Divisions of the Heroines

यूथे’प्य् अवान्तर-गणास् तेषु च कश्चिद् गणस् त्रि-चतुराभिः । इह पञ्च-षाभिर् अन्यः सप्ताष्टाभिस् तथेत्य् आद्याः ॥१॥

yūthe’py avāntara-gaṇās teṣu ca kaścid gaṇas tri-caturābhiḥ | iha pañca-ṣābhir anyaḥ saptāṣṭābhis tathety ādyāḥ ||1||

नासौ नाट्ये रसे मुख्ये यत् परोढा निगद्यते । तत् तु स्यात् प्राकृत-क्षुद्र-नायिकाद्य्-अनुसारतः ॥२॥

nāsau nāṭye rase mukhye yat paroḍhā nigadyate | tat tu syāt prākṛta-kṣudra-nāyikādy-anusārataḥ ||2||

तथा चोक्तम्- नेष्टा यद् अङ्गिनि रसे कविभिर् परोढा तद् गोकुलाम्बुजदृशाꣳ कुलम् अन्तरेन । आशाꣳसया रसविधेर् अवतारितानाꣳ कꣳसारिणा रसिकमण्डलशेखरेण ॥३॥

tathā coktam- neṣṭā yad aṅgini rase kavibhir paroḍhā tad gokulāmbujadṛśāṁ kulam antarena | āśāṁsayā rasavidher avatāritānāṁ kaṁsāriṇā rasikamaṇḍalaśekhareṇa ||3||

व्रजेन्द्र-नन्दनत्वेन सुष्ठु निष्ठाम् उपेययुः । यासाꣳ भावस्य सा मुद्रा सद्-भक्तैर् अपि दुर्गमा ॥४॥

vrajendra-nandanatvena suṣṭhu niṣṭhām upeyayuḥ | yāsāṁ bhāvasya sā mudrā sad-bhaktair api durgamā ||4||

यथा ललित-माधवे (६.१४)- गोपीनाꣳ पशुपेन्द्र-नन्दन-जुषो भावस्य कस् ताꣳ क्र्ती विज्ञातुꣳ क्षमते दुरूह-पदवी-सञ्चारिणः प्रक्रियाम् । आविष्कुर्वति वैष्णवीम् अपि तनुꣳ तस्मिन् भुजैर् जिष्णुभिर् यासाꣳ हन्त चतुर्भिर् अद्भुत-रुचिꣳ रागोदयः कुञ्चति ॥५॥

yathā lalita-mādhave (6.14)- gopīnāṁ paśupendra-nandana-juṣo bhāvasya kas tāṁ krtī vijñātuṁ kṣamate durūha-padavī-sañcāriṇaḥ prakriyām | āviṣkurvati vaiṣṇavīm api tanuṁ tasmin bhujair jiṣṇubhir yāsāṁ hanta caturbhir adbhuta-ruciṁ rāgodayaḥ kuñcati ||5||

भुजा-चतुष्टयꣳ क्वापि नर्मणा दर्शयन्न् अपि । वृन्दावनेश्वरी-प्रेम्णा द्विभुजः क्रियते हरिः ॥६॥

bhujā-catuṣṭayaṁ kvāpi narmaṇā darśayann api | vṛndāvaneśvarī-premṇā dvibhujaḥ kriyate hariḥ ||6||

यथा- रासारम्भ-विधौ निलीय वसता कुञ्जे मृगाक्षी-गणैर् दृष्टꣳ गोपयितुꣳ स्वम् उद्धुर-धिया या सुष्ठु सन्दर्शिता । राधायाः प्रणयस्य हन्त महिमा यस्य श्रिया रक्षितुꣳ सा शक्या प्रभविष्णुनापि हरिणा नासीच् चतुर्-बाहुता ॥७॥

yathā- rāsārambha-vidhau nilīya vasatā kuñje mṛgākṣī-gaṇair dṛṣṭaṁ gopayituṁ svam uddhura-dhiyā yā suṣṭhu sandarśitā | rādhāyāḥ praṇayasya hanta mahimā yasya śriyā rakṣituṁ sā śakyā prabhaviṣṇunāpi hariṇā nāsīc catur-bāhutā ||7||

अपि च- सामान्याया रसाभास-प्रसङ्गात् तादृग् अप्य् असौ । भाव-योगात् तु सैरिन्ध्री परकीयैव सम्मता ॥८॥

api ca- sāmānyāyā rasābhāsa-prasaṅgāt tādṛg apy asau | bhāva-yogāt tu sairindhrī parakīyaiva sammatā ||8||

यथा च प्राञ्चः (शृङ्गार-तिलके १.६२,६४)- सामान्या वनिता वेश्या सा द्रव्यꣳ परम् इच्छता । गुण-हीने च न द्वेषो नानुरागो गुणिन्य् अपि । शृङ्गाराभास एतासु न शृङ्गारः कदाचन ॥९॥ इति ।

yathā ca prāñcaḥ (śṛṅgāra-tilake 1.62,64)- sāmānyā vanitā veśyā sā dravyaṁ param icchatā | guṇa-hīne ca na dveṣo nānurāgo guṇiny api | śṛṅgārābhāsa etāsu na śṛṅgāraḥ kadācana ||9|| iti |

स्वकीयाश् च परोढाश् च या द्विधा परिकीर्तिताः । मुग्धा मध्या प्रगल्भेति प्रत्येकꣳ तास् त्रिधा मताः ॥१०॥

svakīyāś ca paroḍhāś ca yā dvidhā parikīrtitāḥ | mugdhā madhyā pragalbheti pratyekaṁ tās tridhā matāḥ ||10||

भेद-त्रयम् इदꣳ कैश्चित् स्वीयाया एव वर्णितम् । तथापि सत्-कवि-ग्रन्थे दृष्टत्वात् तद्-अनादृतम् ॥११॥

bheda-trayam idaṁ kaiścit svīyāyā eva varṇitam | tathāpi sat-kavi-granthe dṛṣṭatvāt tad-anādṛtam ||11||

तथा प्राचीनैश् चोक्तम्- उदाहृति-भिदाꣳ केचित् सर्वासाम् एव तन्वते । तास् तु प्रायेण दृश्यन्ते सर्वत्र व्यवहारतः ॥१२॥इति ।

tathā prācīnaiś coktam- udāhṛti-bhidāṁ kecit sarvāsām eva tanvate | tās tu prāyeṇa dṛśyante sarvatra vyavahārataḥ ||12||iti |

तत्र मुग्धा- मुग्धा नव-वयः-कामा रतौ वामा सखी-वशा । रति-चेष्टासु स-व्रीड-चारु-गूढ-प्रयत्न-भाक् ॥१३॥

tatra mugdhā- mugdhā nava-vayaḥ-kāmā ratau vāmā sakhī-vaśā | rati-ceṣṭāsu sa-vrīḍa-cāru-gūḍha-prayatna-bhāk ||13||

कृतापराधे दयिते बाष्प-रुद्धावलोकना । प्रियाप्रियोक्तौ चाशक्ता माने च विमुखी सदा ॥१४॥

kṛtāparādhe dayite bāṣpa-ruddhāvalokanā | priyāpriyoktau cāśaktā māne ca vimukhī sadā ||14||

तत्र नव-वयाः- विरमति शैशव-शिशिरे, प्रविशति यौवन-मधौ विशाखायाः । दीव्यति लोचन-कमलꣳ, वदन-सुधाꣳशुश् च विस्फुरति ॥१५॥

tatra nava-vayāḥ- viramati śaiśava-śiśire, praviśati yauvana-madhau viśākhāyāḥ | dīvyati locana-kamalaṁ, vadana-sudhāṁśuś ca visphurati ||15||

