The Sakhīs

प्रेम-लीला-विहाराणाꣳ सम्यग् विस्तारिका सखी । विश्रम्भ-रत्न-पेटी च ततः सुष्थु विविच्यते ॥१॥

prema-līlā-vihārāṇāṁ samyag vistārikā sakhī | viśrambha-ratna-peṭī ca tataḥ suṣthu vivicyate ||1||

एक-यूथानुषक्तानाꣳ सखीनाम् एव मध्यतः । अधिकादेर् भिदा ज्ञेया प्रखरादेश् च पूर्ववत् ॥२॥

eka-yūthānuṣaktānāṁ sakhīnām eva madhyataḥ | adhikāder bhidā jñeyā prakharādeś ca pūrvavat ||2||

प्रेम-सौभाग्य-साद्गुण्याद्य्-आधिक्याद् अधिका सखी । समा तत्-साम्यतो ज्ञेया तल्-लघुत्वात् तथा लघुः ॥३॥

prema-saubhāgya-sādguṇyādy-ādhikyād adhikā sakhī | samā tat-sāmyato jñeyā tal-laghutvāt tathā laghuḥ ||3||

दुर्लङ्घ्य-वाक्य-प्रखरा प्रख्याता गौरवोचिता । तद्-ऊनत्वे भवेन् मृद्वी मध्या तत्-साम्यम् आगता ॥४॥

durlaṅghya-vākya-prakharā prakhyātā gauravocitā | tad-ūnatve bhaven mṛdvī madhyā tat-sāmyam āgatā ||4||

आत्यन्तिकाधिकत्वादि-भेदः पूर्ववद् अत्र सः । स्व-यूथे यूथ-नाथैव स्याद् अत्रात्यन्तिकाधिका । सा क्वापि प्रखरा यूथे क्वापि मध्या मृदुः क्वचित् ॥५॥

ātyantikādhikatvādi-bhedaḥ pūrvavad atra saḥ | sva-yūthe yūtha-nāthaiva syād atrātyantikādhikā | sā kvāpi prakharā yūthe kvāpi madhyā mṛduḥ kvacit ||5||

तत्र आत्यन्तिकाधिका-त्रिकम्- तत् त्रिकꣳ सकलापेक्ष्यꣳ नातीवान्यवशꣳ तथा । स्व-यूथे तद्-व्यवहृति-व्यक्तये पुनर् उच्यते ॥६॥

tatra ātyantikādhikā-trikam- tat trikaṁ sakalāpekṣyaṁ nātīvānyavaśaṁ tathā | sva-yūthe tad-vyavahṛti-vyaktaye punar ucyate ||6||

तत्र आत्यन्तिकाधिक-प्रखरा- नीले नील-निचोलम् अर्थये मघे देहि स्रजꣳ दामनीꣳ त्वꣳ कालागुरु-कर्दमैः सखि तनुꣳ लिम्पस्व चम्पे मम । जानीहि भ्रमराक्षि कुत्र गुरवः पश्य प्रदोषोद्गमे कुञ्जाभिक्रमणाय माꣳ त्वरयते स्फारान्धकारावली ॥७॥

tatra ātyantikādhika-prakharā- nīle nīla-nicolam arthaye maghe dehi srajaṁ dāmanīṁ tvaṁ kālāguru-kardamaiḥ sakhi tanuṁ limpasva campe mama | jānīhi bhramarākṣi kutra guravaḥ paśya pradoṣodgame kuñjābhikramaṇāya māṁ tvarayate sphārāndhakārāvalī ||7||

अधिक-प्रखराः श्यामा-मङ्गलाद्याः प्रकीर्तिताः ॥८॥

adhika-prakharāḥ śyāmā-maṅgalādyāḥ prakīrtitāḥ ||8||

तत्र आत्यन्तिकाधिक-मध्या- अनङ्ग-शर-जर्जरꣳ स्फुटति चेन् मनो वस् तदा मद्-अर्थन-कदर्थनैः कृतम् इतः स्वयꣳ गच्छत । दृशाꣳ पथि भवादृशी-प्रणयितानुरूपः सुखꣳ यद् अत्र रत-हिण्डकः स किल पाति गो-मण्डलम् ॥९॥

tatra ātyantikādhika-madhyā- anaṅga-śara-jarjaraṁ sphuṭati cen mano vas tadā mad-arthana-kadarthanaiḥ kṛtam itaḥ svayaṁ gacchata | dṛśāṁ pathi bhavādṛśī-praṇayitānurūpaḥ sukhaṁ yad atra rata-hiṇḍakaḥ sa kila pāti go-maṇḍalam ||9||

भवन्त्य् अधिक-मध्यास् तु श्री-राधा-पालिकादयः ॥१०॥

bhavanty adhika-madhyās tu śrī-rādhā-pālikādayaḥ ||10||

तत्र आत्यन्तिकाधिक-मृद्वी- शृणु सखि वचस् तथ्यꣳ मान-ग्रहे मम का क्षतिः स्फुरति मुरली-नादे को वा श्रमः श्रवणावृतौ । अतिकठिनता-दुर्वादꣳ ते निशम्य मया व्रजे दमयितुम् अमुꣳ किन्तु क्षिप्रꣳ दृग्-अर्धम् अघ-द्विषि ॥११॥

tatra ātyantikādhika-mṛdvī- śṛṇu sakhi vacas tathyaṁ māna-grahe mama kā kṣatiḥ sphurati muralī-nāde ko vā śramaḥ śravaṇāvṛtau | atikaṭhinatā-durvādaṁ te niśamya mayā vraje damayitum amuṁ kintu kṣipraṁ dṛg-ardham agha-dviṣi ||11||

अधिका मृदवश् चन्द्रावली-भद्रादयो मताः ॥१२॥

adhikā mṛdavaś candrāvalī-bhadrādayo matāḥ ||12||

अथ आपेक्षिकाधिका-त्रिकम्- यौथिकीषु सखीष्व् एव यूथेशातो लघुष्व् इह । याधिकैकाम् अपेक्षान्या सा स्याद् आपेक्षिकाधिका ॥१३॥

atha āpekṣikādhikā-trikam- yauthikīṣu sakhīṣv eva yūtheśāto laghuṣv iha | yādhikaikām apekṣānyā sā syād āpekṣikādhikā ||13||

तत्र अधिक-प्रखरा- सुमध्ये मा यासीस् त्वम् अधिकम् अमीभिर् मृदुलताꣳ मदस्योपादानैः शठ-कुल-गुरोर् जल्प-मधुभिः । अयि क्रीडा-लुब्धे किम् उ निभृत-भृङ्गेन्द्र-भणिते कुडुङ्गे राधायाः क्लमम् अपि विसस्मार भवती ॥१४॥

tatra adhika-prakharā- sumadhye mā yāsīs tvam adhikam amībhir mṛdulatāṁ madasyopādānaiḥ śaṭha-kula-guror jalpa-madhubhiḥ | ayi krīḍā-lubdhe kim u nibhṛta-bhṛṅgendra-bhaṇite kuḍuṅge rādhāyāḥ klamam api visasmāra bhavatī ||14||

यथा वा- मुग्धे तूष्णीꣳ भव शठ-कला-मण्डलाखण्डलेन त्वꣳ मन्त्रेण स्फुटम् इह वशीकृत्य तेनानुशिष्टा । कुञ्जे गोवर्धन-शिखरिणो जागरेणाद्य राधाꣳ दृष्ट्वाप्य् उच्चैः सखि यद् असि मे चाटु-वादे प्रवृत्ता ॥१५॥

yathā vā- mugdhe tūṣṇīṁ bhava śaṭha-kalā-maṇḍalākhaṇḍalena tvaṁ mantreṇa sphuṭam iha vaśīkṛtya tenānuśiṣṭā | kuñje govardhana-śikhariṇo jāgareṇādya rādhāṁ dṛṣṭvāpy uccaiḥ sakhi yad asi me cāṭu-vāde pravṛttā ||15||

ललिताद्यास् तु गान्धर्वा-यूथे’त्र प्रखराधिकाः ॥१६॥

lalitādyās tu gāndharvā-yūthe’tra prakharādhikāḥ ||16||

अथ अधिक-मध्या- दामार्प्यताꣳ प्रिय-सखी-प्रहिताꣳ त्वयैव दामोदरे कुसुमम् अत्र मयावचेयम् । नाहꣳ भ्रमाच् चतुरिके सखि सूचनीया कृष्णः कदर्थयति माम् अधिकꣳ यद् एषः ॥१७॥

atha adhika-madhyā- dāmārpyatāṁ priya-sakhī-prahitāṁ tvayaiva dāmodare kusumam atra mayāvaceyam | nāhaṁ bhramāc caturike sakhi sūcanīyā kṛṣṇaḥ kadarthayati mām adhikaṁ yad eṣaḥ ||17||

यथा वा- गिरो गम्भीरार्थाः कथम् इव हितास् ते न शृणुयाꣳ निगूढो माꣳ किन्तु व्यथयति मुरारेर् अविनयः । मयोल्लासात् तस्मै स्वयम् उपहृता हन्त सखि या कुरङ्गाक्षी-केशोपरि परिचिता सा स्रग् अधुना ॥१८॥

yathā vā- giro gambhīrārthāḥ katham iva hitās te na śṛṇuyāṁ nigūḍho māṁ kintu vyathayati murārer avinayaḥ | mayollāsāt tasmai svayam upahṛtā hanta sakhi yā kuraṅgākṣī-keśopari paricitā sā srag adhunā ||18||

अत्र यूथे विशाखाद्या भवन्त्य् अधिक-मध्यमाः ॥१९॥

atra yūthe viśākhādyā bhavanty adhika-madhyamāḥ ||19||

अथ अधिक-मृद्वी- दरापि न दृग्-अर्पिता सखि शिखण्ड-चूडे मया प्रसीद बत मा कृथा मयि वृथा पुरोभागिताम् । नटन्-मकर-कुण्डलꣳ सपदि चण्डि लीला-गतिꣳ तनोत्य् अयम् अदूरतः किम् इह सꣳविधेयꣳ मया ॥२०॥

atha adhika-mṛdvī- darāpi na dṛg-arpitā sakhi śikhaṇḍa-cūḍe mayā prasīda bata mā kṛthā mayi vṛthā purobhāgitām | naṭan-makara-kuṇḍalaṁ sapadi caṇḍi līlā-gatiṁ tanoty ayam adūrataḥ kim iha saṁvidheyaṁ mayā ||20||

