Messengers

अथाश्रित-सहायानाꣳ कृष्ण-सङ्गम-तृष्णया । एतासाꣳ पूर्व-रागादौ दूत्य-युक्तिर् विलिख्यते ॥१॥

athāśrita-sahāyānāṁ kṛṣṇa-saṅgama-tṛṣṇayā | etāsāṁ pūrva-rāgādau dūtya-yuktir vilikhyate ||1||

दूती स्वयꣳ तथाप्ता च द्विधात्र परिकीर्तिता ॥२॥

dūtī svayaṁ tathāptā ca dvidhātra parikīrtitā ||2||

तत्र स्वयꣳ दुती- अत्यौत्सुक्य-त्रुटद्-व्रीडा या च रागातिमोहिता । स्वयम् एवाभियुङ्क्ते सा स्वयꣳ-दूती ततः स्मृता ॥३॥

tatra svayaṁ dutī- atyautsukya-truṭad-vrīḍā yā ca rāgātimohitā | svayam evābhiyuṅkte sā svayaṁ-dūtī tataḥ smṛtā ||3||

स्वाभियोगास् त्रिधा प्रोक्ता वाचिकाङ्गिक-चाक्षुषाः ॥४॥

svābhiyogās tridhā proktā vācikāṅgika-cākṣuṣāḥ ||4||

तत्र वाचिकः- वाचिको व्यङ्ग्य एवात्र स शब्दार्थ-भवो द्विधा । उक्तौ व्यङ्ग्यौ च तौ कृष्ण-पुरःस्थ-विषयौ द्विधा ॥५॥

tatra vācikaḥ- vāciko vyaṅgya evātra sa śabdārtha-bhavo dvidhā | uktau vyaṅgyau ca tau kṛṣṇa-puraḥstha-viṣayau dvidhā ||5||

तत्र कृष्ण-विषयः- स साक्षाद्-व्यपदेशाभ्याꣳ स्यात् कृष्ण-विषयो द्विधा ॥६॥

tatra kṛṣṇa-viṣayaḥ- sa sākṣād-vyapadeśābhyāṁ syāt kṛṣṇa-viṣayo dvidhā ||6||

तत्र साक्षात्- साक्षाद् बहु-विधो गर्वाक्षेप-याच्ञादिभिर् भवेत् ॥७॥

tatra sākṣāt- sākṣād bahu-vidho garvākṣepa-yācñādibhir bhavet ||7||

तत्र गर्वेण शब्दोत्थो व्यङ्ग्यो, यथा विदग्ध-माधवे (६.२०)- साध्वीनाꣳ धुरि धार्या ललिता-सङ्गेन गर्विता चास्मि । हितम् आलपामि माधव पथि माद्य भुजङ्गताꣳ रचय ॥८॥

tatra garveṇa śabdottho vyaṅgyo, yathā vidagdha-mādhave (6.20)- sādhvīnāṁ dhuri dhāryā lalitā-saṅgena garvitā cāsmi | hitam ālapāmi mādhava pathi mādya bhujaṅgatāṁ racaya ||8||

अर्थोत्थो, यथा- तमाल-श्यामाङ्गि क्षिपसि किम् अपाङ्ग-श्रियम् इतः प्रसिद्धाहꣳ श्यामा त्रिजगति सतीनाꣳ कुल-गुरुः । समारब्धे यस्याः कथम् अपि मनाग् बाधन-विधौ मृगी-मालाप्य् एषा प्रसभम् अभितो हन्ति कुपिता ॥९॥

arthottho, yathā- tamāla-śyāmāṅgi kṣipasi kim apāṅga-śriyam itaḥ prasiddhāhaṁ śyāmā trijagati satīnāṁ kula-guruḥ | samārabdhe yasyāḥ katham api manāg bādhana-vidhau mṛgī-mālāpy eṣā prasabham abhito hanti kupitā ||9||

अथ आक्षेपेण शब्दोत्थो व्यङ्ग्यो, यथा- अध्वानꣳ व्रज-धूर्त मा वृणु सुरः पश्याम्बरान्ते दृशꣳ निक्षिप्योरु-पयोधरोन्नतिम् इमाꣳ नष्टेन्दु-लेखा-श्रियम् । नव्या कञ्चुलिकोज्ज्वला तनुर् इयꣳ रागेण वल्गु-श्रिया यावन् न स्तिमिता सती कुटिल मे वैवर्ण्यम् आपद्यते ॥१०॥

atha ākṣepeṇa śabdottho vyaṅgyo, yathā- adhvānaṁ vraja-dhūrta mā vṛṇu suraḥ paśyāmbarānte dṛśaṁ nikṣipyoru-payodharonnatim imāṁ naṣṭendu-lekhā-śriyam | navyā kañculikojjvalā tanur iyaṁ rāgeṇa valgu-śriyā yāvan na stimitā satī kuṭila me vaivarṇyam āpadyate ||10||

अर्थोत्थो, यथा- कदम्बारण्यानाꣳ कितव विकचꣳ लुण्ठसि नवꣳ मद्-उत्सङ्गाद् दिष्ट्या वर-परिमलꣳ मल्लि-पटलम् । रुचि-स्फारꣳ हारꣳ हरसि यदि मे को’त्र शरणꣳ विदूरे यद्-गोष्ठꣳ जन-विरहिता चेयम् अटवी ॥११॥

arthottho, yathā- kadambāraṇyānāṁ kitava vikacaṁ luṇṭhasi navaṁ mad-utsaṅgād diṣṭyā vara-parimalaṁ malli-paṭalam | ruci-sphāraṁ hāraṁ harasi yadi me ko’tra śaraṇaṁ vidūre yad-goṣṭhaṁ jana-virahitā ceyam aṭavī ||11||

अथ याच्ञा- याच्ञा स्वार्था परार्थेति द्विधात्र परिकीर्तिता ॥१२॥

atha yācñā- yācñā svārthā parārtheti dvidhātra parikīrtitā ||12||

तत्र स्वार्थ-याच्ञया शब्दोत्थो व्यङ्ग्यो, यथा- पुष्प-मार्गण-मनो-रथोद्धता कृष्ण मञ्जु-लतया तवानया । रक्षितास्मि स-विकासया पुरो विस्फुरत्-सुमनसꣳ कुरुष्व माम् ॥१३॥

tatra svārtha-yācñayā śabdottho vyaṅgyo, yathā- puṣpa-mārgaṇa-mano-rathoddhatā kṛṣṇa mañju-latayā tavānayā | rakṣitāsmi sa-vikāsayā puro visphurat-sumanasaṁ kuruṣva mām ||13||

अर्थोत्थो, यथा- वृन्दारण्यꣳ भुजग-निकराक्रान्तम् अश्रान्तम् अस्मात् कात्यायन्यै कुसुम-पटलीꣳ जात-भीर् नाहरामि । तेन क्रीडोद्धूत-फणि-पते श्रद्धयास्मि प्रपन्ना त्वाम् एकान्ते दिश विष-हरꣳ मन्त्रम् एकꣳ प्रसीद ॥१४॥

arthottho, yathā- vṛndāraṇyaṁ bhujaga-nikarākrāntam aśrāntam asmāt kātyāyanyai kusuma-paṭalīṁ jāta-bhīr nāharāmi | tena krīḍoddhūta-phaṇi-pate śraddhayāsmi prapannā tvām ekānte diśa viṣa-haraṁ mantram ekaṁ prasīda ||14||