यथा वा- बाल्य-ध्वान्त सखे प्रयाहि तरसा राधा-वपुर् द्वीपत- स्तारुण्य-द्युमणेर् यद् एष विजयारम्भः पुरो जृम्भते । कृष्ण-व्योम्नि रुचिर् दरोत्तरलता तारा-द्युतौ काप्य् उरः- पूर्वाद्रौ सुषमोन्नतिः स्मित-कला पश्याद्य वक्त्राम्बुजे ॥१६॥

yathā vā- bālya-dhvānta sakhe prayāhi tarasā rādhā-vapur dvīpata- stāruṇya-dyumaṇer yad eṣa vijayārambhaḥ puro jṛmbhate | kṛṣṇa-vyomni rucir darottaralatā tārā-dyutau kāpy uraḥ- pūrvādrau suṣamonnatiḥ smita-kalā paśyādya vaktrāmbuje ||16||

नव-कामा, यथा- बाले कꣳस-भिदः स्मरोत्सव-रसे प्रस्तूयमाने छलात् प्रौढाभीर-वधूभिर् आनत-मुखी त्वꣳ कर्णम् अध्यस्यसि । सव्याजꣳ वन-मालिका-विरचने’प्य् उल्लासम् आलम्बसे रङ्गः को’यम् अवातरद् वद सखि स्वान्ते नवीनस् तव ॥१७॥

nava-kāmā, yathā- bāle kaṁsa-bhidaḥ smarotsava-rase prastūyamāne chalāt prauḍhābhīra-vadhūbhir ānata-mukhī tvaṁ karṇam adhyasyasi | savyājaṁ vana-mālikā-viracane’py ullāsam ālambase raṅgaḥ ko’yam avātarad vada sakhi svānte navīnas tava ||17||

रतौ वामा, यथा- नव-बालिकास्मि कुरु नर्म नेदृशꣳ पदवीꣳ विमुञ्च शिखि-पिञ्छ-शेखर । विरचन्ति पश्य पटवस् तटीम् इमा- मरविन्द-बन्धु-दुहितुर् नत-भ्रुवः ॥१८॥

ratau vāmā, yathā- nava-bālikāsmi kuru narma nedṛśaṁ padavīṁ vimuñca śikhi-piñcha-śekhara | viracanti paśya paṭavas taṭīm imā- maravinda-bandhu-duhitur nata-bhruvaḥ ||18||

यथा वा- यमुना-पुलिने विलोकनान् मे चलिताꣳ स्मेर-सखी-गृहीत-हस्ताम् । अयि मुञ्च करꣳ ममेति कञ्जद्- वचनाꣳ खञ्जन-लोचनाꣳ स्मरामि ॥१९॥

yathā vā- yamunā-puline vilokanān me calitāṁ smera-sakhī-gṛhīta-hastām | ayi muñca karaṁ mameti kañjad- vacanāṁ khañjana-locanāṁ smarāmi ||19||

सखी-वशा- व्रज-राज-कुमार कर्कशे सुकुमारीꣳ त्वयि नार्पयाम्य् अमुम् । कलभेन्द्र-करे नवोदयाꣳ नलिनीꣳ कः कुरुते जनः कृती ॥२०॥

sakhī-vaśā- vraja-rāja-kumāra karkaśe sukumārīṁ tvayi nārpayāmy amum | kalabhendra-kare navodayāṁ nalinīṁ kaḥ kurute janaḥ kṛtī ||20||

यथा वा- न स्वीकृता सखि मया स्रग् इहास्ति कौन्दी किꣳ दीर्घ-रोष-विकटाꣳ भ्रु-कुटीꣳ तनोषि । क्षिप्तेयम् अत्र मम मण्डन-पेटिकायाꣳ चेद् वृन्दया चटुलया किम् अहꣳ करिष्ये ॥२१॥

yathā vā- na svīkṛtā sakhi mayā srag ihāsti kaundī kiṁ dīrgha-roṣa-vikaṭāṁ bhru-kuṭīṁ tanoṣi | kṣipteyam atra mama maṇḍana-peṭikāyāṁ ced vṛndayā caṭulayā kim ahaṁ kariṣye ||21||

सव्रीड-रत-प्रयत्ना, यथा- द्वित्राण्य् एत्य पदानि कुञ्ज-वसतेर् द्वारे विलासोन्मुखी सद्यः कम्प-तरङ्गद्-अङ्ग-लतिका तिर्यग्-विवृत्ता ह्रिया । भूयः स्निग्ध-सखी-गिराꣳ परिमलैस् तल्पान्तम् आसेदुषी स्वान्तꣳ हन्त जहार हारि-हरिणी-नेत्रा मम श्यामला ॥२२॥

savrīḍa-rata-prayatnā, yathā- dvitrāṇy etya padāni kuñja-vasater dvāre vilāsonmukhī sadyaḥ kampa-taraṅgad-aṅga-latikā tiryag-vivṛttā hriyā | bhūyaḥ snigdha-sakhī-girāṁ parimalais talpāntam āseduṣī svāntaṁ hanta jahāra hāri-hariṇī-netrā mama śyāmalā ||22||

रोष-कृत-बाष्प-मौना, यथा- सिद्धापराधम् अपि शुद्ध-मनाः सखी मे त्वाꣳ वक्ष्यते कथम् अदक्षिणम् अक्षमेव । नेमाꣳ विडम्बय कदम्ब-वनी-भुजङ्ग वक्त्रꣳ पिधाय कुरुताम् इयम् अश्रु-मोक्षम् ॥२३॥

roṣa-kṛta-bāṣpa-maunā, yathā- siddhāparādham api śuddha-manāḥ sakhī me tvāṁ vakṣyate katham adakṣiṇam akṣameva | nemāṁ viḍambaya kadamba-vanī-bhujaṅga vaktraṁ pidhāya kurutām iyam aśru-mokṣam ||23||

अथ माने विमुखी- मृद्वी तथाक्षमा चेति सा माने विमुखी द्विधा ॥२४॥

atha māne vimukhī- mṛdvī tathākṣamā ceti sā māne vimukhī dvidhā ||24||

तत्र मृद्वी, यथा रस-सुधाकारे (१.१५६)- व्यावृत्ति-क्रमणोद्यमे’पि पदयोः प्रत्युद्गतौ वर्तनꣳ भ्रू-भेदो’पि तद् ईक्षण-व्यसनिना व्यस्मारि मे चक्षुषा । चाटूक्तानि करोति दग्ध-रसना रूक्षाक्षरे’प्य् उद्यता सख्यः किꣳ करवाणि मान-समये सङ्घात-भेदो मम ॥२५॥

tatra mṛdvī, yathā rasa-sudhākāre (1.156)- vyāvṛtti-kramaṇodyame’pi padayoḥ pratyudgatau vartanaṁ bhrū-bhedo’pi tad īkṣaṇa-vyasaninā vyasmāri me cakṣuṣā | cāṭūktāni karoti dagdha-rasanā rūkṣākṣare’py udyatā sakhyaḥ kiṁ karavāṇi māna-samaye saṅghāta-bhedo mama ||25||

अक्षमा, यथा- आभीर-पङ्कज-दृशाꣳ बत साहसिक्यꣳ या केशवे क्षणम् अपि प्रणयन्ति मानम् । मानेति वर्ण-युगले’पि मम प्रयाते कर्णाङ्गनꣳ वहति वेपथुम् अन्तरात्मा ॥२६॥

akṣamā, yathā- ābhīra-paṅkaja-dṛśāṁ bata sāhasikyaṁ yā keśave kṣaṇam api praṇayanti mānam | māneti varṇa-yugale’pi mama prayāte karṇāṅganaṁ vahati vepathum antarātmā ||26||