अधिका मृदवश् चात्र चित्रा मधुरिकादयः ॥२१॥

adhikā mṛdavaś cātra citrā madhurikādayaḥ ||21||

अथ समा-त्रिकम्- गाढ-विश्रम्भ-निर्भेद-प्रेम-बन्धꣳ समा-त्रिकम् ॥२२॥

atha samā-trikam- gāḍha-viśrambha-nirbheda-prema-bandhaṁ samā-trikam ||22||

तत्र सम-प्रखरा- प्रविशति हरिर् एष प्रेक्ष्य नौ हृष्ट-चेताः सखि सपदि मुधा त्वꣳ सम्भ्रमान् मा प्रयासीः । पृथु-भुज-परिघाभ्याꣳ स्कन्धयोर् अर्पिताभ्याꣳ तट-भुवि सुखम् आवाꣳ मण्डिते पर्यटावः ॥२३॥

tatra sama-prakharā- praviśati harir eṣa prekṣya nau hṛṣṭa-cetāḥ sakhi sapadi mudhā tvaṁ sambhramān mā prayāsīḥ | pṛthu-bhuja-parighābhyāṁ skandhayor arpitābhyāṁ taṭa-bhuvi sukham āvāṁ maṇḍite paryaṭāvaḥ ||23||

अथ सम-मध्या- श्यामे गौरि हरिः क्व दीव्यति सखि क्षौणीभृतः कन्दरे किꣳ पञ्चास्य-नखाः स्व-विक्रमम् अधुर् वक्षोज-कुम्भे तव । आकर्षत्य् अभितः स नाग-मथनस् त्वाम् एव कृत्वा रवꣳ मिथ्या लास्य-नटि त्वम् एव रमसे तस्मिन् सुकण्ठी-रवे ॥२४॥

atha sama-madhyā- śyāme gauri hariḥ kva dīvyati sakhi kṣauṇībhṛtaḥ kandare kiṁ pañcāsya-nakhāḥ sva-vikramam adhur vakṣoja-kumbhe tava | ākarṣaty abhitaḥ sa nāga-mathanas tvām eva kṛtvā ravaṁ mithyā lāsya-naṭi tvam eva ramase tasmin sukaṇṭhī-rave ||24||

अथ सम-मृद्वी- प्रालम्बम् इन्दुमुखि यादृशम् एव दत्तꣳ कृष्णेन तुभ्यम् अपरꣳ सखि तादृशꣳ मे । त्वꣳ चेन् मदीयम् अपि दित्ससि नाद्य मा दा हास्यꣳ विमुञ्च चलिता तव पार्श्वतो’स्मि ॥२५॥

atha sama-mṛdvī- prālambam indumukhi yādṛśam eva dattaṁ kṛṣṇena tubhyam aparaṁ sakhi tādṛśaṁ me | tvaṁ cen madīyam api ditsasi nādya mā dā hāsyaṁ vimuñca calitā tava pārśvato’smi ||25||

अथ लघु-त्रिकम्- लघु-त्रिकꣳ प्रिय-सखी-सौख्योत्कर्षार्थ-चेष्टितम् ॥२६॥

atha laghu-trikam- laghu-trikaṁ priya-sakhī-saukhyotkarṣārtha-ceṣṭitam ||26||

यदप्य् अन्योन्य-निष्ठꣳ स्यात् सख्यꣳ तद् अपि युज्यते । सदा साहाय्य-हेतुत्वान् मुख्यꣳ तत् तु लघु-त्रिके ॥२७॥

yadapy anyonya-niṣṭhaṁ syāt sakhyaṁ tad api yujyate | sadā sāhāyya-hetutvān mukhyaṁ tat tu laghu-trike ||27||

लघुर् आपेक्षिकी चात्यन्तिकी चेति द्विधेरिता ॥२८॥

laghur āpekṣikī cātyantikī ceti dvidheritā ||28||

तत्र आपेक्षिक-लघुः- आपेक्षिक-लघुश् चात्र कथिता ललितादिका ॥२९॥

tatra āpekṣika-laghuḥ- āpekṣika-laghuś cātra kathitā lalitādikā ||29||

तत्र लघु-प्रखरा, यथा विदग्ध-माधवे (५.३२)- धारा बाष्प-मयी न याति विरतिꣳ लोकस्य निमित्सतः प्रेमास्मिन्न् इति नन्द-नन्दन-रतꣳ लोभोन्मना मा कृथाः । इत्थꣳ भूरि निवारितापि तरले मद्-वाचि साचीकृत- भ्रू-द्वन्द्वा न हि गौरवꣳ त्वम् अकरोः किꣳ नाद्य रोदिष्यसि ॥३०॥

tatra laghu-prakharā, yathā vidagdha-mādhave (5.32)- dhārā bāṣpa-mayī na yāti viratiṁ lokasya nimitsataḥ premāsminn iti nanda-nandana-rataṁ lobhonmanā mā kṛthāḥ | itthaṁ bhūri nivāritāpi tarale mad-vāci sācīkṛta- bhrū-dvandvā na hi gauravaṁ tvam akaroḥ kiṁ nādya rodiṣyasi ||30||

सा लघु-प्रखरा द्वेधा भवेद् वामाथ दक्षिणा ॥३१॥

sā laghu-prakharā dvedhā bhaved vāmātha dakṣiṇā ||31||

तत्र वामा- मान-ग्रहे सदोद्युक्ता तच् छैथिल्ये च कोपना । अभेद्या नायके प्रायः क्रूरा वामेति कीर्त्यते ॥३२॥

tatra vāmā- māna-grahe sadodyuktā tac chaithilye ca kopanā | abhedyā nāyake prāyaḥ krūrā vāmeti kīrtyate ||32||

तत्र मान-ग्रहे सदोद्युक्ता, यथा पद्यावल्याꣳ (२२२)- कञ्चन वञ्चन-चतुरे प्रपञ्चय त्वꣳ मुरान्तके मानम् । बहु-वल्लभे हि पुरुषे दाक्षिण्यꣳ दुःखम् उद्वहति ॥३३॥

tatra māna-grahe sadodyuktā, yathā padyāvalyāṁ (222)- kañcana vañcana-cature prapañcaya tvaṁ murāntake mānam | bahu-vallabhe hi puruṣe dākṣiṇyaṁ duḥkham udvahati ||33||

मान-शैथिल्ये कोपना, यथा- सरभसम् अभिव्यक्तिꣳ याते नवाविनयोत्करे चटुपटिमभिर् नीता मृद्वी प्रसादम् अघ-द्विषा । असरल-सखी-चिल्ली-व्याली-परिभ्रम-कम्पिता विमुखित-मुखी भूयो भद्रा हठाद् भ्रुकुटिꣳ दधे ॥३४॥

māna-śaithilye kopanā, yathā- sarabhasam abhivyaktiṁ yāte navāvinayotkare caṭupaṭimabhir nītā mṛdvī prasādam agha-dviṣā | asarala-sakhī-cillī-vyālī-paribhrama-kampitā vimukhita-mukhī bhūyo bhadrā haṭhād bhrukuṭiṁ dadhe ||34||

नायकाभेद्या, यथोद्धव-सन्देशे (५२)- कामꣳ दूरे वसतु पटिमा चाटु-वृन्दस् तत्रायꣳ राज्यꣳ स्वामिन् विरचय मम प्राङ्गणꣳ मा प्रयासीः । हन्त क्लान्ता मम सहचरी रात्रिम् एकाकिनीयꣳ नीता कुञ्जे निखिल-पशुपी-नागरोज्जागरेण ॥३५॥

nāyakābhedyā, yathoddhava-sandeśe (52)- kāmaṁ dūre vasatu paṭimā cāṭu-vṛndas tatrāyaṁ rājyaṁ svāmin viracaya mama prāṅgaṇaṁ mā prayāsīḥ | hanta klāntā mama sahacarī rātrim ekākinīyaṁ nītā kuñje nikhila-paśupī-nāgarojjāgareṇa ||35||

नायके क्रूरा, यथा दान-केलि-कौमुद्याꣳ (५७)- अमूर् व्रज-मृगेक्षणाश् चतुर्-अशीति-लक्षाधिकाः प्रतिस्वम् इति कीर्तितꣳ सवयसा तवैवामुना । इहापि भुवि विश्रुता प्रिय-सखी महार्घ्येत्य् असौ कथꣳ तद् अपि साहसी शठ! जिघृक्षुर् एनाम् असि ॥३६॥

nāyake krūrā, yathā dāna-keli-kaumudyāṁ (57)- amūr vraja-mṛgekṣaṇāś catur-aśīti-lakṣādhikāḥ pratisvam iti kīrtitaṁ savayasā tavaivāmunā | ihāpi bhuvi viśrutā priya-sakhī mahārghyety asau kathaṁ tad api sāhasī śaṭha! jighṛkṣur enām asi ||36||

यूथे’त्र वाम-प्रखरा ललिताद्याः प्रकीर्तिताः ॥३७॥

yūthe’tra vāma-prakharā lalitādyāḥ prakīrtitāḥ ||37||

अथ दक्षिणा- असहा मान-निर्बन्धे नायके युक्त-वादिनी । सामभिस् तेन भेद्या च दक्षिणा परिकीर्तिता ॥३८॥

atha dakṣiṇā- asahā māna-nirbandhe nāyake yukta-vādinī | sāmabhis tena bhedyā ca dakṣiṇā parikīrtitā ||38||

तत्र मान-निर्बन्धासहा, यथा श्री-गीत-गोविन्दे (९.१०)- स्निग्धे यत् परुषासि प्रणमति स्तब्धासि यद् रागिणि द्वेषस्थासि यद् उन्मुखे विमुखताꣳ यातासि तस्मिन् प्रिये । तद् युक्तꣳ विपरीत-कारिणि तव श्री-खण्ड-चर्चा विषꣳ शीताꣳशुस् तपनो हिमꣳ हुतवहः क्रीडा-मुदो यातनाः ॥३९॥

tatra māna-nirbandhāsahā, yathā śrī-gīta-govinde (9.10)- snigdhe yat paruṣāsi praṇamati stabdhāsi yad rāgiṇi dveṣasthāsi yad unmukhe vimukhatāṁ yātāsi tasmin priye | tad yuktaṁ viparīta-kāriṇi tava śrī-khaṇḍa-carcā viṣaṁ śītāṁśus tapano himaṁ hutavahaḥ krīḍā-mudo yātanāḥ ||39||

नायके युक्त-वादिनि, यथा पद्यावल्याम् (२९७)- अदोषाद् दोषाद् वा त्यजति विपिने ताꣳ यदि भवान् अभद्रꣳ भद्रꣳ वा त्रिभुवन-पते त्वाꣳ वदतु कः । इदꣳ तु क्रूरꣳ मे स्मरति हृदयꣳ यत् किल तया त्वद्-अर्थꣳ कान्तारे कुल-तिलक नात्मापि गणितः ॥४०॥

nāyake yukta-vādini, yathā padyāvalyām (297)- adoṣād doṣād vā tyajati vipine tāṁ yadi bhavān abhadraṁ bhadraṁ vā tribhuvana-pate tvāṁ vadatu kaḥ | idaṁ tu krūraṁ me smarati hṛdayaṁ yat kila tayā tvad-arthaṁ kāntāre kula-tilaka nātmāpi gaṇitaḥ ||40||