यथा वा- समस्तम् अभिरक्षितुꣳ जनम् अरन्ध्र-वीरुद्-घने वने चरसि कीर्त्यसे त्वम् उरु-कीर्ति-भाजाꣳ धुरि । प्रसीद करुणाꣳ कुरु त्वरितम् उद्दिशाध्व-क्रमꣳ यदूद्वह वधू-जनः श्रयतु विस्मृताध्वा व्रजम् ॥१५॥

yathā vā- samastam abhirakṣituṁ janam arandhra-vīrud-ghane vane carasi kīrtyase tvam uru-kīrti-bhājāṁ dhuri | prasīda karuṇāṁ kuru tvaritam uddiśādhva-kramaṁ yadūdvaha vadhū-janaḥ śrayatu vismṛtādhvā vrajam ||15||

परार्थ-याच्ञया शब्दोत्थो, यथा- सकृत् पीत्वा वꣳशी-ध्वनि-नव-सुधाꣳ कर्ण-चुलुकैर् मदाली विभ्रान्ता लघिम-निकरोत्तानित-मतिः । सदाहꣳ कꣳसारे कम् अपि गदम् आसाद्य विषमꣳ विवर्णा त्वाꣳ धन्वतरिम् इह परꣳ निश्चितवती ॥१६॥

parārtha-yācñayā śabdottho, yathā- sakṛt pītvā vaṁśī-dhvani-nava-sudhāṁ karṇa-culukair madālī vibhrāntā laghima-nikarottānita-matiḥ | sadāhaṁ kaṁsāre kam api gadam āsādya viṣamaṁ vivarṇā tvāṁ dhanvatarim iha paraṁ niścitavatī ||16||

अर्थोत्थो, यथा- असूर्यम्पश्यापि प्रिय-सहचरी-प्रेमभिर् अहꣳ तवाभ्यर्णꣳ लब्ध्वा मधुमथन दूत्यꣳ विदधती । द्रुतꣳ तस्याः स्नेहꣳ निशमय न यावच् छशि-धिया धयन् वक्त्र-ज्योत्स्नाꣳ निशि हत-चकोरस् तुदति माम् ॥१७॥

arthottho, yathā- asūryampaśyāpi priya-sahacarī-premabhir ahaṁ tavābhyarṇaṁ labdhvā madhumathana dūtyaṁ vidadhatī | drutaṁ tasyāḥ snehaṁ niśamaya na yāvac chaśi-dhiyā dhayan vaktra-jyotsnāṁ niśi hata-cakoras tudati mām ||17||

अथ व्यपदेशः- जल्पो व्याजेन केनापि व्यपदेशो’त्र कथ्यते ॥१८॥

atha vyapadeśaḥ- jalpo vyājena kenāpi vyapadeśo’tra kathyate ||18||

तेन शब्दोत्थो, यथा- त्यजन् कुवलयाधिकाꣳ घन-रस-श्रियोल्लासिनीꣳ पुरः सुर-तरङ्गिणीꣳ मधुर-मत्त-हꣳस-स्वनाम् । मलीमस-पयोधराम् अपि मदान्ध-पद्मिन्न् इमाꣳ भजन् किम् इव पङ्किलाम् अहह कर्म-नाशाम् अपि ॥१९॥

tena śabdottho, yathā- tyajan kuvalayādhikāṁ ghana-rasa-śriyollāsinīṁ puraḥ sura-taraṅgiṇīṁ madhura-matta-haṁsa-svanām | malīmasa-payodharām api madāndha-padminn imāṁ bhajan kim iva paṅkilām ahaha karma-nāśām api ||19||

अर्थोत्थो, यथा- मधुपैर् अनवघ्राताꣳ विमुच्य माकन्द-मञ्जरीꣳ मधुराम् । भ्राम्यसि मदकल कोकिल कथम् इव वृन्दावने परितः ॥२०॥

arthottho, yathā- madhupair anavaghrātāṁ vimucya mākanda-mañjarīṁ madhurām | bhrāmyasi madakala kokila katham iva vṛndāvane paritaḥ ||20||

अथ पुरःस्थ-विषयः- शृण्वतो’पि हरेर् मत्वा व्याजात् अश्रुतिवत् किल । जल्पो’ग्रतः स्थिते जन्तौ पुरःस्थ-विषयो मतः ॥२१॥

atha puraḥstha-viṣayaḥ- śṛṇvato’pi harer matvā vyājāt aśrutivat kila | jalpo’grataḥ sthite jantau puraḥstha-viṣayo mataḥ ||21||

तत्र शब्दोत्थो, यथा- आहूयमानास्मि कथꣳ त्वयालिनाꣳ स्वनैः स्व-पुष्पावचयाय मालति । आमोद-पूर्णꣳ सुमनोभिर् आश्रितꣳ पुन्नागम् एव प्रमदेन कामये ॥२२॥

tatra śabdottho, yathā- āhūyamānāsmi kathaṁ tvayālināṁ svanaiḥ sva-puṣpāvacayāya mālati | āmoda-pūrṇaṁ sumanobhir āśritaṁ punnāgam eva pramadena kāmaye ||22||

अर्थोत्थो, यथा- अनवचित-चरीयꣳ चारु-पुष्पा लताली तव निखिल-विहङ्गाश् चात्र निर्धूत-शङ्काः । त्वयि विचरितुम् ईहे तेन गोवर्धनाद्य प्रकटय तम् उपायꣳ निर्वृता येन यामि ॥२३॥

arthottho, yathā- anavacita-carīyaṁ cāru-puṣpā latālī tava nikhila-vihaṅgāś cātra nirdhūta-śaṅkāḥ | tvayi vicaritum īhe tena govardhanādya prakaṭaya tam upāyaṁ nirvṛtā yena yāmi ||23||

यथा वा- प्रसिद्धः साध्वीनाꣳ व्रत-हर-विनोदे व्रज-पतेः सुतो’यꣳ त्वꣳ वाचाप्य् अलम् असि निरोद्धुꣳ न मृदुला । अहो धिङ् मूढाहꣳ तद् अपि गहने ग्रन्थिल-लता- शताक्रान्ते श्रान्ता यद् इह विचराम्य् अस्य पुरतः ॥२४॥

yathā vā- prasiddhaḥ sādhvīnāṁ vrata-hara-vinode vraja-pateḥ suto’yaṁ tvaṁ vācāpy alam asi niroddhuṁ na mṛdulā | aho dhiṅ mūḍhāhaṁ tad api gahane granthila-latā- śatākrānte śrāntā yad iha vicarāmy asya purataḥ ||24||

अथ आङ्गिकाः- अङ्गुलि-स्फोटनꣳ व्याज-सम्भ्रमाद्य्-अङ्ग-सꣳवृतिः । पदा भू-लेखनꣳ कर्ण-कण्डूतिस् तिलक-क्रिया ॥२५॥

atha āṅgikāḥ- aṅguli-sphoṭanaṁ vyāja-sambhramādy-aṅga-saṁvṛtiḥ | padā bhū-lekhanaṁ karṇa-kaṇḍūtis tilaka-kriyā ||25||