अथ मध्या- समान-लज्जा-मदना प्रोद्यत्-तारुण्य-शालिनी । किञ्चित्-प्रगल्भ-वचना मोहान्त-सुरत-क्षमा । मध्या स्यात् कोमला क्वापि माने कुत्रापि कर्कशा ॥२७॥

atha madhyā- samāna-lajjā-madanā prodyat-tāruṇya-śālinī | kiñcit-pragalbha-vacanā mohānta-surata-kṣamā | madhyā syāt komalā kvāpi māne kutrāpi karkaśā ||27||

तत्र समान-लज्जा-मदना, यथा- विकिरति किल कृष्णे नेत्र-पद्मꣳ स-तृष्णे नमयति मुखम् अन्तः-स्मेरम् आवृत्य राधा । निदधति दृशम् अस्मिन्न् अन्यतः प्रेक्षते’मुꣳ तद् अपि सरसिजाक्षी तस्य मोदꣳ व्यतानीत् ॥२८॥

tatra samāna-lajjā-madanā, yathā- vikirati kila kṛṣṇe netra-padmaṁ sa-tṛṣṇe namayati mukham antaḥ-smeram āvṛtya rādhā | nidadhati dṛśam asminn anyataḥ prekṣate’muṁ tad api sarasijākṣī tasya modaṁ vyatānīt ||28||

प्रोद्यत्-तारुण्य-शालिनी, यथा- भ्रुवोर् विक्षेपस् ते कवलयति मीन-ध्वज-धनुः- प्रभारम्भꣳ रम्भा-श्रियम् उपहसत्य् उरु-युगलम् । कुच-द्वन्द्वꣳ धत्ते रथ-चरण-यूनोर् विलसितꣳ वरोरूणाꣳ राधे तरुणिमनि चूडामणिर् असि ॥२९॥

prodyat-tāruṇya-śālinī, yathā- bhruvor vikṣepas te kavalayati mīna-dhvaja-dhanuḥ- prabhārambhaṁ rambhā-śriyam upahasaty uru-yugalam | kuca-dvandvaṁ dhatte ratha-caraṇa-yūnor vilasitaṁ varorūṇāṁ rādhe taruṇimani cūḍāmaṇir asi ||29||

किञ्चित्-प्रगल्भोक्तिः, यथोद्धव-सन्देशे (५४)- मद्-वक्त्राम्भोरुह-परिमलोन्मत्त-सेवानुबन्धे पत्युः कृष्ण-भ्रमर कुरुषे किꣳतराम् अन्तरायम् । तृष्णाभिस् त्वम् यदि कल-रुत-व्यग्र-चित्तस् तदाग्रे पुष्पैः पाण्डु-च्छविम् अविरलैर् याहि पुꣳनाग-कुञ्जम् ॥३०॥

kiñcit-pragalbhoktiḥ, yathoddhava-sandeśe (54)- mad-vaktrāmbhoruha-parimalonmatta-sevānubandhe patyuḥ kṛṣṇa-bhramara kuruṣe kiṁtarām antarāyam | tṛṣṇābhis tvam yadi kala-ruta-vyagra-cittas tadāgre puṣpaiḥ pāṇḍu-cchavim aviralair yāhi puṁnāga-kuñjam ||30||

मोहान्त-सुरत-क्षमा, यथा- श्रम-जल-निविडाꣳ निमीलिताक्षीꣳ श्लथ-चिकुराम् अनधीन-बाहु-वल्लीम् । मुदित-मनसम् अस्मृतान्य-भावाꣳ रति-शयने निशि गोपिकाꣳ स्मरामि ॥३१॥

mohānta-surata-kṣamā, yathā- śrama-jala-niviḍāṁ nimīlitākṣīṁ ślatha-cikurām anadhīna-bāhu-vallīm | mudita-manasam asmṛtānya-bhāvāṁ rati-śayane niśi gopikāṁ smarāmi ||31||

माने कोमला, यथा- प्राणास् त्वम् एव किम् इव त्वयि गोपनीयꣳ मानाय केशि-मथने सखि नास्मि शक्ता । एहि प्रयाव रविजा-तट-निष्कुटाय कल्याणि फुल्ल-कुसुमावचय-च्छलेन ॥३२॥

māne komalā, yathā- prāṇās tvam eva kim iva tvayi gopanīyaṁ mānāya keśi-mathane sakhi nāsmi śaktā | ehi prayāva ravijā-taṭa-niṣkuṭāya kalyāṇi phulla-kusumāvacaya-cchalena ||32||

माने कर्कशा, यथा विदग्ध-माधवे (५.३०)- मुधा मानोन्नाहाद् ग्लपयसि किम् अङ्गानि कठिने रुषꣳ धत्से किꣳवा प्रिय-परिजनाभ्यर्थन-विधौ । प्रकामꣳ ते कुञ्जालय-गृह-पतिस् ताम्यति पुरः कृपा-लक्ष्मीवन्तꣳ चटुलय दृगन्तꣳ क्षणम् इह ॥३३॥

māne karkaśā, yathā vidagdha-mādhave (5.30)- mudhā mānonnāhād glapayasi kim aṅgāni kaṭhine ruṣaṁ dhatse kiṁvā priya-parijanābhyarthana-vidhau | prakāmaṁ te kuñjālaya-gṛha-patis tāmyati puraḥ kṛpā-lakṣmīvantaṁ caṭulaya dṛgantaṁ kṣaṇam iha ||33||

त्रिधासौ मान-वृत्तेः स्याद् धीराधीरोभयात्मिका ॥३४॥

tridhāsau māna-vṛtteḥ syād dhīrādhīrobhayātmikā ||34||

तत्र धीर-मध्या- धीरा तु वक्ति वक्रोक्त्या सोत्प्रासꣳ सागसꣳ प्रियम् ॥३५॥

tatra dhīra-madhyā- dhīrā tu vakti vakroktyā sotprāsaṁ sāgasaṁ priyam ||35||

यथा- स्वामिन् युक्तम् इदꣳ तवाञ्जन-नवालक्त-द्रवैः सर्वतः सꣳक्रान्तैर् धृत-नील-लोहित-तनोर् यच् चन्द्रलेखा-धृतिः । एकꣳ किन्त्व् अवलोचयाम्य् अनुचितꣳ हꣳहो पशूनाꣳ पते देहार्धे दयिताꣳ वहन् बहुमताम् अत्रासि यन् नागतः ॥३६॥

yathā- svāmin yuktam idaṁ tavāñjana-navālakta-dravaiḥ sarvataḥ saṁkrāntair dhṛta-nīla-lohita-tanor yac candralekhā-dhṛtiḥ | ekaṁ kintv avalocayāmy anucitaṁ haṁho paśūnāṁ pate dehārdhe dayitāṁ vahan bahumatām atrāsi yan nāgataḥ ||36||

अथ अधीर-मध्या- अधीरा परुषैर् वाक्यैर् निरस्येद् वल्लभꣳ रुषा ॥३७॥

atha adhīra-madhyā- adhīrā paruṣair vākyair nirasyed vallabhaṁ ruṣā ||37||

यथा- उत्तुङ्ग-स्तन-मण्डली-सहचरः कण्ठे स्फुरन्न् एष ते हारः कꣳसरिपो क्षपा-विलसितꣳ निःसꣳशयꣳ शꣳसति । धूर्ताभीर-वधू-प्रतारित-मते मिथ्या-कथा-घर्घरी- झङ्कारोन्मुखर प्रयाहि तरसा युक्तात्र नावस्थितिः ॥३८॥

yathā- uttuṅga-stana-maṇḍalī-sahacaraḥ kaṇṭhe sphurann eṣa te hāraḥ kaṁsaripo kṣapā-vilasitaṁ niḥsaṁśayaṁ śaṁsati | dhūrtābhīra-vadhū-pratārita-mate mithyā-kathā-ghargharī- jhaṅkāronmukhara prayāhi tarasā yuktātra nāvasthitiḥ ||38||