नायक-भेद्या, यथा- न व्यर्थाꣳ कुरुषे ममैव भणितिꣳ मध्ये सखीनाम् इति श्रुत्वा ख्यातिम् असौ कृती मधुरिपुर् माꣳ बाढम् आशिश्रिये । दृष्ट्वा मद्-वदनꣳ प्रसीद रभसाद् एनꣳ पुरः कातरꣳ कल्याणीभिर् अलꣳ कृशोदरि दृशोर् भङ्गीभिर् अङ्गीकुरु ॥४१॥

nāyaka-bhedyā, yathā- na vyarthāṁ kuruṣe mamaiva bhaṇitiṁ madhye sakhīnām iti śrutvā khyātim asau kṛtī madhuripur māṁ bāḍham āśiśriye | dṛṣṭvā mad-vadanaṁ prasīda rabhasād enaṁ puraḥ kātaraṁ kalyāṇībhir alaṁ kṛśodari dṛśor bhaṅgībhir aṅgīkuru ||41||

तुङ्गविद्यादिका चात्र दक्षिण-प्रखरा भवेत् ॥४२॥

tuṅgavidyādikā cātra dakṣiṇa-prakharā bhavet ||42||

अथ लघु-मध्या- त्वया रचित-सꣳकथाꣳ पथि समीक्ष्य माꣳ मानिनी सखी मम विषण्ण-धीः कृत-कटाक्षम् आक्षेप्यति । व्रजाधिपति-नन्दन त्वम् अवधेहि मन्त्रꣳ ब्रुवे विनात्र ललिताश्रयꣳ भवद्-उपक्रमो’यꣳ वृथा ॥४३॥

atha laghu-madhyā- tvayā racita-saṁkathāṁ pathi samīkṣya māṁ māninī sakhī mama viṣaṇṇa-dhīḥ kṛta-kaṭākṣam ākṣepyati | vrajādhipati-nandana tvam avadhehi mantraṁ bruve vinātra lalitāśrayaṁ bhavad-upakramo’yaṁ vṛthā ||43||

अथ लघु-मृद्वी- सखि तव मुहुर् मूर्ध्ना पाद-ग्रहो’पि मया कृतस् तद् अपि च हरौ जातासि त्वꣳ प्रसाद-पराङ्-मुखी । भवतु यमुना-तीरे वेणोर् उदञ्चति पञ्चमे विचलित-धृतिस् त्वꣳ लोलाक्षी मयापि हसिष्यसे ॥४४॥

atha laghu-mṛdvī- sakhi tava muhur mūrdhnā pāda-graho’pi mayā kṛtas tad api ca harau jātāsi tvaṁ prasāda-parāṅ-mukhī | bhavatu yamunā-tīre veṇor udañcati pañcame vicalita-dhṛtis tvaṁ lolākṣī mayāpi hasiṣyase ||44||

अथ आत्यन्तिक-लघुः- आत्यन्तिक-लघुस् तत्र प्रोक्ता कुसुमिकादिका । सर्वथा मृदुर् एवेयꣳ यन् नितान्त-लघीयसी ॥४५॥

atha ātyantika-laghuḥ- ātyantika-laghus tatra proktā kusumikādikā | sarvathā mṛdur eveyaṁ yan nitānta-laghīyasī ||45||

यथा- वन्दे सुन्दरि सन्दिश प्रिय-सखीꣳ मानꣳ विमुञ्चत्व् असौ सोत्कण्ठापि मनस्विनीव वसति त्वच्-छङ्कया वेश्मनि । दूरे त्वन्-मुखम् ईक्षते हरिर् इयꣳ मौनꣳ शुकः शिक्षते लास्यꣳ नेच्छति चन्द्रकी सवयसः क्वास्मीति न स्वꣳ विदुः ॥४६॥

yathā- vande sundari sandiśa priya-sakhīṁ mānaṁ vimuñcatv asau sotkaṇṭhāpi manasvinīva vasati tvac-chaṅkayā veśmani | dūre tvan-mukham īkṣate harir iyaṁ maunaṁ śukaḥ śikṣate lāsyaṁ necchati candrakī savayasaḥ kvāsmīti na svaṁ viduḥ ||46||

प्रखरादिष्व् अन्यतमा यूथेशैकैव कीर्तिता । मध्यस्था नवधैवन्त्या समा लघुर् इति द्विधा ॥४७॥

prakharādiṣv anyatamā yūtheśaikaiva kīrtitā | madhyasthā navadhaivantyā samā laghur iti dvidhā ||47||

एकैकस्मिन्न् अतो यूथे भिदा द्वादशधा भवेत् । अथ दूत्यार्थम् एतासाꣳ विशेषः पुनर् उच्यते ॥४८॥

ekaikasminn ato yūthe bhidā dvādaśadhā bhavet | atha dūtyārtham etāsāṁ viśeṣaḥ punar ucyate ||48||

दूत्यम् अत्र तु तद्-दूराद् यूनोर् यद् अभिसारम् । तत्र तु प्रथमा नित्य-नायिकावात्र कीर्तिता ॥४९॥

dūtyam atra tu tad-dūrād yūnor yad abhisāram | tatra tu prathamā nitya-nāyikāvātra kīrtitā ||49||

स्युर् नायिकाश् च सख्यश् च तिस्रो मध्यस्थितास् ततः ॥५०॥

syur nāyikāś ca sakhyaś ca tisro madhyasthitās tataḥ ||50||

तत्राद्या नायिका-प्राया द्वितीया द्वि-समा ततः । तृतीया तु सखी-प्राया नित्य-सख्येव पञ्चमी ॥५१॥

tatrādyā nāyikā-prāyā dvitīyā dvi-samā tataḥ | tṛtīyā tu sakhī-prāyā nitya-sakhyeva pañcamī ||51||

आद्यायाꣳ निखिलाः सख्यो दूत्य एव न नायिकाः । पूर्वोक्ता नायिका एव पञ्चम्याꣳ न तु दूतिकाः ॥५२॥

ādyāyāṁ nikhilāḥ sakhyo dūtya eva na nāyikāḥ | pūrvoktā nāyikā eva pañcamyāṁ na tu dūtikāḥ ||52||

तत्र नित्य-नायिका- यात्र यूथेश्वरी प्रोक्ता सा भवेन् नित्य-नायिका । अपेक्ष्यत्वाद् अतीवास्या मुख्यꣳ दूत्यꣳ न विद्यते ॥५३॥

tatra nitya-nāyikā- yātra yūtheśvarī proktā sā bhaven nitya-nāyikā | apekṣyatvād atīvāsyā mukhyaṁ dūtyaṁ na vidyate ||53||

स्वयौथिक्य-सखी-मध्ये या यत्रातीव रागिणी । नियुक्तैर् अस्ति तद् दूत्ये सुष्ठु सा यूथ-मुख्यया । तथापि प्रणयाꣳ क्वापि कदाचिद् गौणम् ईक्ष्यते ॥५४॥

svayauthikya-sakhī-madhye yā yatrātīva rāgiṇī | niyuktair asti tad dūtye suṣṭhu sā yūtha-mukhyayā | tathāpi praṇayāṁ kvāpi kadācid gauṇam īkṣyate ||54||

दूरे गतागतम् ऋते यद् दूत्यꣳ गौणम् अत्र तत् । गौणꣳ हरेः समक्षꣳ च परोक्षꣳ चेति तद् द्विधा ॥५५॥

dūre gatāgatam ṛte yad dūtyaṁ gauṇam atra tat | gauṇaṁ hareḥ samakṣaṁ ca parokṣaṁ ceti tad dvidhā ||55||

तत्र समक्षम्- साङ्केतिकꣳ वाचिकꣳ च समक्षꣳ द्विविधꣳ मतम् ॥५६॥

tatra samakṣam- sāṅketikaṁ vācikaṁ ca samakṣaṁ dvividhaṁ matam ||56||

तत्र साङ्केतिकम्- तत्राद्यꣳ स्याद् दृगन्ताद्यैः कृष्णꣳ प्रेर्य स्व-निह्नुतिः ॥५७॥

tatra sāṅketikam- tatrādyaṁ syād dṛgantādyaiḥ kṛṣṇaṁ prerya sva-nihnutiḥ ||57||

यथा- प्रिय-सखि विदितꣳ ते कर्म यत् प्रेरयन्ती त्वम् अघदमनम् अक्ष्णा क्षिप्त्रम् अन्तर्हितासि । अहह न हि लताः स्युस् तत्र चेत् कण्टकिन्यो मम गतिर् अभविष्यत् तत्-करात् का न वेद्मि ॥५८॥

yathā- priya-sakhi viditaṁ te karma yat prerayantī tvam aghadamanam akṣṇā kṣiptram antarhitāsi | ahaha na hi latāḥ syus tatra cet kaṇṭakinyo mama gatir abhaviṣyat tat-karāt kā na vedmi ||58||

-इदम् अधिक-मृद्वी-दूत्यम् अथ वाचिकम्- मिथः पुरो वा पश्चाद् वा वाक्यम् एकत्र वाचिकम् ॥५९॥

-idam adhika-mṛdvī-dūtyam atha vācikam- mithaḥ puro vā paścād vā vākyam ekatra vācikam ||59||

तत्र मिथः पुरः कृष्णे वाचिकम्- मयापलपनꣳ कियत् त्वयि करिष्यते या सखी ममानिशम् उपेन्द्र ते कुसुम-मञ्जरीर् लुञ्चति । इयꣳ गुणवती करे तव विधृत्य दत्ताद्य सा यथेच्छसि तथा कुरु स्वयम् इतो गृहꣳ गम्यते ॥६०॥

tatra mithaḥ puraḥ kṛṣṇe vācikam- mayāpalapanaṁ kiyat tvayi kariṣyate yā sakhī mamāniśam upendra te kusuma-mañjarīr luñcati | iyaṁ guṇavatī kare tava vidhṛtya dattādya sā yathecchasi tathā kuru svayam ito gṛhaṁ gamyate ||60||

-इदम् अधिक-प्रखरा-दूत्यम् कृष्णस्य पश्चात् सख्यꣳ, यथा- मत्-कण्ठाद् इह मौक्तिकानि विचिनु त्वꣳ वीरुदारोधतः स्रस्तान्य् एष किलास्ति माल्य-रचनाव्यासक्त-चित्तो हरिः । दिष्ट्या क्षेमम् उपस्थितꣳ सुमुखि नः सानौ यद् अस्य च्युतो हस्ताद् वेणुर् इति प्रयामि कपटान् निह्नोतुम् एनꣳ गिरौ ॥६१॥