वेश-क्रिया भ्रुवोर् धूतिः सख्याम् आश्लेष-ताडने । दꣳशो’धरस्य हारादि-गुम्फो मण्डन-शिञ्जितम् ॥२६॥

veśa-kriyā bhruvor dhūtiḥ sakhyām āśleṣa-tāḍane | daṁśo’dharasya hārādi-gumpho maṇḍana-śiñjitam ||26||

दोर्-मूलादि-प्रकटनꣳ कृष्ण-नामाभिलेखनम् । तरौ लताया योगाद्याः कृष्णस्याग्रे स्युर् आङ्गिकाः ॥२७॥

dor-mūlādi-prakaṭanaṁ kṛṣṇa-nāmābhilekhanam | tarau latāyā yogādyāḥ kṛṣṇasyāgre syur āṅgikāḥ ||27||

तत्र अङ्गुलि-स्फोटनम्- इयꣳ सतीनाꣳ प्रवरा वराक्षी कथꣳ नु लभ्येति मयि क्लमाढ्ये । विशाखयास्फोट्यत पञ्च-शाख- शाखावली मद्-व्यसनेन सार्धम् ॥२८॥

tatra aṅguli-sphoṭanam- iyaṁ satīnāṁ pravarā varākṣī kathaṁ nu labhyeti mayi klamāḍhye | viśākhayāsphoṭyata pañca-śākha- śākhāvalī mad-vyasanena sārdham ||28||

व्याज-सम्भ्रमाद्य्-अङ्ग-सꣳवृतिः- पिहितम् अपि पिधत्ते मत्-पुरस्ताद् उरो यद्- वृतम् अपि मुहुर् आस्यꣳ यत्-पटेनावृणोति । व्रज-नव-हरिणाक्षी तन्-मनोजस्य मन्ये शर-परिभव-घूर्णाघ्रात-चित्तेयम् आस्ते ॥२९॥

vyāja-sambhramādy-aṅga-saṁvṛtiḥ- pihitam api pidhatte mat-purastād uro yad- vṛtam api muhur āsyaṁ yat-paṭenāvṛṇoti | vraja-nava-hariṇākṣī tan-manojasya manye śara-paribhava-ghūrṇāghrāta-citteyam āste ||29||

पदा भू-लेखनम्- कम्रꣳ नम्र-मुखी लिलेख चरणाङ्गुष्ठेन गोष्ठाङ्गने यत् किञ्चिद् व्रज-सुन्दरी मयि दृशोर् वृत्ते नव-प्राघुणे । तेनानङ्ग-निदेश-पट्ट-पदवीम् आसाद्य मन्-मानसꣳ क्षिप्त्वा तत्-कुच-शैल-सङ्कट-तटी-सन्धौ बलात् कीलितम् ॥३०॥

padā bhū-lekhanam- kamraṁ namra-mukhī lilekha caraṇāṅguṣṭhena goṣṭhāṅgane yat kiñcid vraja-sundarī mayi dṛśor vṛtte nava-prāghuṇe | tenānaṅga-nideśa-paṭṭa-padavīm āsādya man-mānasaṁ kṣiptvā tat-kuca-śaila-saṅkaṭa-taṭī-sandhau balāt kīlitam ||30||

कर्ण-कण्डूतिः- रक्ताङ्गुली-शिखर-घट्टन-लोल-पाणि- शिञ्जान-कङ्कण-कृत-स्मर-तुर्य-शङ्कम् । लीलोच्चलत्-कनक-कुण्डलम् अत्र कर्ण- कण्डूयनꣳ व्रज-सरोज-दृशः स्मरामि ॥३१॥

karṇa-kaṇḍūtiḥ- raktāṅgulī-śikhara-ghaṭṭana-lola-pāṇi- śiñjāna-kaṅkaṇa-kṛta-smara-turya-śaṅkam | līloccalat-kanaka-kuṇḍalam atra karṇa- kaṇḍūyanaṁ vraja-saroja-dṛśaḥ smarāmi ||31||

तिलक-क्रिया- सानन्दꣳ शरद्-इन्दु-सुन्दर-मुखी सिन्दूर-बिन्दूज्ज्वलꣳ बन्धूक-द्युतिना करेण तिलकꣳ गान्धर्विका कुर्वती । त्वाम् आलोक्य शिखण्ड-शेखर सकृत् कर्णोच्चलत्-कुण्डला रूढꣳ चेतसि राग-कन्दलम् इव व्यक्तꣳ व्यतानीद् बहिः ॥३२॥

tilaka-kriyā- sānandaṁ śarad-indu-sundara-mukhī sindūra-bindūjjvalaṁ bandhūka-dyutinā kareṇa tilakaṁ gāndharvikā kurvatī | tvām ālokya śikhaṇḍa-śekhara sakṛt karṇoccalat-kuṇḍalā rūḍhaṁ cetasi rāga-kandalam iva vyaktaṁ vyatānīd bahiḥ ||32||

वेश-क्रिया- हरौ पुरःस्थे कर-पल्लवेन सलीलम् उल्लास्य मिलन्-मरन्दम् । नालीक-नेत्रा निज-कर्ण-पालीꣳ पाली लवङ्ग-स्तवकꣳ निनाय ॥३३॥

veśa-kriyā- harau puraḥsthe kara-pallavena salīlam ullāsya milan-marandam | nālīka-netrā nija-karṇa-pālīṁ pālī lavaṅga-stavakaṁ nināya ||33||

भ्रुवोर् धूतिः- विधुन्वती मदन-धनुर् भयङ्करꣳ भ्रुवोर् युगलꣳ कथय किम् अद्य खिद्यसे । विशाखिके मुख-शशि-कान्ति-शृङ्खला बबन्ध ते मधुरिपु-गन्ध-सिन्धुरम् ॥३४॥

bhruvor dhūtiḥ- vidhunvatī madana-dhanur bhayaṅkaraṁ bhruvor yugalaṁ kathaya kim adya khidyase | viśākhike mukha-śaśi-kānti-śṛṅkhalā babandha te madhuripu-gandha-sindhuram ||34||

सख्याम् आश्लेषः- पुरः कलय मण्डली-कृत-कठोर-वक्षोरुहꣳ चलत्-कनक-कङ्कण-क्वणित-तुङ्गितानङ्गया । अपाङ्गम् अघमर्दने नयन-वीथि-नव्यातिथौ प्रसार्य परिषस्वजे सहचरी चिरꣳ चित्रया ॥३५॥

sakhyām āśleṣaḥ- puraḥ kalaya maṇḍalī-kṛta-kaṭhora-vakṣoruhaṁ calat-kanaka-kaṅkaṇa-kvaṇita-tuṅgitānaṅgayā | apāṅgam aghamardane nayana-vīthi-navyātithau prasārya pariṣasvaje sahacarī ciraṁ citrayā ||35||

सखी-ताडनम्- विमुञ्च निखिलꣳ वशीकरण-कारणान्वेषणꣳ मनस् त्वयि विशाखया मुरहरोपहारीकृतम् । मुहुर् यद् अनया भवत्-पद-सरोज-कक्षा-मिलत्- तडिच्-चल-दृगन्तया स्फुटम् अताडि पुष्पैः सखी ॥३६॥

sakhī-tāḍanam- vimuñca nikhilaṁ vaśīkaraṇa-kāraṇānveṣaṇaṁ manas tvayi viśākhayā muraharopahārīkṛtam | muhur yad anayā bhavat-pada-saroja-kakṣā-milat- taḍic-cala-dṛgantayā sphuṭam atāḍi puṣpaiḥ sakhī ||36||

