रस-स्वभावाद् अत्रापि वैपक्ष्यम् इति केचन ॥५३॥

syāc ced ghuṇākṣra-nyāyāt suhṛttaiveha sammatā | rasa-svabhāvād atrāpi vaipakṣyam iti kecana ||53||