-idam adhika-prakharā-dūtyam kṛṣṇasya paścāt sakhyaṁ, yathā- mat-kaṇṭhād iha mauktikāni vicinu tvaṁ vīrudārodhataḥ srastāny eṣa kilāsti mālya-racanāvyāsakta-citto hariḥ | diṣṭyā kṣemam upasthitaṁ sumukhi naḥ sānau yad asya cyuto hastād veṇur iti prayāmi kapaṭān nihnotum enaṁ girau ||61||

-इदम् अधिक-मध्या-दूत्यम् सख्याः पश्चात् कृष्णे, यथा- विचकिलम् अवचेतुꣳ सा सखी मद्-वचोभिः कथम् अपि तट-पुष्पारण्यम् एका गतास्ति । अघहर मम गेहाद् यान्तम् अभ्यर्थये त्वाꣳ पुनर् इयम् अतिमुग्धा न त्वया खेदनीया ॥६२॥

-idam adhika-madhyā-dūtyam sakhyāḥ paścāt kṛṣṇe, yathā- vicakilam avacetuṁ sā sakhī mad-vacobhiḥ katham api taṭa-puṣpāraṇyam ekā gatāsti | aghahara mama gehād yāntam abhyarthaye tvāṁ punar iyam atimugdhā na tvayā khedanīyā ||62||

अथ हरेः परोक्षम्- तत् परोक्षꣳ हरेः सख्याः सखी-द्वारा यद् अर्पणम् । व्यपदेशादिना वापि तत्-पार्श्वे प्रेषणादिकम् ॥६३॥

atha hareḥ parokṣam- tat parokṣaṁ hareḥ sakhyāḥ sakhī-dvārā yad arpaṇam | vyapadeśādinā vāpi tat-pārśve preṣaṇādikam ||63||

तत्र सखी-द्वारा, यथा- रुद्धाꣳ विद्धि गुरोर् गिरा शशिकलाम् आत्म-द्वितीयाम् अतस् त्वाम् उद्यम्य नयामि शर्मणि सदा जागर्ति ते राधिका । भृङ्गाः सुभ्रु तद्-अङ्ग-सौरभ-भरैर् आकृष्यमाणाः क्रमात् पन्थानꣳ प्रथयन्ति ते कुरु पुरः कुञ्ज-प्रवेशे त्वराम् ॥६४॥

tatra sakhī-dvārā, yathā- ruddhāṁ viddhi guror girā śaśikalām ātma-dvitīyām atas tvām udyamya nayāmi śarmaṇi sadā jāgarti te rādhikā | bhṛṅgāḥ subhru tad-aṅga-saurabha-bharair ākṛṣyamāṇāḥ kramāt panthānaṁ prathayanti te kuru puraḥ kuñja-praveśe tvarām ||64||

अथ व्यपदेशः- व्यपदेशो हरौ लेखोपायनाद्य्-अर्पण-क्रिया । निज-प्रयोजनाश्चर्य-दर्शनादिश् च कीर्तितः ॥६५॥

atha vyapadeśaḥ- vyapadeśo harau lekhopāyanādy-arpaṇa-kriyā | nija-prayojanāścarya-darśanādiś ca kīrtitaḥ ||65||

तत्र लेख्य-व्यपदेशेन, यथा- दूती-पद्धतिम् उद्धते परिहर त्वꣳ साचि किꣳ प्रेक्षसे वामाक्षि स्वयम् आहृतꣳ प्रिय-सखी-लेखꣳ पुरो वाचय । शय्या पुष्पमयी निकुञ्ज-भवने सौरभ्य-पुञ्जावृता मृद्वी त्वाम् इयम् आह्वयत्य् अलि-घटा कोलाहल-व्याजतः ॥६६॥

tatra lekhya-vyapadeśena, yathā- dūtī-paddhatim uddhate parihara tvaṁ sāci kiṁ prekṣase vāmākṣi svayam āhṛtaṁ priya-sakhī-lekhaṁ puro vācaya | śayyā puṣpamayī nikuñja-bhavane saurabhya-puñjāvṛtā mṛdvī tvām iyam āhvayaty ali-ghaṭā kolāhala-vyājataḥ ||66||

उपायन-व्यपदेशेन, यथा- प्रसीद वसनाञ्चलꣳ मम विमुञ्च निर्मञ्छनꣳ व्रजामि ननु निर्दय स्फुरति पश्य सन्ध्योर्जिता । विदत्य् अपि तवोन्नतꣳ गुणम् उपाहरꣳ मन्द-धीः स्रजꣳ प्रिय-सखी-गिरा व्रजपते न ते दूषणम् ॥६७॥

upāyana-vyapadeśena, yathā- prasīda vasanāñcalaṁ mama vimuñca nirmañchanaṁ vrajāmi nanu nirdaya sphurati paśya sandhyorjitā | vidaty api tavonnataṁ guṇam upāharaṁ manda-dhīḥ srajaṁ priya-sakhī-girā vrajapate na te dūṣaṇam ||67||

निज-प्रयोजन-व्यपदेशेन, यथा- मुक्तावली निशि मया दयिता कदम्ब- वाटी-कुटीर-कुहरे सखि विस्मृतास्ति । ताम् आहरेति वृषभानुजया नियुक्ता ताꣳ प्रोज्झ्य किꣳ शशिकले गृहम् आगतासि ॥६८॥

nija-prayojana-vyapadeśena, yathā- muktāvalī niśi mayā dayitā kadamba- vāṭī-kuṭīra-kuhare sakhi vismṛtāsti | tām āhareti vṛṣabhānujayā niyuktā tāṁ projjhya kiṁ śaśikale gṛham āgatāsi ||68||

आश्चर्य-दर्शन-व्यपदेशेन, यथा- सखि व्यालीꣳ वक्त्रे द्युमणि-पटलꣳ कण्ठ-सविधे दधच्-चन्द्रान् मूर्धोपरि सकल-रत्नानि वमति । अलि-श्यामो हꣳसः स्फुटम् इति मद्-उक्तासि चलिता तद् आश्चर्यꣳ द्रष्टुꣳ किम् इव कुपितेवात्र मिलसि ॥६९॥

āścarya-darśana-vyapadeśena, yathā- sakhi vyālīṁ vaktre dyumaṇi-paṭalaṁ kaṇṭha-savidhe dadhac-candrān mūrdhopari sakala-ratnāni vamati | ali-śyāmo haṁsaḥ sphuṭam iti mad-uktāsi calitā tad āścaryaṁ draṣṭuṁ kim iva kupitevātra milasi ||69||

अथ नायिका-प्रायात्रिकम्- आपेक्षिकाधिकानाꣳ यत् तिसॄणाꣳ लघुषु स्फुटम् । कदाचिद् एव दूत्यꣳ ता नायिका-प्रायिकास् ततः ॥७०॥

atha nāyikā-prāyātrikam- āpekṣikādhikānāṁ yat tisṝṇāṁ laghuṣu sphuṭam | kadācid eva dūtyaṁ tā nāyikā-prāyikās tataḥ ||70||

तत्र अधिक-प्रखरा-दूत्यम्- पाणौ मे पतितासि शम्भलि चिराद् अत्याकुलꣳ मा कृथाः काकुꣳ ते करवाणि निष्क्रयम् अहꣳ शीर्णाभिसारैः सदा । त्वꣳ दिष्ट्यात्र निकुञ्ज-सीमनि समानीता किम् उ स्तम्भसे मुक्तास् त्वत्-कुच-कुम्भगाः क्षपतु श्यामः स सिꣳही-पतिः ॥७१॥

tatra adhika-prakharā-dūtyam- pāṇau me patitāsi śambhali cirād atyākulaṁ mā kṛthāḥ kākuṁ te karavāṇi niṣkrayam ahaṁ śīrṇābhisāraiḥ sadā | tvaṁ diṣṭyātra nikuñja-sīmani samānītā kim u stambhase muktās tvat-kuca-kumbhagāḥ kṣapatu śyāmaḥ sa siṁhī-patiḥ ||71||

तत्र अधिक-मध्या-दूत्यम्- व्यथयसि सदा माꣳ वाग्-भङ्ग्या शनैर् अनुशिष्य यꣳ छलयसि च माꣳ भ्रू-नर्तक्या विनुद्य यम् उद्धते । अहम् इह वशीकृत्य स्वैरी मयाप्य् उपलम्भितस् त्वयि वितनुताꣳ कृष्णः पद्मी स पद्मिनि विभ्रमम् ॥७२॥

tatra adhika-madhyā-dūtyam- vyathayasi sadā māṁ vāg-bhaṅgyā śanair anuśiṣya yaṁ chalayasi ca māṁ bhrū-nartakyā vinudya yam uddhate | aham iha vaśīkṛtya svairī mayāpy upalambhitas tvayi vitanutāṁ kṛṣṇaḥ padmī sa padmini vibhramam ||72||

तत्र अधिक-मृद्वी-दूत्यम्- अनुदिनम् अभिसारꣳ कारितास्मि त्वयाहꣳ कुसुमित-रवि-कन्या-तीर-वन्या-कुटीषु । सकृद् अहम् अकृतज्ञा त्वाꣳ पुरः कुञ्ज-मध्ये यद् इयम् उपनये का निष्कृतिस् ते ततो’भूत् ॥७३॥

tatra adhika-mṛdvī-dūtyam- anudinam abhisāraṁ kāritāsmi tvayāhaṁ kusumita-ravi-kanyā-tīra-vanyā-kuṭīṣu | sakṛd aham akṛtajñā tvāṁ puraḥ kuñja-madhye yad iyam upanaye kā niṣkṛtis te tato’bhūt ||73||

अथ द्वि-समा-त्रिकम्- समानाꣳ प्रखरा-मध्या-मृद्वीनाꣳ तु परस्परम् । दूत्यꣳ च नायिकात्वꣳ च समꣳ ता द्विसमास् ततः ॥७४॥

atha dvi-samā-trikam- samānāṁ prakharā-madhyā-mṛdvīnāṁ tu parasparam | dūtyaṁ ca nāyikātvaṁ ca samaṁ tā dvisamās tataḥ ||74||

तत्र सम-प्रखरा-दूत्यम्- प्राग् एकान्तरम् एव निश्चितम् अभूद् अन्योन्य-दूत्यꣳ हि नौ वारस् तत्र तवायम् अस्तु करवै दूत्यꣳ तथाप्य् अद्य ते । भ्रू-भङ्गꣳ सखि मुञ्च मण्डय तनुꣳ यद् याचते माम् असौ सव्या ते स्फुरती दृग् अद्य मृगये गोष्ठाङ्गने माधवम् ॥७५॥

tatra sama-prakharā-dūtyam- prāg ekāntaram eva niścitam abhūd anyonya-dūtyaṁ hi nau vāras tatra tavāyam astu karavai dūtyaṁ tathāpy adya te | bhrū-bhaṅgaṁ sakhi muñca maṇḍaya tanuṁ yad yācate mām asau savyā te sphuratī dṛg adya mṛgaye goṣṭhāṅgane mādhavam ||75||