अथ धीराधीर-मध्या- धीराधीर तु वक्रोक्त्या स-बाष्पꣳ वदति प्रियम् ॥३९॥

atha dhīrādhīra-madhyā- dhīrādhīra tu vakroktyā sa-bāṣpaṁ vadati priyam ||39||

यथा- गोपेन्द्रनन्दन न रोदय याहि याहि सा ते विधास्यति रुषꣳ हृदयाधिदेवी । त्वन्-मौलि-माल्य-हृत-यावक-पङ्कम् अस्याः पाद-द्वयꣳ पुनर् अनेन विभूषयाद्य ॥४०॥

yathā- gopendranandana na rodaya yāhi yāhi sā te vidhāsyati ruṣaṁ hṛdayādhidevī | tvan-mauli-mālya-hṛta-yāvaka-paṅkam asyāḥ pāda-dvayaṁ punar anena vibhūṣayādya ||40||

यथा वा- ताम् एव प्रतिपद्य काम-वरदाꣳ सेवस्व देवीꣳ सदा यस्याः प्राप्य महा-प्रसादम् अधुना दामोदरामोदसे । पादालक्त-चितꣳ शिरस् तव मुखꣳ ताम्बूल-शेषोज्ज्वलꣳ कण्ठश् चायम् उरोज-कुट्मल-सुहृन्-निर्माल्य-माल्याङ्कितः ॥४१॥

yathā vā- tām eva pratipadya kāma-varadāṁ sevasva devīṁ sadā yasyāḥ prāpya mahā-prasādam adhunā dāmodarāmodase | pādālakta-citaṁ śiras tava mukhaṁ tāmbūla-śeṣojjvalaṁ kaṇṭhaś cāyam uroja-kuṭmala-suhṛn-nirmālya-mālyāṅkitaḥ ||41||

सर्व एव रसोत्कर्षो मध्यायाम् एव युज्यते । यद् अस्याꣳ वर्तते व्यक्ता मौग्ध्य-प्रागल्भ्ययोर् युतिः ॥४२॥

sarva eva rasotkarṣo madhyāyām eva yujyate | yad asyāṁ vartate vyaktā maugdhya-prāgalbhyayor yutiḥ ||42||

अथ प्रगल्भा- प्रगल्भा पूर्ण-तारुण्या मदान्धोरु-रतोत्सुका । भूरि-भावोद्गमाभिज्ञा रसेनाक्रान्त-वल्लभा । अतिप्रौढोक्ति-चेष्टासौ माने चात्यन्त-कर्कशा ॥४३॥

atha pragalbhā- pragalbhā pūrṇa-tāruṇyā madāndhoru-ratotsukā | bhūri-bhāvodgamābhijñā rasenākrānta-vallabhā | atiprauḍhokti-ceṣṭāsau māne cātyanta-karkaśā ||43||

तत्र पूर्ण-तारुण्या, यथा- मुष्णाति स्तन-युग्मम् अभ्रमु-पतेः कुम्भ-स्थली-विभ्रमꣳ विस्फारꣳ च नितम्ब-मण्डलम् इदꣳ रोधः-श्रियꣳ लुण्ठति । द्वन्द्वꣳ लोचनयोश् च लोल-शफरी-विस्फूर्जितꣳ स्पर्धते तारुण्यामृत-सम्पदा त्वम् अधिकꣳ चन्द्रावलि क्षालिता ॥४४॥

tatra pūrṇa-tāruṇyā, yathā- muṣṇāti stana-yugmam abhramu-pateḥ kumbha-sthalī-vibhramaṁ visphāraṁ ca nitamba-maṇḍalam idaṁ rodhaḥ-śriyaṁ luṇṭhati | dvandvaṁ locanayoś ca lola-śapharī-visphūrjitaṁ spardhate tāruṇyāmṛta-sampadā tvam adhikaṁ candrāvali kṣālitā ||44||

अथ मदान्धा- निष्क्रान्ते रति-कुञ्जतः परिजने शय्याम् अवापय्य माꣳ स्वैरꣳ गौरि रिरꣳसया मयि दृशꣳ दीर्घाꣳ क्षिपत्य् अच्युते । सद्यः-प्रोद्यद्-उरु-प्रमोद-लहरी-विस्मारितात्म-स्थितिर्नाहꣳ तत्र विदाम्बभूव किम् अभूत् कृत्यꣳ किलातः-परम् ॥४५॥

atha madāndhā- niṣkrānte rati-kuñjataḥ parijane śayyām avāpayya māṁ svairaṁ gauri riraṁsayā mayi dṛśaṁ dīrghāṁ kṣipaty acyute | sadyaḥ-prodyad-uru-pramoda-laharī-vismāritātma-sthitirnāhaṁ tatra vidāmbabhūva kim abhūt kṛtyaṁ kilātaḥ-param ||45||

उरु-रतोत्सुका, यथा- उदञ्चद्-वैयात्याꣳ पृथु-नख-पदाकीर्ण-मिथुनाꣳ स्खलद्-बर्हाकल्पाꣳ दलद्-अमल-गुञ्जा-मणिसराम् । ममानङ्ग-क्रीडाꣳ सखि वलय-रिक्ती-कृत-कराꣳ मनस् ताम् एवोच्चैर् मणित-रमणीयाꣳ मृगयते ॥४६॥

uru-ratotsukā, yathā- udañcad-vaiyātyāṁ pṛthu-nakha-padākīrṇa-mithunāṁ skhalad-barhākalpāṁ dalad-amala-guñjā-maṇisarām | mamānaṅga-krīḍāṁ sakhi valaya-riktī-kṛta-karāṁ manas tām evoccair maṇita-ramaṇīyāṁ mṛgayate ||46||

भूरि-भावोद्गमाभिज्ञा- साचि-प्रेङ्खद्-अपाङ्ग-शृङ्खल-शिखा विस्फारित-भ्रू-लता साकूत-स्मित-कुड्मलावृत-मुखी प्रोत्क्षिप्त-रोमाङ्कुरा । कुञ्जे गुञ्ज-दलौ विराजसि चिरात् कूजद्-विपञ्ची-स्वरा बद्धुꣳ बन्धुर-गात्रि कृष्ण-हरिणꣳ शङ्के त्वम् आकाङ्क्षसि ॥४७॥

bhūri-bhāvodgamābhijñā- sāci-preṅkhad-apāṅga-śṛṅkhala-śikhā visphārita-bhrū-latā sākūta-smita-kuḍmalāvṛta-mukhī protkṣipta-romāṅkurā | kuñje guñja-dalau virājasi cirāt kūjad-vipañcī-svarā baddhuṁ bandhura-gātri kṛṣṇa-hariṇaṁ śaṅke tvam ākāṅkṣasi ||47||

रसाक्रान्त-वल्लभा, यथा- अवचिनु कुसुमानि प्रेक्ष्य चारुण्य् अरण्ये विरचय पुनर् एभिर् मण्डनान्य् उज्ज्वलानि । मधुमथन मद्-अङ्गे कल्पयाकल्पम् एतैर् युवतिषु मम भीमꣳ रौतु सौभाग्य-भेरी ॥४८॥

rasākrānta-vallabhā, yathā- avacinu kusumāni prekṣya cāruṇy araṇye viracaya punar ebhir maṇḍanāny ujjvalāni | madhumathana mad-aṅge kalpayākalpam etair yuvatiṣu mama bhīmaṁ rautu saubhāgya-bherī ||48||