अधर-दꣳशः- भजति पथि दृशोर् व्रेजन्द्रसुनौ मदन-मदोन्मुदिता पुरस् तवाली । इयम् इह कुपितेव पश्य सख्यै विधु-वदना रदन-च्छदावदाक्षीम् ॥३७॥

adhara-daṁśaḥ- bhajati pathi dṛśor vrejandrasunau madana-madonmuditā puras tavālī | iyam iha kupiteva paśya sakhyai vidhu-vadanā radana-cchadāvadākṣīm ||37||

हारादि-गुम्फः- केयꣳ पुरः स्फुरति फुल्ल-सरोरुहाक्षी सव्ये यया सुबल माम् अवलोकयन्त्या । आवृत्य मौक्तिक-सरे परिगुम्फ्यमाने चेतो-मणिर् मम सखे तरलो व्यधायि ॥३८॥

hārādi-gumphaḥ- keyaṁ puraḥ sphurati phulla-saroruhākṣī savye yayā subala mām avalokayantyā | āvṛtya mauktika-sare parigumphyamāne ceto-maṇir mama sakhe taralo vyadhāyi ||38||

मण्डन-शिञ्जितम्- विलोक्य माꣳ श्यामलया विदूरतः सङ्कीर्यमाणा मणि-कङ्कणावली । वितन्वती झङ्कृत-डम्बरꣳ मुहुः शङ्के ब्रवीत्य् अङ्गज-राज-शासनम् ॥३९॥

maṇḍana-śiñjitam- vilokya māṁ śyāmalayā vidūrataḥ saṅkīryamāṇā maṇi-kaṅkaṇāvalī | vitanvatī jhaṅkṛta-ḍambaraṁ muhuḥ śaṅke bravīty aṅgaja-rāja-śāsanam ||39||

दोर्-मूल-प्रकटनम्- श्यामे दिव्यतराः स्फुरन्ति परितो वृन्दावनान्तर्-लता याः कल्याणि वहन्ति हन्त मधुराम् अग्रे फलानाꣳ ततिम् । चित्रेयꣳ तव दोर्-लता वलयिनी यस्यास् त्वयोल्लासिते मूले नन्दित-कृष्ण-कोकिलम् अभूद् आविर् वरीयः फलम् ॥४०॥

dor-mūla-prakaṭanam- śyāme divyatarāḥ sphuranti parito vṛndāvanāntar-latā yāḥ kalyāṇi vahanti hanta madhurām agre phalānāṁ tatim | citreyaṁ tava dor-latā valayinī yasyās tvayollāsite mūle nandita-kṛṣṇa-kokilam abhūd āvir varīyaḥ phalam ||40||

कृष्ण-नामाभिलेखनम्- दूत्यम् अग्रे तव तिष्ठतु वृन्दे तिष्ठते यद् इयम् इन्दुमुखी मे । नाम मे विलिखति प्रिय-सख्याः पश्य गण्ड-फलके घुसृणेन ॥४१॥

kṛṣṇa-nāmābhilekhanam- dūtyam agre tava tiṣṭhatu vṛnde tiṣṭhate yad iyam indumukhī me | nāma me vilikhati priya-sakhyāḥ paśya gaṇḍa-phalake ghusṛṇena ||41||

तरौ लताया योगः- रूपꣳ निरूप्य किम् अपि व्रज-पङ्कजाक्ष्याः साक्षाद् भुवम् अहम् अर्जुन यावद् आर्तः । सा माम् अधीरम् अधिनोत् कल-धौत-यूथ्या- स्तावत् तमाल-विटपे घटनाꣳ विधाय ॥४२॥

tarau latāyā yogaḥ- rūpaṁ nirūpya kim api vraja-paṅkajākṣyāḥ sākṣād bhuvam aham arjuna yāvad ārtaḥ | sā mām adhīram adhinot kala-dhauta-yūthyā- stāvat tamāla-viṭape ghaṭanāṁ vidhāya ||42||

अथ चाक्षुषाः- नेत्र-स्मितार्ध-मुद्रत्वे नेत्रान्त-भ्रम-कूणने । साचीक्षा वाम-दृक्-प्रेक्षा कटाक्षाद्याश् च चाक्षुषाः ॥४३॥

atha cākṣuṣāḥ- netra-smitārdha-mudratve netrānta-bhrama-kūṇane | sācīkṣā vāma-dṛk-prekṣā kaṭākṣādyāś ca cākṣuṣāḥ ||43||

तत्र नेत्र-स्मितम्, यथा- विभ्रमꣳ रतिपतेः स्थगयन्तीꣳ केशवस्य पुरतः कपटेन । त्वाम् अवेत्य चटुले सखि जात्या गूढम् अत्र हसतस् तव नेत्रे ॥४४॥

tatra netra-smitam, yathā- vibhramaṁ ratipateḥ sthagayantīṁ keśavasya purataḥ kapaṭena | tvām avetya caṭule sakhi jātyā gūḍham atra hasatas tava netre ||44||

नेत्रार्ध-मुद्रा- कवयो हरि-वक्त्र-पुष्करे’स्मिन् सखि नेत्रे कथयन्ति पुष्पवन्तौ । अनयोः सविधे तवाक्षि-पद्मꣳ भविता नार्ध-निमीलितꣳ कथꣳ वा ॥४५॥

netrārdha-mudrā- kavayo hari-vaktra-puṣkare’smin sakhi netre kathayanti puṣpavantau | anayoḥ savidhe tavākṣi-padmaṁ bhavitā nārdha-nimīlitaṁ kathaṁ vā ||45||

नेत्रान्त-भ्रमः- न हृद्ये’प्य् अध्यस्ता रति-रण-डुहाꣳ सङ्गर-रसे न रम्ये’पि क्रीडा-सदसि सुहृदाꣳ धीर् उपहिता । त्वयि क्षिप्त्वा दृष्टिꣳ परम् इह तमालायितम् अभून् मुकुन्देन श्यामे तद् अपि किम् अपाङ्गꣳ नटयसि ॥४६॥

netrānta-bhramaḥ- na hṛdye’py adhyastā rati-raṇa-ḍuhāṁ saṅgara-rase na ramye’pi krīḍā-sadasi suhṛdāṁ dhīr upahitā | tvayi kṣiptvā dṛṣṭiṁ param iha tamālāyitam abhūn mukundena śyāme tad api kim apāṅgaṁ naṭayasi ||46||

यथा वा- कलिन्दजा-कूल-पुरन्दरे दृशो- रध्वन्य् अवाप्ते प्रथमाध्वनी-नताम् । त्रपाञ्चितꣳ किञ्चिद् अकुञ्चि चञ्चलꣳ विलक्षया श्यामलया दृग्-अञ्चलम् ॥४७॥

yathā vā- kalindajā-kūla-purandare dṛśo- radhvany avāpte prathamādhvanī-natām | trapāñcitaṁ kiñcid akuñci cañcalaṁ vilakṣayā śyāmalayā dṛg-añcalam ||47||