अथ सम-मध्या-दूत्यम्- त्वꣳ न्यस्तासि मुरद्विषः शशिकले पाणौ मया गम्यते दूती हन्त तवाहम् एव कमले किꣳ धिङ् मृषा जल्पसि । इत्य् अन्योन्य-विक्षेपण-प्रणयिता-माधुर्य-मुग्धो हरिर् दोर्भ्याꣳ ते हृदये निधाय युगपत् पश्योन्मदः खेलति ॥७६॥

atha sama-madhyā-dūtyam- tvaṁ nyastāsi muradviṣaḥ śaśikale pāṇau mayā gamyate dūtī hanta tavāham eva kamale kiṁ dhiṅ mṛṣā jalpasi | ity anyonya-vikṣepaṇa-praṇayitā-mādhurya-mugdho harir dorbhyāṁ te hṛdaye nidhāya yugapat paśyonmadaḥ khelati ||76||

यथा वा- क्व मालतिकयार्पिता चलसि माधवि त्वꣳ मम क्व माधविकयार्पिता त्वम् अपि यास्य् अलꣳ मालति । असम्भव-सहोद्गमे रहसि कृष्ण-भृङ्गो युवा युवाम् इह धयन्न् अयꣳ वहतु कञ्चिद् आनन्दथुम् ॥७७॥

yathā vā- kva mālatikayārpitā calasi mādhavi tvaṁ mama kva mādhavikayārpitā tvam api yāsy alaṁ mālati | asambhava-sahodgame rahasi kṛṣṇa-bhṛṅgo yuvā yuvām iha dhayann ayaṁ vahatu kañcid ānandathum ||77||

अतीवाभेद-मधुरꣳ सौहृदꣳ सम-मध्ययोः । विरलꣳ शक्यते ज्ञातुꣳ किन्तु प्रेम-विशेषिभिः ॥७८॥

atīvābheda-madhuraṁ sauhṛdaṁ sama-madhyayoḥ | viralaṁ śakyate jñātuṁ kintu prema-viśeṣibhiḥ ||78||

अथ सम-मृद्वी-दूत्यम्- द्रुतम् अनुसरन् मन्दाराक्षीꣳ मुकुन्द निवर्तय व्रजति निभृतꣳ या कुञ्जान्तः-कुटीम् उपनीय माम् । इति तव सखी-वाक्येन त्वाम् अहꣳ सुखम् आह्वये स्फुरति हि मुहुर् मध्ये तिष्ठन् विधुः सम-तारयोः ॥७९॥

atha sama-mṛdvī-dūtyam- drutam anusaran mandārākṣīṁ mukunda nivartaya vrajati nibhṛtaṁ yā kuñjāntaḥ-kuṭīm upanīya mām | iti tava sakhī-vākyena tvām ahaṁ sukham āhvaye sphurati hi muhur madhye tiṣṭhan vidhuḥ sama-tārayoḥ ||79||

अथ सखी-प्रायात्रिकम्- लघूनाꣳ प्रखरा-मध्या-मृद्वीनाꣳ प्रायशः सदा । दूत्यꣳ भवति तेनेमाः सखी-प्रायाः प्रकीर्तिताः ॥८०॥

atha sakhī-prāyātrikam- laghūnāṁ prakharā-madhyā-mṛdvīnāṁ prāyaśaḥ sadā | dūtyaṁ bhavati tenemāḥ sakhī-prāyāḥ prakīrtitāḥ ||80||

तत्र लघु-प्रखरा-दूत्यꣳ, यथा श्री-गीत-गोविन्दे (११.२२)- त्वꣳ चित्तेन चिरꣳ वहन्न् अयम् अतिश्रान्तो भृशꣳ तापितः कन्दर्पेण च पातुम् इच्छति सुधा-सम्बाध-बिम्बाधरम् । अस्याङ्कꣳ तद् अलङ्कुरु क्षणम् इह भ्रू-क्षेप-लक्ष्मी-लव- क्रीते दास इवोपसेवित-पदाम्भोजे कुतः सम्भ्रमः ॥८१॥

tatra laghu-prakharā-dūtyaṁ, yathā śrī-gīta-govinde (11.22)- tvaṁ cittena ciraṁ vahann ayam atiśrānto bhṛśaṁ tāpitaḥ kandarpeṇa ca pātum icchati sudhā-sambādha-bimbādharam | asyāṅkaṁ tad alaṅkuru kṣaṇam iha bhrū-kṣepa-lakṣmī-lava- krīte dāsa ivopasevita-padāmbhoje kutaḥ sambhramaḥ ||81||

अथ लघु-मध्या-दूत्यम्- किम् इति कुटिलित-भ्रूश् चण्डि वृत्ताद्य सद्यस् त्वम् इह कुसुम-हेतोः सौहृदाद् आहृतासि । व्रज-नर-पति-पुत्रꣳ सन्तम् अन्तर् निलीय प्रिय-सखि तट-कुञ्जे हन्त जाने कथꣳ वा ॥८२॥

atha laghu-madhyā-dūtyam- kim iti kuṭilita-bhrūś caṇḍi vṛttādya sadyas tvam iha kusuma-hetoḥ sauhṛdād āhṛtāsi | vraja-nara-pati-putraṁ santam antar nilīya priya-sakhi taṭa-kuñje hanta jāne kathaṁ vā ||82||

अथ लघु-मृद्वी-दूत्यम्- कुञ्ज-गेहम् अवगाह्य माधवꣳ सुप्तम् अत्र सिचयेन वीजय । फुल्लम् इन्दु-किरणैः कुमुद्वती- कोरक-प्रकरम् आहराम्य् अहम् ॥८३॥

atha laghu-mṛdvī-dūtyam- kuñja-geham avagāhya mādhavaṁ suptam atra sicayena vījaya | phullam indu-kiraṇaiḥ kumudvatī- koraka-prakaram āharāmy aham ||83||

आसाꣳ मध्ये भवेत् काचिन् नायिकात्वे दराग्रहा । तस्मिन्न् अनाग्रहा काचित् सख्य-सौख्याभिलाषिणी ॥८४॥

āsāṁ madhye bhavet kācin nāyikātve darāgrahā | tasminn anāgrahā kācit sakhya-saukhyābhilāṣiṇī ||84||

तत्र आद्या, यथा- लेखाम् आहर नीप-कुञ्ज-कुहरात् त्वꣳ चन्द्रकाणाꣳ मया न्यस्तानाम् इति मद्-गिरा सरभसꣳ स्मेरा स्वयꣳ प्रस्थिता । ताम् उन्मुच्य मद्-ईरिताꣳ शशिकले किꣳ चन्द्रलेखा-शतꣳ चेलेनावृतम् अन्यद् एव दधती लब्धासि नम्रा गृहम् ॥८५॥

tatra ādyā, yathā- lekhām āhara nīpa-kuñja-kuharāt tvaṁ candrakāṇāṁ mayā nyastānām iti mad-girā sarabhasaṁ smerā svayaṁ prasthitā | tām unmucya mad-īritāṁ śaśikale kiṁ candralekhā-śataṁ celenāvṛtam anyad eva dadhatī labdhāsi namrā gṛham ||85||

द्वितीया, यथा- माꣳ पुष्पाणाम् अवचयम् इयाद् वृन्दशो मा प्रहैषीर् वृन्दारण्ये परम् इह भवद्-दुःख-भीत्या प्रयामि । सत्यꣳ सत्यꣳ सुमुखि सखिता-सौख्यतस् ते मम स्यान् न स्वादीयान् अघ-विजयिनः केलि-शय्याधिरोहः ॥८६॥

dvitīyā, yathā- māṁ puṣpāṇām avacayam iyād vṛndaśo mā prahaiṣīr vṛndāraṇye param iha bhavad-duḥkha-bhītyā prayāmi | satyaṁ satyaṁ sumukhi sakhitā-saukhyatas te mama syān na svādīyān agha-vijayinaḥ keli-śayyādhirohaḥ ||86||

अथ नित्य-सखी- सख्येनैव सदा प्रीता नायिकात्वानपेक्षिणी । भवेन् नित्य-सखी सा तु द्विधैकात्यन्तिकी लघुः । आपेक्षिक-लघूनाꣳ च मध्ये’न्या काचिद् ईरिता ॥८७॥

atha nitya-sakhī- sakhyenaiva sadā prītā nāyikātvānapekṣiṇī | bhaven nitya-sakhī sā tu dvidhaikātyantikī laghuḥ | āpekṣika-laghūnāṁ ca madhye’nyā kācid īritā ||87||

यथा- राधा-रङ्ग-लसत्-त्वद्-उज्ज्वल-कला-सञ्चारण-प्रक्रिया चातुर्योत्तरम् एव सेवनम् अहꣳ गोविन्द सम्प्रार्थये । येनाशेष-वधू-जनोद्भट-मनो-राज्य-प्रपञ्चावधौ नौत्सुक्यꣳ भवद्-अङ्ग-सङ्गम-रसे’प्य् आलम्बते मन्-मनः ॥८८॥

yathā- rādhā-raṅga-lasat-tvad-ujjvala-kalā-sañcāraṇa-prakriyā cāturyottaram eva sevanam ahaṁ govinda samprārthaye | yenāśeṣa-vadhū-janodbhaṭa-mano-rājya-prapañcāvadhau nautsukyaṁ bhavad-aṅga-saṅgama-rase’py ālambate man-manaḥ ||88||

यथा वा- त्वया यद् उपभुज्यते मुरजिद्-अङ्ग-सङ्गे सुखꣳ तद् एव बहु जानती स्वयम् अवाप्तितः शुद्ध-धीः । मया कृत-विलोभनाप्य् अधिक-चातुरी-चर्यया कदापि मणि-मञ्जरी न कुरुते’भिसार-स्पृहाम् ॥८९॥

yathā vā- tvayā yad upabhujyate murajid-aṅga-saṅge sukhaṁ tad eva bahu jānatī svayam avāptitaḥ śuddha-dhīḥ | mayā kṛta-vilobhanāpy adhika-cāturī-caryayā kadāpi maṇi-mañjarī na kurute’bhisāra-spṛhām ||89||