अतिप्रौढोक्तिः, यथा पद्यावल्याꣳ (२८०)- काकुꣳ करोषि गृह-कोण-करीष-पुञ्ज- गूढाङ्ग किꣳ ननु वृथा कितव प्रयाहि । कुत्राद्य जीर्ण-तरणि-भ्रमणातिभीत- गोपाङ्गना-गण-विडम्बन-चातुरी ते ॥४९॥

atiprauḍhoktiḥ, yathā padyāvalyāṁ (280)- kākuṁ karoṣi gṛha-koṇa-karīṣa-puñja- gūḍhāṅga kiṁ nanu vṛthā kitava prayāhi | kutrādya jīrṇa-taraṇi-bhramaṇātibhīta- gopāṅganā-gaṇa-viḍambana-cāturī te ||49||

अतिप्रौढ-चेष्टा, यथा- सख्यास् तवानङ्ग-रणोत्सवे’धुना ननर्त मुक्ता-लतिका स्तनोपरि । उत्प्लुत्य यस्याः सखि नायकश् चलो धीरꣳ मुहुर् मे प्रजहार कौस्तुभम् ॥५०॥

atiprauḍha-ceṣṭā, yathā- sakhyās tavānaṅga-raṇotsave’dhunā nanarta muktā-latikā stanopari | utplutya yasyāḥ sakhi nāyakaś calo dhīraṁ muhur me prajahāra kaustubham ||50||

माने’त्यन्त-कर्कशा, यथा उद्दव-सन्देशे (५३)- मेदिन्याꣳ ते लुठति दयिता मालती म्लान-पुष्पा तिष्ठन् द्वारे रमणि विमनाः खिद्यते पद्मनाभः । त्वꣳ चोन्निद्रा क्षपयसि निशाम् रोदयन्ती वयस्या माने कस् ते नव-मधुरिमा तꣳ तु नालोकयामि ॥५१॥

māne’tyanta-karkaśā, yathā uddava-sandeśe (53)- medinyāṁ te luṭhati dayitā mālatī mlāna-puṣpā tiṣṭhan dvāre ramaṇi vimanāḥ khidyate padmanābhaḥ | tvaṁ connidrā kṣapayasi niśām rodayantī vayasyā māne kas te nava-madhurimā taṁ tu nālokayāmi ||51||

मान-वृत्तेः प्रगल्भापि त्रिधा धीरादि-भेदतः ॥५२॥ (रषु. १.१०३ब्)

māna-vṛtteḥ pragalbhāpi tridhā dhīrādi-bhedataḥ ||52|| (raṣu. 1.103b)

तत्र धीर-प्रगल्भा- उदास्ते सुरते धीरा सावहित्था च सादरा ॥५३॥ (रषु. १.१०४अ)

tatra dhīra-pragalbhā- udāste surate dhīrā sāvahitthā ca sādarā ||53|| (raṣu. 1.104a)

यथा- देवी नाद्य मयार्चितेति न हरे ताम्बूलम् आस्वादितꣳ शिल्पꣳ ते परिचित्य तप्स्यति गृहीत्य् अङ्गीकृता न स्रजः । आहूतास्मि गृहे व्रजेशितुर् इति क्षिप्रꣳ व्रजन्त्या वचस्तस्याश्रावि न भद्रयेति विनयैर् मानः प्रमाणीकृतः ॥५४॥

yathā- devī nādya mayārciteti na hare tāmbūlam āsvāditaṁ śilpaṁ te paricitya tapsyati gṛhīty aṅgīkṛtā na srajaḥ | āhūtāsmi gṛhe vrajeśitur iti kṣipraṁ vrajantyā vacastasyāśrāvi na bhadrayeti vinayair mānaḥ pramāṇīkṛtaḥ ||54||

यथा वा- कण्ठे नाद्य करोमि दुर्व्रत-हता रम्याम् इमाꣳ ते स्रजꣳ वक्तुꣳ सुष्ठु न हि क्षमास्मि कठिनैर् मौनꣳ द्विजैर् ग्राहिता । का त्वाꣳ प्रोज्झ्य चलेत् खलेयम् अचिरꣳ श्वश्रूर् न चेद् आह्वये इत्थꣳ पालिकया हरौ विनयतो मन्युर् गभीरीकृतः ॥५५॥

yathā vā- kaṇṭhe nādya karomi durvrata-hatā ramyām imāṁ te srajaṁ vaktuṁ suṣṭhu na hi kṣamāsmi kaṭhinair maunaṁ dvijair grāhitā | kā tvāṁ projjhya calet khaleyam aciraṁ śvaśrūr na ced āhvaye itthaṁ pālikayā harau vinayato manyur gabhīrīkṛtaḥ ||55||

यथा वा- कुचालम्भे पाणिर् न हि मम भवत्या विघटितो मुहुश् चुम्बारम्भे मुखम् अपि न साचीकृतम् अभूत् । परीरम्भे चन्द्रावलि न च वपुः कुञ्चितम् इदꣳ क्व लब्धा मानस्य स्थितिर् इयम् अनालोकित-चरी ॥५६॥

yathā vā- kucālambhe pāṇir na hi mama bhavatyā vighaṭito muhuś cumbārambhe mukham api na sācīkṛtam abhūt | parīrambhe candrāvali na ca vapuḥ kuñcitam idaṁ kva labdhā mānasya sthitir iyam anālokita-carī ||56||

अथ अधीर-प्रगल्भा- सन्तर्ज्य निष्ठुरꣳ रोषाद् अधीरा ताडयेत् प्रियम् ॥५७॥ (रषु. १.१०४ब्)

atha adhīra-pragalbhā- santarjya niṣṭhuraṁ roṣād adhīrā tāḍayet priyam ||57|| (raṣu. 1.104b)

यथा- मुग्धाः कꣳसरिपो वयꣳ रचयितुꣳ जानीमहे नोचितꣳ ताꣳ नीति-क्रम-कोविदाꣳ प्रिय-सखीꣳ वन्देमहि श्यामलाम् । मल्ली-दामभिर् उच्छलन्-मधुकरैः सꣳयम्य कण्ठे यया साक्षेपꣳ चकितेक्षणस् त्वम् असकृत् कर्णोत्पलैस् ताड्यसे ॥५८॥

yathā- mugdhāḥ kaṁsaripo vayaṁ racayituṁ jānīmahe nocitaṁ tāṁ nīti-krama-kovidāṁ priya-sakhīṁ vandemahi śyāmalām | mallī-dāmabhir ucchalan-madhukaraiḥ saṁyamya kaṇṭhe yayā sākṣepaṁ cakitekṣaṇas tvam asakṛt karṇotpalais tāḍyase ||58||

अथ धीराधीर-प्रगल्भा- धीराधीर-गुणोप्तेआ धीराधीरेति कथ्यते ॥५९॥ (रषु. १.१०५)

atha dhīrādhīra-pragalbhā- dhīrādhīra-guṇopteā dhīrādhīreti kathyate ||59|| (raṣu. 1.105)

यथा- स्फुरति न मम जातु क्रोध-गन्धो’पि चित्ते व्रतम् अनु गहनाभूत् किन्तु मौने मनीषा । अघहर लघु याहि व्याज आस्ताꣳ यद् एताः कुसुम-रसनया त्वाꣳ बन्धुम् इच्छन्ति सख्यः ॥६०॥

yathā- sphurati na mama jātu krodha-gandho’pi citte vratam anu gahanābhūt kintu maune manīṣā | aghahara laghu yāhi vyāja āstāṁ yad etāḥ kusuma-rasanayā tvāṁ bandhum icchanti sakhyaḥ ||60||