साचीक्षा- तिर्यग्-विवर्तित-नटन्-नयन-त्रिभागꣳ प्रैक्षिष्ट यत् तरणिजा-पुलिने मृगाक्षी । हृन्-मग्न-भग्न-मकराङ्क-शराग्रवन् माꣳ सद्यस् तद् अद्य नितराꣳ विवशीकरोति ॥४८॥

sācīkṣā- tiryag-vivartita-naṭan-nayana-tribhāgaṁ praikṣiṣṭa yat taraṇijā-puline mṛgākṣī | hṛn-magna-bhagna-makarāṅka-śarāgravan māṁ sadyas tad adya nitarāṁ vivaśīkaroti ||48||

वाम-दृक्-प्रेक्षा- पूर्णꣳ प्रमोदोत्तरलेन राधे श्यामाꣳ रसानाꣳ निधिम् इन्दुभाजम् । सव्येन नेत्राञ्जलिना पिबन्ती त्वम् उन्मनाः कुम्भ-भवायितासि ॥४९॥

vāma-dṛk-prekṣā- pūrṇaṁ pramodottaralena rādhe śyāmāṁ rasānāṁ nidhim indubhājam | savyena netrāñjalinā pibantī tvam unmanāḥ kumbha-bhavāyitāsi ||49||

कटाक्षः- यद् गतागति-विश्रान्ति-वैचित्र्येण विवर्तनम् । तारकायाः कलाभिज्ञास् तꣳ कटाक्षꣳ प्रचक्षते ॥५०॥

kaṭākṣaḥ- yad gatāgati-viśrānti-vaicitryeṇa vivartanam | tārakāyāḥ kalābhijñās taṁ kaṭākṣaṁ pracakṣate ||50||

यथा- चित्रꣳ गौरि विवर्तते भ्रमिकरी विश्रम्य विश्रम्य ते दृक्-तारा-भ्रमरी गतागतिम् इयꣳ कर्णोत्पले कुर्वती । यस्याः केलिभिर् आकुलीकृत-मतेः पद्मालि-वार्ता क्व सा गान्धर्वे मधुसूदनस्य नितराꣳ स्वस्याप्य् अभूद् विस्मृतिः ॥५१॥

yathā- citraṁ gauri vivartate bhramikarī viśramya viśramya te dṛk-tārā-bhramarī gatāgatim iyaṁ karṇotpale kurvatī | yasyāḥ kelibhir ākulīkṛta-mateḥ padmāli-vārtā kva sā gāndharve madhusūdanasya nitarāṁ svasyāpy abhūd vismṛtiḥ ||51||

इत्य् एतेषाम् असङ्ख्यानाꣳ दिग् एवेयꣳ प्रदर्शिता । यथोचितम् अमी ज्ञेया नायके’प्य् अघ-विद्विषि ॥५२॥

ity eteṣām asaṅkhyānāṁ dig eveyaṁ pradarśitā | yathocitam amī jñeyā nāyake’py agha-vidviṣi ||52||

स्वाभियोगा इति प्रोक्ताश् चेद् अमी बुद्धि-पूर्वकाः । स्वभावजास् तु भावज्ञैर् अनुभावाः प्रकीर्तिताः ॥५३॥

svābhiyogā iti proktāś ced amī buddhi-pūrvakāḥ | svabhāvajās tu bhāvajñair anubhāvāḥ prakīrtitāḥ ||53||

अथ आप्त-दूती- न विश्रम्भस्य भङ्गꣳ या कुर्यात् प्राणात्ययेष्व् अपि । स्निग्धा च वाग्मिनी चासौ दूती स्याद् गोप-सुभ्रुवाम् । अमितार्था निसृष्टार्था पत्र-हारीति सा त्रिधा ॥५४॥

atha āpta-dūtī- na viśrambhasya bhaṅgaṁ yā kuryāt prāṇātyayeṣv api | snigdhā ca vāgminī cāsau dūtī syād gopa-subhruvām | amitārthā nisṛṣṭārthā patra-hārīti sā tridhā ||54||

तत्र अमितार्था- ज्ञात्वेङ्गितेन या भावꣳ द्वयोर् एकतरस्य वा । उपायैर् मेलयेत् तौ द्वाव् अमितार्था भवेद् इयम् ॥५५॥

tatra amitārthā- jñātveṅgitena yā bhāvaṁ dvayor ekatarasya vā | upāyair melayet tau dvāv amitārthā bhaved iyam ||55||

यथा- सा ते बकान्तक कटाक्ष-शरार्दितापि जीर्णꣳ त्रपा-कवचम् एव वृथा वहन्ती । वर्णैर् नुनोद मुख-चन्द्र-विगाहिभर्माꣳ गम्यैर् दृशाꣳ गुणतया न किल श्रुतीनाम् ॥५६॥

yathā- sā te bakāntaka kaṭākṣa-śarārditāpi jīrṇaṁ trapā-kavacam eva vṛthā vahantī | varṇair nunoda mukha-candra-vigāhibharmāṁ gamyair dṛśāṁ guṇatayā na kila śrutīnām ||56||

अथ निसृष्टार्था- विन्यस्त-कार्य-भारा स्याद् द्वयोर् एकतरेण या । युक्त्योभौ घटयेद् एषा निऋष्टार्था निगद्यते ॥५७॥

atha nisṛṣṭārthā- vinyasta-kārya-bhārā syād dvayor ekatareṇa yā | yuktyobhau ghaṭayed eṣā niṛṣṭārthā nigadyate ||57||

यथा- अघदमन जगत्य् अनर्घ-रूपा विलसति सा गुण-रत्न-राशिर् एका । धिग् अपटुमतिर् अस्मि यत् पुरस्तात् कठिन-मणेस् तव वक्तुम् उद्यताम् ॥५८॥

yathā- aghadamana jagaty anargha-rūpā vilasati sā guṇa-ratna-rāśir ekā | dhig apaṭumatir asmi yat purastāt kaṭhina-maṇes tava vaktum udyatām ||58||

अथ पत्रहारी- सन्देश-मात्रꣳ या यूनोर् नयेत् सा पत्र-हारिका ॥५९॥

atha patrahārī- sandeśa-mātraṁ yā yūnor nayet sā patra-hārikā ||59||

यथा- तया निभृतम् अर्पिता मयि मुकुन्द सन्देश-वाग्- व्रजाम्बुज-दृशाद्य या श्रुति-पुटेन ताꣳ स्वीकुरु । प्रविश्य मम निर्भये यद् इह सान्द्र-निद्रोत्सवे कदर्थयसि धूर्त माꣳ किम् इव युक्तम् एतत् तव ॥६०॥

yathā- tayā nibhṛtam arpitā mayi mukunda sandeśa-vāg- vrajāmbuja-dṛśādya yā śruti-puṭena tāṁ svīkuru | praviśya mama nirbhaye yad iha sāndra-nidrotsave kadarthayasi dhūrta māṁ kim iva yuktam etat tava ||60||

ताः शिल्प-कारी दैवज्ञा लिङ्गिनी परिचारिका । धात्रेयी वन-देवी च सखी चेत्य् आदयो व्रजे ॥६१॥

tāḥ śilpa-kārī daivajñā liṅginī paricārikā | dhātreyī vana-devī ca sakhī cety ādayo vraje ||61||