तत्र तद्-दूत्यꣳ, यथा- अन्तः प्रविशति न सखी कुप्यति मे कुञ्ज-देहली-लीना । तद् इमाꣳ भङ्गुरित-भ्रुवम् अनुनय वृन्दाटवी-चन्द्र ॥९०॥

tatra tad-dūtyaṁ, yathā- antaḥ praviśati na sakhī kupyati me kuñja-dehalī-līnā | tad imāṁ bhaṅgurita-bhruvam anunaya vṛndāṭavī-candra ||90||

प्राखर्यꣳ मार्दवꣳ चापि यद्यप्य् आपेक्षिकꣳ भवेत् । तथापि विस्तर-भयात् तद् विशेषो’त्र नेरितः ॥९१॥

prākharyaṁ mārdavaṁ cāpi yadyapy āpekṣikaṁ bhavet | tathāpi vistara-bhayāt tad viśeṣo’tra neritaḥ ||91||

प्राखर्यादि-स्वभावो’यꣳ यथायथम् उदीरितः । देश-कालादि-वैशिष्ट्ये स्याद् अस्यापि विपर्ययः ॥९२॥

prākharyādi-svabhāvo’yaṁ yathāyatham udīritaḥ | deśa-kālādi-vaiśiṣṭye syād asyāpi viparyayaḥ ||92||

तत्र प्राखर्यस्य विपर्ययो, यथा- ध्वान्तैर् गाढतमाꣳ तमीम् अगणयन् वृष्टिꣳ च धारा-मयीꣳ चण्डꣳ चानिल-मण्डलꣳ सखि हरि-द्वारꣳ तवासौ श्रितः । हा क्रोधꣳ विसृज प्रसीद तरसा कण्ठे गृहाण प्रियꣳ मूर्ध्नायꣳ ललिताभिधस् तव पदꣳ नत्वा जनो याचते ॥९३॥

tatra prākharyasya viparyayo, yathā- dhvāntair gāḍhatamāṁ tamīm agaṇayan vṛṣṭiṁ ca dhārā-mayīṁ caṇḍaṁ cānila-maṇḍalaṁ sakhi hari-dvāraṁ tavāsau śritaḥ | hā krodhaṁ visṛja prasīda tarasā kaṇṭhe gṛhāṇa priyaṁ mūrdhnāyaṁ lalitābhidhas tava padaṁ natvā jano yācate ||93||

मार्दवस्य विपर्ययो, यथा- गुण-स्तवन-कूटतः कुटिल-धीः सखि त्वाम् असौ कटाक्षितवती कथꣳ तद् अपि नोज्झसि प्रश्रयम् । रुषꣳ कुरु करोषि चेन् मृदुतराद्य चित्राप्य् असौ विधास्यति तदौचितीꣳ हिम-घटेव पद्मोपरि ॥९४॥

mārdavasya viparyayo, yathā- guṇa-stavana-kūṭataḥ kuṭila-dhīḥ sakhi tvām asau kaṭākṣitavatī kathaṁ tad api nojjhasi praśrayam | ruṣaṁ kuru karoṣi cen mṛdutarādya citrāpy asau vidhāsyati tadaucitīṁ hima-ghaṭeva padmopari ||94||

दूत्यꣳ तु कुर्वती सख्याः सखी रहसि सङ्गता । कृष्णेन प्रार्थ्यमानापि स्यात् कदापि न सम्मता ॥९५॥

dūtyaṁ tu kurvatī sakhyāḥ sakhī rahasi saṅgatā | kṛṣṇena prārthyamānāpi syāt kadāpi na sammatā ||95||

यथा- दूत्येनाद्य सुहृज्-जनस्य रहसि प्राप्तास्मि ते सन्निधिꣳ किꣳ कन्दर्प-धनुर् भयङ्करम् अमुꣳ भ्रू-गुच्छम् उद्यच्छसि । प्राणान् अर्पयितास्मि सम्प्रति वरꣳ वृन्दाटवीचन्द्र ते न त्व् एताम् असमापित-प्रिय-सखी-कृत्यानुबन्धाꣳ तनुम् ॥९६॥

yathā- dūtyenādya suhṛj-janasya rahasi prāptāsmi te sannidhiṁ kiṁ kandarpa-dhanur bhayaṅkaram amuṁ bhrū-guccham udyacchasi | prāṇān arpayitāsmi samprati varaṁ vṛndāṭavīcandra te na tv etām asamāpita-priya-sakhī-kṛtyānubandhāṁ tanum ||96||

मिथः प्रेम-गुनोत्कीर्तिस् तयोर् आसक्ति-कारिता । अभिसारो द्वयोर् एव सख्याः कृष्णे समर्पणम् ॥९७॥

mithaḥ prema-gunotkīrtis tayor āsakti-kāritā | abhisāro dvayor eva sakhyāḥ kṛṣṇe samarpaṇam ||97||

नर्माश्वासन-नेपथ्यꣳ हृदयोद्घाट-पाटवम् । छिद्र-सꣳवृतिर् एतस्याः पत्य्-आदेः परिवञ्चना ॥९८॥

narmāśvāsana-nepathyaṁ hṛdayodghāṭa-pāṭavam | chidra-saṁvṛtir etasyāḥ paty-ādeḥ parivañcanā ||98||

शिक्षा सङ्गमनꣳ काले सेवनꣳ व्यजनादिभिः । तयोर् द्वयोर् उपालम्भः सन्देश-प्रेषणꣳ तथा । नायिका-प्राण-सꣳरक्षा प्रयत्नाद्याः सखी-क्रियाः ॥९९॥

śikṣā saṅgamanaṁ kāle sevanaṁ vyajanādibhiḥ | tayor dvayor upālambhaḥ sandeśa-preṣaṇaṁ tathā | nāyikā-prāṇa-saṁrakṣā prayatnādyāḥ sakhī-kriyāḥ ||99||

तत्र कृष्णे सखी-प्रेमोत्कीर्तिः, यथा पद्यावल्याꣳ (१८९)- मुरहर साहस-गरिमा कथम् इव वाच्यः कुरङ्ग-शावाक्ष्याः । खेदार्णव-पतितापि प्रेम-मधुराꣳ ते न सा त्यजति ॥१००॥

tatra kṛṣṇe sakhī-premotkīrtiḥ, yathā padyāvalyāṁ (189)- murahara sāhasa-garimā katham iva vācyaḥ kuraṅga-śāvākṣyāḥ | khedārṇava-patitāpi prema-madhurāṁ te na sā tyajati ||100||

सख्याꣳ कृष्ण-प्रेमोत्कीर्तिः, यथा तत्रैव (१९१)- केलि-कलासु कुशला नगरे मुरारेर् आभीर-नीरज-दृशः कति वा न सन्ति । राधे त्वया महद् अकारि तपो यद् एष दामोदरस् त्वयि परꣳ परमानुरागः ॥१०१॥

sakhyāṁ kṛṣṇa-premotkīrtiḥ, yathā tatraiva (191)- keli-kalāsu kuśalā nagare murārer ābhīra-nīraja-dṛśaḥ kati vā na santi | rādhe tvayā mahad akāri tapo yad eṣa dāmodaras tvayi paraṁ paramānurāgaḥ ||101||

तत्र तस्या गुणोत्कीर्तिः, यथा- निनिन्द निजम् इन्दिरा वपुर् अवेक्ष्य यस्याः श्रियꣳ विचार्य गुण-चातुरीम् अचलजा च लज्जाꣳ गता । अघार्दन तया विना जगति क्वानुरूपास्ति ते परꣳ परम-दुर्लभा मिलतु कस्य सा मे सखी ॥१०२॥

tatra tasyā guṇotkīrtiḥ, yathā- nininda nijam indirā vapur avekṣya yasyāḥ śriyaṁ vicārya guṇa-cāturīm acalajā ca lajjāṁ gatā | aghārdana tayā vinā jagati kvānurūpāsti te paraṁ parama-durlabhā milatu kasya sā me sakhī ||102||

तस्याꣳ तस्य गुणोत्कीर्तिः, यथा ललित-माधवे (१.४९)- महेन्द्र-मणि-मण्डली-मद-विडम्बि-देह-द्युतिर् व्रजेन्द्र-कुल-चन्द्रमाः स्फुरति को’पि नव्यो युवा सखि स्थिर-कुलाङ्गना-निकर-नीवि-बन्धार्गल- च्छिदा-करण-कौतुकी जयति यस्य वꣳशी-ध्वनिः ॥१०३॥

tasyāṁ tasya guṇotkīrtiḥ, yathā lalita-mādhave (1.49)- mahendra-maṇi-maṇḍalī-mada-viḍambi-deha-dyutir vrajendra-kula-candramāḥ sphurati ko’pi navyo yuvā sakhi sthira-kulāṅganā-nikara-nīvi-bandhārgala- cchidā-karaṇa-kautukī jayati yasya vaṁśī-dhvaniḥ ||103||

कृष्णे सख्या आसक्ति-कारिता, यथा विदग्ध-माधवे (२.१०)- सा सौरभोर्मि-परिदिग्ध-दिगन्तरापि बन्ध्यꣳ जनुः सुतनु गन्ध-फली बिभर्ति । राधे न विभ्रम-भरः क्रियते यद्-अङ्के कामꣳ निपीत-मधुना मधुसूदनेन ॥१०४॥

kṛṣṇe sakhyā āsakti-kāritā, yathā vidagdha-mādhave (2.10)- sā saurabhormi-paridigdha-digantarāpi bandhyaṁ januḥ sutanu gandha-phalī bibharti | rādhe na vibhrama-bharaḥ kriyate yad-aṅke kāmaṁ nipīta-madhunā madhusūdanena ||104||

तस्याꣳ तस्यासक्ति-कारिता, यथा- यद्य् एतस्याꣳ वर-परिमलारब्ध-विश्वोत्सवायाꣳ न त्वꣳ कृष्ण-भ्रमर रमसे राधिकाम् अल्पिकायाम् । अर्थः को वा नव-तरुणिमोद्भासिनस् ते ततः स्याद् वृन्दाटव्याम् इह विहरण-प्रक्रिया-चातुरीभिः ॥१०५॥

tasyāṁ tasyāsakti-kāritā, yathā- yady etasyāṁ vara-parimalārabdha-viśvotsavāyāṁ na tvaṁ kṛṣṇa-bhramara ramase rādhikām alpikāyām | arthaḥ ko vā nava-taruṇimodbhāsinas te tataḥ syād vṛndāṭavyām iha viharaṇa-prakriyā-cāturībhiḥ ||105||

कृष्णस्याभिसारणꣳ, यथा- अवरुद्ध-सुधाꣳशु-वैभवꣳ विनुदन्तꣳ सखि सर्वतो-मुखम् । इह कृष्ण-घनꣳ प्रगृह्य तꣳ ललिता-प्रावृड् इयꣳ समागता ॥१०६॥

kṛṣṇasyābhisāraṇaṁ, yathā- avaruddha-sudhāṁśu-vaibhavaṁ vinudantaṁ sakhi sarvato-mukham | iha kṛṣṇa-ghanaṁ pragṛhya taṁ lalitā-prāvṛḍ iyaṁ samāgatā ||106||