यथा वा- कृतागसि हरौ पुरः स्फुरति तꣳ भ्रमद्-भ्रू-लता तिताडयिषुर् उद्धुरा श्रुति-तटाद् विकृष्योत्पलम् । न तेन तम् अताडयत् किम् अपि याहि याहीति सा ब्रुवत्य् अजनि मङ्गला सखि परꣳ पराञ्चन्-मुखी ॥६१॥

yathā vā- kṛtāgasi harau puraḥ sphurati taṁ bhramad-bhrū-latā titāḍayiṣur uddhurā śruti-taṭād vikṛṣyotpalam | na tena tam atāḍayat kim api yāhi yāhīti sā bruvaty ajani maṅgalā sakhi paraṁ parāñcan-mukhī ||61||

किशोरिकाणाम् अप्य् आसाम् आकृतेः प्रकृतेर् अपि । प्रागल्भ्याद् इव कासाꣳचित् प्रगल्भात्वम् उदीर्यते ॥६२॥

kiśorikāṇām apy āsām ākṛteḥ prakṛter api | prāgalbhyād iva kāsāṁcit pragalbhātvam udīryate ||62||

मध्या तथा प्रगल्भा च द्विधा सा परिभिद्यते । ज्येष्ठा चापि कनिष्ठा च नायक-प्रणयꣳ प्रति ॥६३॥

madhyā tathā pragalbhā ca dvidhā sā paribhidyate | jyeṣṭhā cāpi kaniṣṭhā ca nāyaka-praṇayaṁ prati ||63||

यथा- सुप्ते प्रेक्ष्य पृथक् पुरः प्रियतमे तत्रार्पयन् पुष्पजꣳ लीलाया नयनाञ्चले किल रजश् चक्रे प्रबोधोद्यमम् । कृष्णः शीतल-ताल-वृन्त-रचनोपायेन पश्याग्रत- स्तारायाः प्रणयाद् इव प्रणयते निद्राभिवृद्धि-क्रमम् ॥६४॥

yathā- supte prekṣya pṛthak puraḥ priyatame tatrārpayan puṣpajaṁ līlāyā nayanāñcale kila rajaś cakre prabodhodyamam | kṛṣṇaḥ śītala-tāla-vṛnta-racanopāyena paśyāgrata- stārāyāḥ praṇayād iva praṇayate nidrābhivṛddhi-kramam ||64||

यथा वा- दीव्यन्त्यौ दयिते समीक्ष्य रभसाद् अक्षैस् त्र्यहात्म-ग्लहै- र्गौरीꣳ घूर्णितयोपदिश्य हितवद्-दाय-प्रयोगꣳ भ्रुवा । तस्यास् तूर्णम् उपार्जयन्न् इव जयꣳ शिक्षा-वशेनाच्युतः श्यामाम् एव चकार धूर्त-नगरी-सङ्केत-विज् जित्वराम् ॥६५॥

yathā vā- dīvyantyau dayite samīkṣya rabhasād akṣais tryahātma-glahai- rgaurīṁ ghūrṇitayopadiśya hitavad-dāya-prayogaṁ bhruvā | tasyās tūrṇam upārjayann iva jayaṁ śikṣā-vaśenācyutaḥ śyāmām eva cakāra dhūrta-nagarī-saṅketa-vij jitvarām ||65||

काचित् काञ्चिद् अपेक्ष्य स्याज् ज्येष्ठेत्य् आपेक्षिकी भिदा । अतो भेद-द्वयम् इदꣳ न कृतꣳ गणनान्तरे ॥६६॥

kācit kāñcid apekṣya syāj jyeṣṭhety āpekṣikī bhidā | ato bheda-dvayam idaṁ na kṛtaṁ gaṇanāntare ||66||

कन्या मुग्धैव सा किन्तु स्वीयान्योढे उभे बुधैः । मुग्धा-मध्यादि-भेदेन षड्-भेदे परिकीर्तिते ॥६७॥

kanyā mugdhaiva sā kintu svīyānyoḍhe ubhe budhaiḥ | mugdhā-madhyādi-bhedena ṣaḍ-bhede parikīrtite ||67||

मध्या-प्रौढे द्विषड्-भेदे प्रोक्ते धीरादि-भेदतः । कन्या स्वीया परोढेति मुग्धा च त्रिविधा मता । इति ताः कीर्तिता पञ्चदश भेदा इहाखिलाः ॥६८॥

madhyā-prauḍhe dviṣaḍ-bhede prokte dhīrādi-bhedataḥ | kanyā svīyā paroḍheti mugdhā ca trividhā matā | iti tāḥ kīrtitā pañcadaśa bhedā ihākhilāḥ ||68||

अथावस्थाष्टकꣳ सर्व-नायिकानाꣳ निगद्यते । तत्राभिसारिका वास-सज्जा चोत्कण्ठिता तथा ॥६९॥

athāvasthāṣṭakaṁ sarva-nāyikānāṁ nigadyate | tatrābhisārikā vāsa-sajjā cotkaṇṭhitā tathā ||69||

खण्डिता विप्रलब्धा च कलहान्तरितापि च । प्रोषित-प्रेयसी चैव तथा स्वाधीन-भर्तृका ॥७०॥

khaṇḍitā vipralabdhā ca kalahāntaritāpi ca | proṣita-preyasī caiva tathā svādhīna-bhartṛkā ||70||

तत्र अभिसारिका, यथा- याभिसारयते कान्तꣳ स्वयꣳ वाभिसरत्य् अपि । सा ज्योत्स्नी तामसी यान-योग्य-वेषाभिसारिका ॥७१॥

tatra abhisārikā, yathā- yābhisārayate kāntaṁ svayaṁ vābhisaraty api | sā jyotsnī tāmasī yāna-yogya-veṣābhisārikā ||71||

लज्जया स्वाङ्ग-लीनेव निःशब्दाखिल-मण्डना । कृतावगुष्ठा स्निग्धैक-सखी-युक्ता प्रियꣳ व्रजेत् ॥७२॥

lajjayā svāṅga-līneva niḥśabdākhila-maṇḍanā | kṛtāvaguṣṭhā snigdhaika-sakhī-yuktā priyaṁ vrajet ||72||

तत्र अभिसारयित्री, यथा- जानीते न हरिर् यथा मम मनः-कन्दर्प-कण्डूम् इमाꣳ माꣳ प्रीत्याभिसरत्य् अयꣳ सखि यथा कृत्वा त्वयि प्रार्थनाम् । चातुर्यꣳ तरसा प्रसारय तथा सस्नेहम् आसाद्य तꣳ यावत् प्राणहरो न चन्द्रहतकः प्राची-मुखꣳ चुम्बति ॥७३॥

tatra abhisārayitrī, yathā- jānīte na harir yathā mama manaḥ-kandarpa-kaṇḍūm imāṁ māṁ prītyābhisaraty ayaṁ sakhi yathā kṛtvā tvayi prārthanām | cāturyaṁ tarasā prasāraya tathā sasneham āsādya taṁ yāvat prāṇaharo na candrahatakaḥ prācī-mukhaṁ cumbati ||73||