अत्र शिल्प-कारी- त्वाम् आहुः प्रमादाकृतिꣳ भगवतस् त्वष्टुर् द्वितीयाꣳ तनुꣳ तत् तूर्णꣳ लिख रूपम् अत्र भुवने यद् वेत्सि लोकोत्तरम् । इत्य् अभ्यर्थितया मयाद्य फलके त्वाꣳ प्रेक्ष्य सा चित्रितꣳ चित्रा चित्र-दशाꣳ गता सहचरी नेत्रेषु चित्रीयते ॥६२॥

atra śilpa-kārī- tvām āhuḥ pramādākṛtiṁ bhagavatas tvaṣṭur dvitīyāṁ tanuṁ tat tūrṇaṁ likha rūpam atra bhuvane yad vetsi lokottaram | ity abhyarthitayā mayādya phalake tvāṁ prekṣya sā citritaṁ citrā citra-daśāṁ gatā sahacarī netreṣu citrīyate ||62||

दैवज्ञा- तवाद्य शुभ-रोहिणी-वृषभ-राशि-भाजः पराम् अवेत्य गणनाद् अहꣳ सुख-समृद्धिम् अत्रागता । तद् एहि मुदिराकृते परम-चित्र-कोदण्ड-भाग् अखण्ड-विधु-मण्डला भवति विद्युद् उद्द्योतताम् ॥६३॥

daivajñā- tavādya śubha-rohiṇī-vṛṣabha-rāśi-bhājaḥ parām avetya gaṇanād ahaṁ sukha-samṛddhim atrāgatā | tad ehi mudirākṛte parama-citra-kodaṇḍa-bhāg akhaṇḍa-vidhu-maṇḍalā bhavati vidyud uddyotatām ||63||

लिङ्गिनी- लिङ्गिना तापसी-वेशा पौर्णमासीवद् ईरिता ॥६४॥

liṅginī- liṅginā tāpasī-veśā paurṇamāsīvad īritā ||64||

यथा- सरले न विधेहि पुत्रि चिन्ताꣳ वशगस् ते भविता व्रजेन्द्र-सूनुः । यद् अहꣳ चतुरात्र सिद्ध-मन्त्रा जरती प्रव्रजिता तवास्मि दूती ॥६५॥

yathā- sarale na vidhehi putri cintāṁ vaśagas te bhavitā vrajendra-sūnuḥ | yad ahaṁ caturātra siddha-mantrā jaratī pravrajitā tavāsmi dūtī ||65||

परिचारिका- लवङ्ग-मञ्जरी-भानुमत्य्-आद्याः परिचारिकाः ॥६६॥

paricārikā- lavaṅga-mañjarī-bhānumaty-ādyāḥ paricārikāḥ ||66||

यथा- सहचर-परिषत्तः क्षिप्रम् आराद् विकृष्तस् तव गुण-मणि-मालाम् ईश्वरि ग्राहितश् च । मधुरिपुर् अयम् अक्ष्णोः प्रापितश् चाभिकक्षाꣳ भण पुनर् अपि सेयꣳ किङ्करी किꣳ करोतु ॥६७॥

yathā- sahacara-pariṣattaḥ kṣipram ārād vikṛṣtas tava guṇa-maṇi-mālām īśvari grāhitaś ca | madhuripur ayam akṣṇoḥ prāpitaś cābhikakṣāṁ bhaṇa punar api seyaṁ kiṅkarī kiṁ karotu ||67||

धात्रेयी- धात्रेयिकास्मि मधुमर्दन राधिकायास् त्वय्य् अद्भुतꣳ किम् अपि वक्तुम् इहागताहम् । निष्पद्य कृष्ण-रुचिर् अद्य हिरण्य-गौरी सद्यः सुधाकर-कला-धवलेयम् आसीत् ॥६८॥

dhātreyī- dhātreyikāsmi madhumardana rādhikāyās tvayy adbhutaṁ kim api vaktum ihāgatāham | niṣpadya kṛṣṇa-rucir adya hiraṇya-gaurī sadyaḥ sudhākara-kalā-dhavaleyam āsīt ||68||

वनदेवी- जात्याहꣳ वन-देवतापि भगिनी कुत्रापि ते प्रेमतः क्वाप्य् अम्बा जननी क्वचित् प्रिय-सखी कुत्रापि भर्तुः स्वसा । ग्रीवाम् उन्नमय प्रसीद रचय भ्रूर् इङ्गिताद् ईङ्गितꣳ कुर्याद् वल्लव-कुञ्जरः परिणतिꣳ वक्षोज-कुम्भे तव ॥६९॥

vanadevī- jātyāhaṁ vana-devatāpi bhaginī kutrāpi te premataḥ kvāpy ambā jananī kvacit priya-sakhī kutrāpi bhartuḥ svasā | grīvām unnamaya prasīda racaya bhrūr iṅgitād īṅgitaṁ kuryād vallava-kuñjaraḥ pariṇatiṁ vakṣoja-kumbhe tava ||69||

अथ सखी- स्वात्मनो’प्य् अधिकꣳ प्रेम कुर्वाणान्योन्यम् अच्छलम् । विश्रम्भिणी वयो-वेषादिभिस् तुल्या सखी मता ॥७०॥

atha sakhī- svātmano’py adhikaṁ prema kurvāṇānyonyam acchalam | viśrambhiṇī vayo-veṣādibhis tulyā sakhī matā ||70||

यथा- न मे शोकस् तस्याꣳ यद् इयम् अतिपूतैः प्रिय-सखी हता ते दृग्-भङ्गीषुभिर् अनुपमाꣳ यास्यति गतिम् । परꣳ शोचाम्य् उच्चैर् जगद् इदम् अहꣳ यन् मधुरिपो विना तस्याः प्रेक्षाम् अहह भविता व्यर्थ-नयनम् ॥७१॥

yathā- na me śokas tasyāṁ yad iyam atipūtaiḥ priya-sakhī hatā te dṛg-bhaṅgīṣubhir anupamāṁ yāsyati gatim | paraṁ śocāmy uccair jagad idam ahaṁ yan madhuripo vinā tasyāḥ prekṣām ahaha bhavitā vyartha-nayanam ||71||

वाच्यꣳ व्यङ्ग्यम् इति द्वेधा तद् दूत्यम् उभयोर् अपि ॥७२॥

vācyaṁ vyaṅgyam iti dvedhā tad dūtyam ubhayor api ||72||

तत्र कृष्ण-प्रियायाꣳ वाच्यꣳ, यथा- शप प्रहर तर्ज माꣳ क्षिप बहिष्कुरुष्वाद्य वा कदापि मतिर् आग्रहान् न सखि मे विरꣳस्यत्य् अतः । प्रयामि तद् अहꣳ हरेर् उपनयाय सत्यꣳ ब्रुवे न सा श्वसितु या न वाम् अनुभवेन् नवाꣳ सङ्गतिम् ॥७३॥

tatra kṛṣṇa-priyāyāṁ vācyaṁ, yathā- śapa prahara tarja māṁ kṣipa bahiṣkuruṣvādya vā kadāpi matir āgrahān na sakhi me viraṁsyaty ataḥ | prayāmi tad ahaṁ harer upanayāya satyaṁ bruve na sā śvasitu yā na vām anubhaven navāṁ saṅgatim ||73||