सख्या अभिसारणꣳ, यथा श्री-गीत-गोविन्दे (५.१८)- त्वद्-वाम्येन समꣳ समग्रम् अधुना तिग्माꣳशुर् अस्तꣳ गतो गोविन्दस्य मनोरथेन च समꣳ प्राप्तꣳ तमः सान्द्रताम् । कोकानाꣳ करुण-स्वनेन सदृशी दीर्घ-मद्-अभ्यर्थना तन् मुग्धे विफलꣳ विलम्बनम् असौ रम्यो’भिसार-क्षणः ॥१०७॥

sakhyā abhisāraṇaṁ, yathā śrī-gīta-govinde (5.18)- tvad-vāmyena samaṁ samagram adhunā tigmāṁśur astaṁ gato govindasya manorathena ca samaṁ prāptaṁ tamaḥ sāndratām | kokānāṁ karuṇa-svanena sadṛśī dīrgha-mad-abhyarthanā tan mugdhe viphalaṁ vilambanam asau ramyo’bhisāra-kṣaṇaḥ ||107||

कृष्णे सख्याः समर्पणꣳ, यथा- यद्-अन्तरम् उपासितुꣳ कमल-योनिम् ईजुर् गुणा यद्-अङ्गम् उपसेवितुꣳ तरुणिमापि चक्रे तपः । नव-प्रणय-माधुरी-प्रमद-मेदुरेयꣳ सखी मयाद्य भवतः करे मुरहरोपहारीकृता ॥१०८॥

kṛṣṇe sakhyāḥ samarpaṇaṁ, yathā- yad-antaram upāsituṁ kamala-yonim ījur guṇā yad-aṅgam upasevituṁ taruṇimāpi cakre tapaḥ | nava-praṇaya-mādhurī-pramada-medureyaṁ sakhī mayādya bhavataḥ kare muraharopahārīkṛtā ||108||

नर्म, यथा विदग्ध-माधवे (१.३३)- देहꣳ ते भुवनान्तराल-विरल-च्छाया-विलासास्पदꣳ मा कौतूहल-चञ्चलाक्षि लतिका-जाले प्रवेशꣳ कृथाः । नव्याम् अञ्जन-पुञ्ज-मञ्जुल-रुचिः कुञ्जेचरी देवता कान्ताꣳ कान्तिभिर् अङ्किताम् इह वने निःशङ्कम् आकर्षति ॥१०९॥

narma, yathā vidagdha-mādhave (1.33)- dehaṁ te bhuvanāntarāla-virala-cchāyā-vilāsāspadaṁ mā kautūhala-cañcalākṣi latikā-jāle praveśaṁ kṛthāḥ | navyām añjana-puñja-mañjula-ruciḥ kuñjecarī devatā kāntāṁ kāntibhir aṅkitām iha vane niḥśaṅkam ākarṣati ||109||

आश्वासनꣳ, यथा- मा गाः क्लमꣳ सखि मुहुर् वृषभानु-पुत्रि भानुꣳ प्रतीहि चरमाचल-चङ्क्रमोत्कम् । आनन्दयन् नयनम् उद्धुर-धेनु-धूली- ध्वान्तꣳ विधूय विधुर् एष पुरोज्जिहीते ॥११०॥

āśvāsanaṁ, yathā- mā gāḥ klamaṁ sakhi muhur vṛṣabhānu-putri bhānuṁ pratīhi caramācala-caṅkramotkam | ānandayan nayanam uddhura-dhenu-dhūlī- dhvāntaṁ vidhūya vidhur eṣa purojjihīte ||110||

नेपथ्यꣳ, यथा- भाले मया ते मृगनाभिनासौ यः पत्र-भङ्गो’स्ति विरच्यमानः । स बिन्दु-रूपेण पतच्-छ्रमाम्बु- लिप्तो हरेर् वक्त्रम् अलङ्करोतु ॥१११॥

nepathyaṁ, yathā- bhāle mayā te mṛganābhināsau yaḥ patra-bhaṅgo’sti viracyamānaḥ | sa bindu-rūpeṇa patac-chramāmbu- lipto harer vaktram alaṅkarotu ||111||

हृदयोद्घाट-पाटवꣳ, यथा- तथ्यꣳ वदाद्य न हि सङ्कुच पङ्कजाभꣳ द्वन्द्वꣳ दृशोर् इह किशोरि निमीलयन्ती । का रज्यते सखि विवोढरि गोकुले’स्मिन् क्षुण्णा न वीथिर् इयम् एकिकया त्वयैव ॥११२॥

hṛdayodghāṭa-pāṭavaṁ, yathā- tathyaṁ vadādya na hi saṅkuca paṅkajābhaṁ dvandvaṁ dṛśor iha kiśori nimīlayantī | kā rajyate sakhi vivoḍhari gokule’smin kṣuṇṇā na vīthir iyam ekikayā tvayaiva ||112||

यथा वा- वयस् ते साम्राज्यꣳ सखि वितनुते पुष्प-धनुषो जिहीते सौन्दर्यꣳ त्रिभुवन-दृग्-आसेचनकताम् । न दास्ये’प्य् औचित्यꣳ वहति परिणेता परिणतस् त्वम् एका ह्री-दग्धे बत विमुषितासि व्रज-कुले ॥११३॥

yathā vā- vayas te sāmrājyaṁ sakhi vitanute puṣpa-dhanuṣo jihīte saundaryaṁ tribhuvana-dṛg-āsecanakatām | na dāsye’py aucityaṁ vahati pariṇetā pariṇatas tvam ekā hrī-dagdhe bata vimuṣitāsi vraja-kule ||113||

छिद्र-सꣳवृतिर्, यथा विदग्ध-माधवे (६.१)- मुदा क्षिप्तैः पर्वोत्तरल-हृदयाभिर् युवतिभिः पयः-पूयैः पीतीकृतम् अतिहरिद्रा-द्रव-मयैः । दुकूलꣳ दोर्-मूलोपरि परिदधानाꣳ प्रिय-सखीꣳ कथꣳ राधाम् आर्ये कुटिलित-दृगन्तꣳ कलयसि ॥११४॥

chidra-saṁvṛtir, yathā vidagdha-mādhave (6.1)- mudā kṣiptaiḥ parvottarala-hṛdayābhir yuvatibhiḥ payaḥ-pūyaiḥ pītīkṛtam atiharidrā-drava-mayaiḥ | dukūlaṁ dor-mūlopari paridadhānāṁ priya-sakhīṁ kathaṁ rādhām ārye kuṭilita-dṛgantaṁ kalayasi ||114||

पत्य्-आदेः परिवञ्चना, यथा- श्यामाङ्गः पटुर् एष कर्मणि बटुर् गर्गस्य शिष्यो मया राधाम् अर्चयितुꣳ प्रगे दिन-करꣳ सद्मन्य् अयꣳ प्रापितः । तेनाभीर पयस् त्वम् आगमय गाꣳ दुग्ध्वा पतङ्ग-प्रियाꣳ पिङ्गाक्षीम् अरुणाम् अहꣳ तु करवाण्य् एभिः सरोजैः स्रजम् ॥११५॥

paty-ādeḥ parivañcanā, yathā- śyāmāṅgaḥ paṭur eṣa karmaṇi baṭur gargasya śiṣyo mayā rādhām arcayituṁ prage dina-karaṁ sadmany ayaṁ prāpitaḥ | tenābhīra payas tvam āgamaya gāṁ dugdhvā pataṅga-priyāṁ piṅgākṣīm aruṇām ahaṁ tu karavāṇy ebhiḥ sarojaiḥ srajam ||115||

शिक्षा, यथा- त्वम् ईरय समीरणꣳ वर-सरोज-वल्ली-दलैर् विधेहि सखि मन्थरꣳ चरण-पद्म-सꣳवाहनम् । मुखे घटय वीटिकाम् अवदलय्य कर्पुरिणीꣳ हरेर् इति नवाङ्गना प्रणयिनी-पदꣳ विन्दति ॥११६॥

śikṣā, yathā- tvam īraya samīraṇaṁ vara-saroja-vallī-dalair vidhehi sakhi mantharaṁ caraṇa-padma-saṁvāhanam | mukhe ghaṭaya vīṭikām avadalayya karpuriṇīṁ harer iti navāṅganā praṇayinī-padaṁ vindati ||116||

यथा वा- कुर्वीथाः परम् आदरꣳ प्रिय-सुहृद्-वर्गे सदा प्रेयसः कामꣳ तस्य रहस्य-सꣳवृति-विधौ निर्बन्धम् अङ्गीकुरु । मा चेतस् तद् असम्मते सखि निजाभीष्टे’पि कृत्ये कृथाः प्राप्स्यत्य् एवम् अनर्गलो’पि स हरिस् तूर्णꣳ तवाधीनताम् ॥११७॥

yathā vā- kurvīthāḥ param ādaraṁ priya-suhṛd-varge sadā preyasaḥ kāmaṁ tasya rahasya-saṁvṛti-vidhau nirbandham aṅgīkuru | mā cetas tad asammate sakhi nijābhīṣṭe’pi kṛtye kṛthāḥ prāpsyaty evam anargalo’pi sa haris tūrṇaṁ tavādhīnatām ||117||

अथ काले सङ्गमनꣳ, यथा- वासरीय-विरह-क्लम-बिद्धाꣳ लोचनोत्पल-वलद्-भ्रमरालिम् । राधिका-कुमुदिनीꣳ विधुनेयꣳ सꣳयुनक्ति ललितोत्तर-सन्ध्या ॥११८॥

atha kāle saṅgamanaṁ, yathā- vāsarīya-viraha-klama-biddhāṁ locanotpala-valad-bhramarālim | rādhikā-kumudinīṁ vidhuneyaṁ saṁyunakti lalitottara-sandhyā ||118||

अथ व्यजनादिना सेवा, यथा- चामरी-कृत-लता-चमरीका कुञ्ज-धाम्नि ललिता लुलिताङ्गीम् । स्विद्यद् आकृतिम् अबीजयद् एनाꣳ पेतुषीम् अघहरोरसि राधाम् ॥११९॥

atha vyajanādinā sevā, yathā- cāmarī-kṛta-latā-camarīkā kuñja-dhāmni lalitā lulitāṅgīm | svidyad ākṛtim abījayad enāṁ petuṣīm aghaharorasi rādhām ||119||