अथ ज्योत्स्न्याꣳ स्वयम् अभिसारिका, यथा- इन्दुस् तुन्दिल-मण्डलꣳ प्रणयते वृन्दावने चन्द्रिकाꣳ सान्द्राꣳ सुन्दरि नन्दनो व्रज-पतेस् त्वद् वीथिम् उद्वीक्षते । त्वꣳ चन्द्राञ्चित-चन्दनेन खचिता क्षौमेण चालङ्कृता किꣳ वर्त्मन्य् अरविन्द-चारु-चरण-द्वन्द्वꣳ न सन्धित्ससि ॥७४॥

atha jyotsnyāṁ svayam abhisārikā, yathā- indus tundila-maṇḍalaṁ praṇayate vṛndāvane candrikāṁ sāndrāṁ sundari nandano vraja-pates tvad vīthim udvīkṣate | tvaṁ candrāñcita-candanena khacitā kṣaumeṇa cālaṅkṛtā kiṁ vartmany aravinda-cāru-caraṇa-dvandvaṁ na sandhitsasi ||74||

तामस्याꣳ, यथा विदग्ध-माधवे (४.२२)- तिमिर-मसिभिः सꣳवीताङ्ग्यः कदम्ब-वनान्तरे सखि बक-रिपुꣳ पुण्यात्मानः सरन्त्य् अभिसारिकाः । तव तु परितो विद्युद्-वर्णास् तनु-द्युति-सूचयो हरि हरि घन-ध्वान्तान्येताः स्ववैरिणि भिन्दते ॥७५॥

tāmasyāṁ, yathā vidagdha-mādhave (4.22)- timira-masibhiḥ saṁvītāṅgyaḥ kadamba-vanāntare sakhi baka-ripuṁ puṇyātmānaḥ saranty abhisārikāḥ | tava tu parito vidyud-varṇās tanu-dyuti-sūcayo hari hari ghana-dhvāntānyetāḥ svavairiṇi bhindate ||75||

अथ वासक-सज्जा- स्ववासक-वशात् कान्ते समेष्यति निजꣳ वपुः । सज्जी-करोति गेहꣳ च या सा वासक-सज्जिका ॥७६॥

atha vāsaka-sajjā- svavāsaka-vaśāt kānte sameṣyati nijaṁ vapuḥ | sajjī-karoti gehaṁ ca yā sā vāsaka-sajjikā ||76||

चेष्टा चास्याः स्मर-क्रीडा-सङ्कल्पो वर्त्म-वीक्षणम् । सखी-विनोद-वार्त्ता च मुहुर् दूति-क्षणादयः ॥७७॥

ceṣṭā cāsyāḥ smara-krīḍā-saṅkalpo vartma-vīkṣaṇam | sakhī-vinoda-vārttā ca muhur dūti-kṣaṇādayaḥ ||77||

यथा- रति-क्रीडा-कुञ्जꣳ कुसुम-शयनीयोज्ज्वल-रुचिꣳ वपुः सालङ्कारꣳ निजम् अपि विलोक्य स्मित-मुखी । मुहुर् ध्यायꣳ ध्यायꣳ किम् अपि हरिणा सङ्गम-विधिꣳ समृद्ध्यन्ती राधा मदन-मद-माद्यन् मतिर् अभूत् ॥७८॥

yathā- rati-krīḍā-kuñjaṁ kusuma-śayanīyojjvala-ruciṁ vapuḥ sālaṅkāraṁ nijam api vilokya smita-mukhī | muhur dhyāyaṁ dhyāyaṁ kim api hariṇā saṅgama-vidhiṁ samṛddhyantī rādhā madana-mada-mādyan matir abhūt ||78||

अथ उत्कण्ठिता- अनागसि प्रियतमे चिरयत्य् उत्सुका तु या । विरहोत्कण्ठिता भाव-वेदिभिः सा समीरिता ॥७९॥

atha utkaṇṭhitā- anāgasi priyatame cirayaty utsukā tu yā | virahotkaṇṭhitā bhāva-vedibhiḥ sā samīritā ||79||

अस्यास् तु चेष्टा हृत्-तापो वेपथुर् हेतु-तर्कणम् । अरतिर् बाष्प-मोक्षश् च स्वावस्था-कथनादयः ॥८०॥

asyās tu ceṣṭā hṛt-tāpo vepathur hetu-tarkaṇam | aratir bāṣpa-mokṣaś ca svāvasthā-kathanādayaḥ ||80||

यथा- सखि किम् अभवद् बद्धो राधा-कटाक्ष-गुणैर् अयꣳ समरम् अथवा किꣳ प्रारब्धꣳ सुरारिभिर् उद्धुरैः । अहह बहुलाष्टम्याꣳ प्राची-मुखे’प्य् उदिते विधौ विधु-मुखि! न यन् माꣳ सस्मार व्रजेश्वर-नन्दनः ॥८१॥

yathā- sakhi kim abhavad baddho rādhā-kaṭākṣa-guṇair ayaṁ samaram athavā kiṁ prārabdhaṁ surāribhir uddhuraiḥ | ahaha bahulāṣṭamyāṁ prācī-mukhe’py udite vidhau vidhu-mukhi! na yan māṁ sasmāra vrajeśvara-nandanaḥ ||81||

वास-सज्जा-दशाशेषे मानस्य विरताव् अपि । पारतन्त्र्ये तथा यूनोर् उत्कण्ठा स्याद् असङ्गमात् ॥८२॥

vāsa-sajjā-daśāśeṣe mānasya viratāv api | pāratantrye tathā yūnor utkaṇṭhā syād asaṅgamāt ||82||

अथ विप्रलब्धा- कृत्वा सङ्केतम् अप्राप्ते दैवाज् जीवित-वल्लभे । व्यथमानान्तरा प्रोक्ता विप्रलब्धा मनीषिभिः । निर्वेद-चिन्ता-खेदाश्रु-मूर्च्छा-निःश्वसितादि-भाक् ॥८३॥

atha vipralabdhā- kṛtvā saṅketam aprāpte daivāj jīvita-vallabhe | vyathamānāntarā proktā vipralabdhā manīṣibhiḥ | nirveda-cintā-khedāśru-mūrcchā-niḥśvasitādi-bhāk ||83||

यथा- विन्दति स्म दिवम् इन्दुर् इन्दिरा- नायकेन सखि वञ्चिता वयम् । कुर्महे किम् इह शाधि सादरꣳ द्राग् इति क्लमम् अगान् मृगेक्षणा ॥८४॥

yathā- vindati sma divam indur indirā- nāyakena sakhi vañcitā vayam | kurmahe kim iha śādhi sādaraṁ drāg iti klamam agān mṛgekṣaṇā ||84||

अथ खण्डिता- उल्लङ्घ्य समयꣳ यस्याः प्रेयान् अन्योपभोगवान् । भोग-लक्ष्माङ्कितः प्रातर् आगच्छेत् सा हि खण्डिता । एषा तु रोष-निःश्वास-तूष्णीꣳ-भावादि-भाग् भवेत् ॥८५॥

atha khaṇḍitā- ullaṅghya samayaṁ yasyāḥ preyān anyopabhogavān | bhoga-lakṣmāṅkitaḥ prātar āgacchet sā hi khaṇḍitā | eṣā tu roṣa-niḥśvāsa-tūṣṇīṁ-bhāvādi-bhāg bhavet ||85||

यथा- यावैर् धूमलितꣳ शिरो भुज-तटीꣳ ताटङ्क-मुद्राङ्किताꣳ सꣳक्रान्त-स्तन-कुङ्कुमोज्ज्वलम् उरो मालाꣳ परिम्लापिताम् । घूर्णा-कुड्मलिते दृशौ व्रज-पतेर् दृष्ट्वा प्रगे श्यामला चित्ते रुद्र-गुणꣳ मुखे तु सुमुखी भेजे मुनीनाꣳ व्रतम् ॥८६॥

yathā- yāvair dhūmalitaṁ śiro bhuja-taṭīṁ tāṭaṅka-mudrāṅkitāṁ saṁkrānta-stana-kuṅkumojjvalam uro mālāṁ parimlāpitām | ghūrṇā-kuḍmalite dṛśau vraja-pater dṛṣṭvā prage śyāmalā citte rudra-guṇaṁ mukhe tu sumukhī bheje munīnāṁ vratam ||86||