व्यङ्ग्यꣳ, यथा- सखि तर्कितासि कामित- कृष्णागुरु-सौरभा त्वम् इह । भवद्-अभिमतार्थ-विधये नैगम-सविधꣳ गमिष्यामि ॥७४॥

vyaṅgyaṁ, yathā- sakhi tarkitāsi kāmita- kṛṣṇāguru-saurabhā tvam iha | bhavad-abhimatārtha-vidhaye naigama-savidhaṁ gamiṣyāmi ||74||

यथा वा- त्वम् असि किम् इव बाले व्याकुला तृष्णयोच्चैः शृणु हितम् अविलम्बाꣳ तत्र यात्राꣳ विधेहि । विलसद्-अमल-रागः पूर्व-शैलस्य तिष्ठन् विधुर् उपरि चकोरि त्वत्-प्रतीक्षाꣳ करोति ॥७५॥

yathā vā- tvam asi kim iva bāle vyākulā tṛṣṇayoccaiḥ śṛṇu hitam avilambāṁ tatra yātrāṁ vidhehi | vilasad-amala-rāgaḥ pūrva-śailasya tiṣṭhan vidhur upari cakori tvat-pratīkṣāṁ karoti ||75||

अथ कृष्णे वाच्यम्- तयास्मि कृष्ण प्रहिता तवाग्रे सौन्दर्य-सरोज्ज्वलया त्रिलोक्याम् । अभूत-पूर्वाꣳ रचयन् विधिर् याꣳ स्वस्यापि विस्मापकताम् अयासीत् ॥७६॥

atha kṛṣṇe vācyam- tayāsmi kṛṣṇa prahitā tavāgre saundarya-sarojjvalayā trilokyām | abhūta-pūrvāṁ racayan vidhir yāṁ svasyāpi vismāpakatām ayāsīt ||76||

अथ व्यङ्ग्यम्- तत्-प्रियायाः पुरः पश्चात् कृष्णे व्यङ्ग्यꣳ द्विधा भवेत् । तत् साक्षाद् व्यपदेशाभ्याꣳ द्विविधꣳ च द्विधोदितम् ॥७७॥

atha vyaṅgyam- tat-priyāyāḥ puraḥ paścāt kṛṣṇe vyaṅgyaṁ dvidhā bhavet | tat sākṣād vyapadeśābhyāṁ dvividhaṁ ca dvidhoditam ||77||

तत्र तत्-प्रियायाः पुरः कृष्णे साक्षाद् व्यङ्ग्यꣳ, यथा- माधव कलापिनीयꣳ न सविधम् आयाति मे दुराराधा । निज-पाणिना तद् एनाꣳ प्रसीद तूर्णꣳ गृहाणाद्य ॥७८॥

tatra tat-priyāyāḥ puraḥ kṛṣṇe sākṣād vyaṅgyaṁ, yathā- mādhava kalāpinīyaṁ na savidham āyāti me durārādhā | nija-pāṇinā tad enāṁ prasīda tūrṇaṁ gṛhāṇādya ||78||

यथा वा उद्धव-सन्देशे (५१) - सन्ति स्फीता व्रज-युवतयस् त्वद्-विनोदानुकूला रागिणि अग्रे मम सहचरी न त्वया घट्टनीया । दृष्ट्वाभ्यर्णे शठ-कुल-गुरुꣳ त्वाꣳ कटाक्षार्ध-चन्द्रान् भ्रू-कोदण्डे घटयति जवात् पश्य सꣳरम्भिणी इयम् ॥७९॥

yathā vā uddhava-sandeśe (51) - santi sphītā vraja-yuvatayas tvad-vinodānukūlā rāgiṇi agre mama sahacarī na tvayā ghaṭṭanīyā | dṛṣṭvābhyarṇe śaṭha-kula-guruṁ tvāṁ kaṭākṣārdha-candrān bhrū-kodaṇḍe ghaṭayati javāt paśya saṁrambhiṇī iyam ||79||

व्यपदेशेन- धवम् उपेक्ष्य कठोरम् इयꣳ पुरः परिमलोल्लसिता किल माधवी । श्रयितुम् उत्कलिका-वलिताद्भुतꣳ ननु भवन्तम् उपैति हलि-प्रिय ॥८०॥

vyapadeśena- dhavam upekṣya kaṭhoram iyaṁ puraḥ parimalollasitā kila mādhavī | śrayitum utkalikā-valitādbhutaṁ nanu bhavantam upaiti hali-priya ||80||

तत्-प्रियायाः पश्चात् साक्षाद् व्यङ्ग्यꣳ, यथा- स्फुरत्-सुर-मणि-प्रभः सुरमणी-घटा-श्लाघिताꣳ सदाभिमत-सौरभः प्रकट-सौरभोद्भासिनीम् । मुकुन्द मुदिर-च्छवि-नव-तडिच्-छ्रियꣳ ताम् असौ भवान् अपि न चम्पकावलिम् ऋते किल भ्राजते ॥८१॥

tat-priyāyāḥ paścāt sākṣād vyaṅgyaṁ, yathā- sphurat-sura-maṇi-prabhaḥ suramaṇī-ghaṭā-ślāghitāṁ sadābhimata-saurabhaḥ prakaṭa-saurabhodbhāsinīm | mukunda mudira-cchavi-nava-taḍic-chriyaṁ tām asau bhavān api na campakāvalim ṛte kila bhrājate ||81||

व्यपदेशेन व्यङ्ग्यꣳ, यथा- शैलस् तुङ्ग-शिरा विराजति सरस् तस्योत्तरे विस्तृतꣳ तत् तीरे वनम् उन्नतꣳ तद्-उदरे हारी लता-मण्डपः । तस्य द्वारि गभीर-सौरभ-भरैर् आह्लादयन्ती दिशः फुल्ला ते मधुसूदनाद्य पदवीम् आलोकते मालती ॥८२॥

vyapadeśena vyaṅgyaṁ, yathā- śailas tuṅga-śirā virājati saras tasyottare vistṛtaṁ tat tīre vanam unnataṁ tad-udare hārī latā-maṇḍapaḥ | tasya dvāri gabhīra-saurabha-bharair āhlādayantī diśaḥ phullā te madhusūdanādya padavīm ālokate mālatī ||82||

यथा नायिकया दूत्ये वयस्याया नियोजनम् । कृष्णाय क्रियते तस्य प्रकारो’यꣳ विलिख्यते । नियोजनꣳ क्रियासाध्यꣳ वाचिकꣳ चेति तद् द्विधा ॥८३॥

yathā nāyikayā dūtye vayasyāyā niyojanam | kṛṣṇāya kriyate tasya prakāro’yaṁ vilikhyate | niyojanaṁ kriyāsādhyaṁ vācikaṁ ceti tad dvidhā ||83||

तत्र क्रिया-साध्यम्- दिवि वीक्ष्य नवाम्बुदꣳ तथासौ परिरम्भोद्यमम् अततान तन्वी । अपि किञ्चिद् इहानुदीर्य वाचा प्रजिघायाघभिदे यथा वयस्यम् ॥८४॥

tatra kriyā-sādhyam- divi vīkṣya navāmbudaṁ tathāsau parirambhodyamam atatāna tanvī | api kiñcid ihānudīrya vācā prajighāyāghabhide yathā vayasyam ||84||