अथ तयोर् द्वयोर् उपालम्भः । तत्र हरेर् उपालम्भो, यथा- सौम्य-मूर्तिर् उपनीय निर्भरꣳ शारदार्क इव रागम् अग्रतः । त्वꣳ भजन् सपदि तीव्रताꣳ कुतः पूतनार्दन दुनोषि मे सखीम् ॥१२०॥

atha tayor dvayor upālambhaḥ | tatra harer upālambho, yathā- saumya-mūrtir upanīya nirbharaṁ śāradārka iva rāgam agrataḥ | tvaṁ bhajan sapadi tīvratāṁ kutaḥ pūtanārdana dunoṣi me sakhīm ||120||

सख्या उपालम्भो, यथा- विपक्षे दाक्षिण्यꣳ प्रणयसि परꣳ केलि-कुतुके मुकुन्देनारब्धे कलयसि पृथुꣳ वेपथु-भरम् । मुधैवाभ्यस्यन्ती सहचरि सदा मण्डन-कलाꣳ कुतो मौग्ध्येन त्वꣳ समयम् अनभिज्ञे गमयसि ॥१२१॥

sakhyā upālambho, yathā- vipakṣe dākṣiṇyaṁ praṇayasi paraṁ keli-kutuke mukundenārabdhe kalayasi pṛthuṁ vepathu-bharam | mudhaivābhyasyantī sahacari sadā maṇḍana-kalāṁ kuto maugdhyena tvaṁ samayam anabhijñe gamayasi ||121||

अथ सन्देश-प्रेषणꣳ, यथा हꣳसदूते (७५)- त्वया गोष्ठꣳ गोष्ठी-तिलक किल चेद् विस्मृतम् इदꣳ न तूर्णꣳ धूमोर्णा-पतिर् अपि विधत्ते यदि कृपाम् । अहर्-वृन्दꣳ वृन्दावन-कुसुम-पाली-परिमलैर् दरालोकꣳ शोकास्पदम् इव कथꣳ नेष्यति सखी ॥१२२॥

atha sandeśa-preṣaṇaṁ, yathā haṁsadūte (75)- tvayā goṣṭhaṁ goṣṭhī-tilaka kila ced vismṛtam idaṁ na tūrṇaṁ dhūmorṇā-patir api vidhatte yadi kṛpām | ahar-vṛndaṁ vṛndāvana-kusuma-pālī-parimalair darālokaṁ śokāspadam iva kathaṁ neṣyati sakhī ||122||

अथ नायिका-प्राण-सꣳरक्षा-प्रयत्नो, यथा- त्वाम् आयान्तꣳ कथयसि मृषा कुर्वती दिव्यम् उग्रꣳ मूर्च्छारम्भे तव मणिमयीꣳ दर्शयत्य् आशु मूर्तिम् । वन्ये वेणौ ध्वन्ति मरुता कर्ण-रोधꣳ विधत्ते रक्षत्य् अस्याः कथम् अपि तनुꣳ माधवी यादवेन्द्र ॥१२३॥

atha nāyikā-prāṇa-saṁrakṣā-prayatno, yathā- tvām āyāntaṁ kathayasi mṛṣā kurvatī divyam ugraṁ mūrcchārambhe tava maṇimayīṁ darśayaty āśu mūrtim | vanye veṇau dhvanti marutā karṇa-rodhaṁ vidhatte rakṣaty asyāḥ katham api tanuṁ mādhavī yādavendra ||123||

इति सखी-क्रिया-प्रकरणम् । अथासाम् अपरः को’पि विशेषः पुनर् उच्यते । असमꣳ च समꣳ चेति स्नेहꣳ सख्यꣳ स्वपक्षगाः । कृष्णे यूथाधिपायाꣳ च वहन्त्यो द्विविधा मताः ॥१२४॥

iti sakhī-kriyā-prakaraṇam | athāsām aparaḥ ko’pi viśeṣaḥ punar ucyate | asamaṁ ca samaṁ ceti snehaṁ sakhyaṁ svapakṣagāḥ | kṛṣṇe yūthādhipāyāṁ ca vahantyo dvividhā matāḥ ||124||

अथ असम-स्नेहाः- अधिकꣳ प्रिय-सख्यास् तु हरौ तस्याꣳ ततस् तथा । वहन्त्यः स्नेहम् असम-स्नेहास् तु द्विविधा मताः ॥१२५॥

atha asama-snehāḥ- adhikaṁ priya-sakhyās tu harau tasyāṁ tatas tathā | vahantyaḥ sneham asama-snehās tu dvividhā matāḥ ||125||

तत्र हरौ स्नेहाधिकाः- अहꣳ हरेर् इति स्वान्ते गूढाम् अभिमतिꣳ गताः । अन्यत्र क्वाप्य् अनासक्त्या स्वेष्टाꣳ यूथेश्वरीꣳ श्रिताः ॥१२६॥

tatra harau snehādhikāḥ- ahaṁ harer iti svānte gūḍhām abhimatiṁ gatāḥ | anyatra kvāpy anāsaktyā sveṣṭāṁ yūtheśvarīṁ śritāḥ ||126||

मनाग् एवाधिकꣳ स्नेहꣳ वहन्त्यस् तत्र माधवे । तद् दूत्यादि-रताश् चेमा हरौ स्नेहाधिका मताः ॥१२७॥

manāg evādhikaṁ snehaṁ vahantyas tatra mādhave | tad dūtyādi-ratāś cemā harau snehādhikā matāḥ ||127||

यथा- न मे चेतस्य् अन्यद् वचसि पुनर् अन्यत् कथम् अपि स्थवीयान् मानस् ते सखि मयि सुखꣳ प्रथयति । रवेस् तापेनेव क्षणम् उदयता येन जनितो बकारेर् वक्त्रेन्दु-च्छवि-शवलिमा माꣳ ग्लपयति ॥१२८॥

yathā- na me cetasy anyad vacasi punar anyat katham api sthavīyān mānas te sakhi mayi sukhaṁ prathayati | raves tāpeneva kṣaṇam udayatā yena janito bakārer vaktrendu-cchavi-śavalimā māṁ glapayati ||128||

यथा वा- सुर-कुलम् अखिलꣳ प्रणम्य मूर्ध्ना प्रवरम् अमुꣳ वरम् अर्थये वराङ्गि । मुहुर् अभिमत-सेवया यथाहꣳ सुबल-सखꣳ सुखयामि राधिकाꣳ च ॥१२९॥

yathā vā- sura-kulam akhilaṁ praṇamya mūrdhnā pravaram amuṁ varam arthaye varāṅgi | muhur abhimata-sevayā yathāhaṁ subala-sakhaṁ sukhayāmi rādhikāṁ ca ||129||

याः पूर्वꣳ सख्य इत्य् उक्तास् तास् तु स्नेहाधिका हरौ ॥१३०॥

yāḥ pūrvaṁ sakhya ity uktās tās tu snehādhikā harau ||130||

अथ प्रिय-सख्याꣳ स्नेहाधिकाः- तदीयताभिमानिन्यो याः स्नेहꣳ सर्वदाश्रिताः । सख्याम् अल्पाधिकꣳ कृष्णात् सखी-स्नेहाधिकास् तु ताः ॥१३१॥

atha priya-sakhyāṁ snehādhikāḥ- tadīyatābhimāninyo yāḥ snehaṁ sarvadāśritāḥ | sakhyām alpādhikaṁ kṛṣṇāt sakhī-snehādhikās tu tāḥ ||131||

यथा- विरमतु तव वृन्दे दूत्य-चातुर्य-चर्या सहचरि विनिवृत्य ब्रूहि गोष्ठेन्द्र-सूनुम् । विषम-विषधरेयꣳ शर्वरी प्रावृषेण्या कथम् इह गिरि-कुञ्जे भीरुर् एषा प्रहेया ॥१३२॥

yathā- viramatu tava vṛnde dūtya-cāturya-caryā sahacari vinivṛtya brūhi goṣṭhendra-sūnum | viṣama-viṣadhareyaṁ śarvarī prāvṛṣeṇyā katham iha giri-kuñje bhīrur eṣā praheyā ||132||

यथा वा- वयम् इदम् अनुभूय शिक्षयाम कुरु चतुरे सह राधयैव सख्यम् । प्रिय-सहचरि यत्र बाढम् अन्तर्- भवति हरि-प्रणय-प्रमोद-लक्ष्मीः ॥१३३॥

yathā vā- vayam idam anubhūya śikṣayāma kuru cature saha rādhayaiva sakhyam | priya-sahacari yatra bāḍham antar- bhavati hari-praṇaya-pramoda-lakṣmīḥ ||133||

याः पूर्वꣳ प्राण-सख्यश् च नित्य-सख्यश् च कीर्तिताः । सखी-स्नेहाधिका ज्ञेयास् ता एवात्र मनीषिभिः ॥१३४॥

yāḥ pūrvaṁ prāṇa-sakhyaś ca nitya-sakhyaś ca kīrtitāḥ | sakhī-snehādhikā jñeyās tā evātra manīṣibhiḥ ||134||

अथ सम-स्नेहाः- कृष्णे स्व-प्रिय-सख्याꣳ च वहन्त्यः कम् अपि स्फुटम् । स्नेहम् अन्यूनताधिक्यꣳ सम-स्नेहास् तु भूरिशः ॥१३५॥

atha sama-snehāḥ- kṛṣṇe sva-priya-sakhyāṁ ca vahantyaḥ kam api sphuṭam | sneham anyūnatādhikyaṁ sama-snehās tu bhūriśaḥ ||135||

यथा- विना कृष्णꣳ राधा व्यथयति समन्तान् मम मनो विना राधाꣳ कृष्णो’प्य् अहह सखि माꣳ विक्लवयति । जनिः सा मे मा भूत् क्षणम् अपि न यत्र क्षणदुहौ युगेनाक्ष्णोर् लिह्याꣳ युगपद् अनयोर् वक्त्र-शशिनौ ॥१३६॥

yathā- vinā kṛṣṇaṁ rādhā vyathayati samantān mama mano vinā rādhāṁ kṛṣṇo’py ahaha sakhi māṁ viklavayati | janiḥ sā me mā bhūt kṣaṇam api na yatra kṣaṇaduhau yugenākṣṇor lihyāṁ yugapad anayor vaktra-śaśinau ||136||

तुल्य-प्रमाणकꣳ प्रेम वयन्त्यो’पि द्वयोर् इमाः । राधाया वयम् इत्य् उच्चैर् अभिमानम् उपाश्रिताः । परम-प्रेष्ठ-सख्यश् च प्रिय-सख्यश् च ता मताः ॥१३७॥

tulya-pramāṇakaṁ prema vayantyo’pi dvayor imāḥ | rādhāyā vayam ity uccair abhimānam upāśritāḥ | parama-preṣṭha-sakhyaś ca priya-sakhyaś ca tā matāḥ ||137||