यथा वा- मुहुर् अपि विधुरान्तर्-वेणुम् आकर्ण्य मुग्धा स्वयम् इह न वयस्याꣳ माधवाय न्ययुङ्क्ते । अपि तु विशदम् अस्याः स्वेद-शालिन्य-रुद्धा तनुम् अनु विकसन्ती कण्टक-श्रेणिर् एव ॥८५॥

yathā vā- muhur api vidhurāntar-veṇum ākarṇya mugdhā svayam iha na vayasyāṁ mādhavāya nyayuṅkte | api tu viśadam asyāḥ sveda-śālinya-ruddhā tanum anu vikasantī kaṇṭaka-śreṇir eva ||85||

अथ वाचिकम्- वाच्यꣳ व्यङ्ग्यम् इति प्रोक्तꣳ पूर्ववद् वाचिकꣳ द्विधा ॥८६॥

atha vācikam- vācyaṁ vyaṅgyam iti proktaṁ pūrvavad vācikaṁ dvidhā ||86||

तत्र वाच्यꣳ, यथा- त्वम् असि मद्-आसवो बहिश् चरन्तस् त्वयि महती पटुता च वाग्मिता च । लघुर् अपि लघिमा न मे यथा स्यान् मयि सखि रञ्जय माधवꣳ तथाद्य ॥८७॥

tatra vācyaṁ, yathā- tvam asi mad-āsavo bahiś carantas tvayi mahatī paṭutā ca vāgmitā ca | laghur api laghimā na me yathā syān mayi sakhi rañjaya mādhavaṁ tathādya ||87||

अथ व्यङ्ग्यम्- अत्र शब्दार्थ-मूलत्वाद् व्यङ्ग्यꣳ च द्विविधꣳ भवेत् ॥८८॥

atha vyaṅgyam- atra śabdārtha-mūlatvād vyaṅgyaṁ ca dvividhaṁ bhavet ||88||

तत्र शब्द-मूलꣳ, यथा- न हि शिक्षितुꣳ वर-कलासु कौशलꣳ गुण-चातुरीꣳ च न मृगाक्षि कामये । तम् अहꣳ समभ्यसितुम् एव सुभ्रुवाꣳ सखि केश-बन्धन-विशेषम् अर्थये ॥८९॥

tatra śabda-mūlaṁ, yathā- na hi śikṣituṁ vara-kalāsu kauśalaṁ guṇa-cāturīṁ ca na mṛgākṣi kāmaye | tam ahaṁ samabhyasitum eva subhruvāṁ sakhi keśa-bandhana-viśeṣam arthaye ||89||

यथा वा- ण पौमराअ-प्पमुहꣳ रअणꣳ कामेइ गोइ मे हिअअꣳ । किन्तु सदा हीर-बरꣳ वाञ्छै हारन्तरे कादुꣳ ॥९०॥

yathā vā- ṇa paumarāa-ppamuhaṁ raaṇaṁ kāmei goi me hiaaṁ | kintu sadā hīra-baraṁ vāñchai hārantare kāduṁ ||90||

[न पद्म-राग-प्रमुखꣳ रत्नꣳ कामयते गोपी मे हृदयम् । किन्तु सदा हीर-वरꣳ वाञ्छति हारन्तरे कर्तुम् ॥] अथ अर्थ-मूलम्- आक्षेपेण स्वपत्यादेर् गोविन्दादेः प्रशꣳसया । वैशिष्ट्येन च देशादेर् अर्थ-मूलम् अनेकधा ॥९१॥

[na padma-rāga-pramukhaṁ ratnaṁ kāmayate gopī me hṛdayam | kintu sadā hīra-varaṁ vāñchati hārantare kartum ||] atha artha-mūlam- ākṣepeṇa svapatyāder govindādeḥ praśaṁsayā | vaiśiṣṭyena ca deśāder artha-mūlam anekadhā ||91||

तत्र स्वपत्याद्य्-आक्षेपेण, यथा- विधातुर् दौरात्म्यान् न हि वहति घोर-प्रकृतये रुचिꣳ चेतः पत्ये हत-वपुर् इदꣳ दीव्यति रुचा । भजत्-कक्षाम् अक्ष्णोर् विषमम् इदम् उग्रꣳ प्रहरते यमी-तीरारण्यꣳ किम् इह सखि शिक्षाꣳ न तनुषे ॥९२॥

tatra svapatyādy-ākṣepeṇa, yathā- vidhātur daurātmyān na hi vahati ghora-prakṛtaye ruciṁ cetaḥ patye hata-vapur idaṁ dīvyati rucā | bhajat-kakṣām akṣṇor viṣamam idam ugraṁ praharate yamī-tīrāraṇyaṁ kim iha sakhi śikṣāṁ na tanuṣe ||92||

गोविन्दादेः प्रशꣳसया, यथा- कुल-स्त्रीणाꣳ नेष्टा पर-पुरुष-रूप-स्तुति-कथा तथापि त्वꣳ प्राणाः सखि मम वहिष्ठाः स्वयम् असि । कियान् आस्ते तस्मिन् व्रज-पति-कुमारे मधुरिमा च्छटाप्य् आराद् यस्य म्रदयति दृशोर् द्वन्द्वम् अमृतैः ॥९३॥

govindādeḥ praśaṁsayā, yathā- kula-strīṇāṁ neṣṭā para-puruṣa-rūpa-stuti-kathā tathāpi tvaṁ prāṇāḥ sakhi mama vahiṣṭhāḥ svayam asi | kiyān āste tasmin vraja-pati-kumāre madhurimā cchaṭāpy ārād yasya mradayati dṛśor dvandvam amṛtaiḥ ||93||

यथा वा- दूत्य-चक्र-चतुरासि चञ्चले नन्दनो व्रजपतेः स नागरः । माꣳ जहाति शिशुता च रक्षिणी मा कृथाः सखि ततः प्रमादिताम् ॥९४॥

yathā vā- dūtya-cakra-caturāsi cañcale nandano vrajapateḥ sa nāgaraḥ | māṁ jahāti śiśutā ca rakṣiṇī mā kṛthāḥ sakhi tataḥ pramāditām ||94||

देशादि- वैशिष्ट्येन, यथा- वृन्दारण्ये व्रतति-पटली-सङ्कटे पुष्प-हेतोर् भ्रामꣳ भ्रामꣳ सहचरि चिरꣳ श्रान्तिम् अभ्यागतास्मि । तद्-विश्रान्तिꣳ क्षणम् इह करोम्य् एकिकाहꣳ निकुञ्जे त्वꣳ कालिन्दी-तट-परिसराद् आहरेथाः प्रसूनम् ॥९५॥

deśādi- vaiśiṣṭyena, yathā- vṛndāraṇye vratati-paṭalī-saṅkaṭe puṣpa-hetor bhrāmaṁ bhrāmaṁ sahacari ciraṁ śrāntim abhyāgatāsmi | tad-viśrāntiṁ kṣaṇam iha karomy ekikāhaṁ nikuñje tvaṁ kālindī-taṭa-parisarād āharethāḥ prasūnam ||95||

यथा वा- मधुरिता मधुना विधुनाप्य् असौ सखि पतङ्ग-सुता-पुलिनाटवी । स-वयसा वयसा च विभूषिता तनुर् इयꣳ किम् इह क्षमम् उच्यताम् ॥९६॥

yathā vā- madhuritā madhunā vidhunāpy asau sakhi pataṅga-sutā-pulināṭavī | sa-vayasā vayasā ca vibhūṣitā tanur iyaṁ kim iha kṣamam ucyatām ||96||