अथ कलहान्तरिता- या सखीनाꣳ पुरः पाद-पतितꣳ वल्लभꣳ रुषा । निरस्य पश्चात् तपति कलहान्तरिता हि सा । अस्याः प्रलाप-सन्ताप-ग्लानि-निःश्वसितादयः ॥८७॥

atha kalahāntaritā- yā sakhīnāṁ puraḥ pāda-patitaṁ vallabhaṁ ruṣā | nirasya paścāt tapati kalahāntaritā hi sā | asyāḥ pralāpa-santāpa-glāni-niḥśvasitādayaḥ ||87||

यथा- स्रजः क्षिप्ता दूरे स्वयम् उपहृताः केशि-रिपुणा प्रिय-वाचस् तस्य श्रुति-परिसरान्ते’पि न कृताः । नमन्न् एष क्षौणी-विलुठित-शिखꣳ प्रैक्षि न मया मनस् तेनेदꣳ मे स्फुटति पुटपाकार्पितम् इव ॥८८॥

yathā- srajaḥ kṣiptā dūre svayam upahṛtāḥ keśi-ripuṇā priya-vācas tasya śruti-parisarānte’pi na kṛtāḥ | namann eṣa kṣauṇī-viluṭhita-śikhaṁ praikṣi na mayā manas tenedaṁ me sphuṭati puṭapākārpitam iva ||88||

अथ प्रोषित-भर्तृका- दूर-देशꣳ गते कान्ते भवेत् प्रोषित-भर्तृका । प्रिय-सꣳकीर्तनꣳ दैन्यम् अस्यास् तानव-जागरौ । मालिन्यम् अनवस्थानꣳ जाड्य-चिन्तादयो मताः ॥८९॥

atha proṣita-bhartṛkā- dūra-deśaṁ gate kānte bhavet proṣita-bhartṛkā | priya-saṁkīrtanaṁ dainyam asyās tānava-jāgarau | mālinyam anavasthānaṁ jāḍya-cintādayo matāḥ ||89||

यथा- विलासी स्वच्छन्दꣳ वसति मथुरायाꣳ मधु-रिपु- र्वसन्तः सन्तापꣳ प्रथयति समन्ताद् अनुपदम् । दुराशेयꣳ वैरिण्य् अहह मद्-अभीष्टोद्यम-विधौ विधत्ते प्रत्यूहꣳ किम् इह भविता हन्त शरणम् ॥९०॥

yathā- vilāsī svacchandaṁ vasati mathurāyāṁ madhu-ripu- rvasantaḥ santāpaṁ prathayati samantād anupadam | durāśeyaṁ vairiṇy ahaha mad-abhīṣṭodyama-vidhau vidhatte pratyūhaṁ kim iha bhavitā hanta śaraṇam ||90||

अथ स्वाधीन-भर्तृका- स्वायत्तासन्न-दयिता भवेत् स्वाधीन-भर्तृका । सलिलारण्य-विक्रीडा-कुसुमावचयादि-कृत् ॥९१॥

atha svādhīna-bhartṛkā- svāyattāsanna-dayitā bhavet svādhīna-bhartṛkā | salilāraṇya-vikrīḍā-kusumāvacayādi-kṛt ||91||

यथा- मुदा कुर्वन् पत्राङ्कुरम् अनुपमꣳ पीन-कुचयोः श्रुति-द्वन्द्वे गन्धाहृत-मधुपम् इन्दीवर-युग्मम् । स-खेलꣳ धम्मिल्लोपरि च कमलꣳ कोमलम् असौ निराबाधाꣳ राधाꣳ रमयति चिरꣳ केशि-दमनः ॥९२॥

yathā- mudā kurvan patrāṅkuram anupamaṁ pīna-kucayoḥ śruti-dvandve gandhāhṛta-madhupam indīvara-yugmam | sa-khelaṁ dhammillopari ca kamalaṁ komalam asau nirābādhāṁ rādhāṁ ramayati ciraṁ keśi-damanaḥ ||92||

यथा वा, श्री-गीत-गोविन्दे (१२.२५)- रचय कुचयोश् चित्रꣳ पत्रꣳ कुरुष्व कपोलयोर् घटय जघने काञ्चीꣳ मुग्ध-स्रजा कवरी-भरꣳ । कलय वलय-श्रेणीꣳ पाणौ पदे मणि-नूपुराव् इति निगदितः प्रीतः पिताम्बरो’पि तथाकरोत् ॥९३॥

yathā vā, śrī-gīta-govinde (12.25)- racaya kucayoś citraṁ patraṁ kuruṣva kapolayor ghaṭaya jaghane kāñcīṁ mugdha-srajā kavarī-bharaṁ | kalaya valaya-śreṇīṁ pāṇau pade maṇi-nūpurāv iti nigaditaḥ prītaḥ pitāmbaro’pi tathākarot ||93||

चेद् इयꣳ प्रेयसा हातुꣳ क्षणम् अप्य् अतिदुःशका । परम-प्रेम-वश्यत्वान् माधवीति तदोच्यते ॥९४॥

ced iyaṁ preyasā hātuṁ kṣaṇam apy atiduḥśakā | parama-prema-vaśyatvān mādhavīti tadocyate ||94||

हृष्टाः स्वाधीन-पतिका-वाससज्जाभिसारिकाः । मण्डिताश् च पराः पञ्च खिन्ना मण्डन-वर्जिताः । वाम-गण्डाश्रित-कराश् चिन्ता-सन्तप्त-मानसाः ॥९५॥

hṛṣṭāḥ svādhīna-patikā-vāsasajjābhisārikāḥ | maṇḍitāś ca parāḥ pañca khinnā maṇḍana-varjitāḥ | vāma-gaṇḍāśrita-karāś cintā-santapta-mānasāḥ ||95||

उत्तमा मध्यमा चात्र कनिष्ठा चेति तास् त्रिधा । व्रजेन्द्रनन्दने प्रेम-तारतम्येन कीर्तिताः ॥९६॥

uttamā madhyamā cātra kaniṣṭhā ceti tās tridhā | vrajendranandane prema-tāratamyena kīrtitāḥ ||96||

भावः स्याद् उत्तमादीनाꣳ यस्या यावान् प्रिये हरौ । तस्यापि तस्याꣳ तावान् स्याद् इति सर्वत्र युज्यते ॥९७॥

bhāvaḥ syād uttamādīnāṁ yasyā yāvān priye harau | tasyāpi tasyāṁ tāvān syād iti sarvatra yujyate ||97||

तत्र उत्तमा, यथा- कर्तुꣳ शर्म क्षणिकम् अपि मे साध्यम् उज्झत्य् अशेषꣳ चित्तोत्सङ्गे न भजति मया दत्त-खेदाप्य् असूयाम् । श्रुत्वा चान्तर्विदलति मृषाप्य् आर्ति-वार्ता-लवꣳ मे राधा मूर्धन्य् अखिल-सुदृशाꣳ राजते सद्-गुणेन ॥९८॥

tatra uttamā, yathā- kartuṁ śarma kṣaṇikam api me sādhyam ujjhaty aśeṣaṁ cittotsaṅge na bhajati mayā datta-khedāpy asūyām | śrutvā cāntarvidalati mṛṣāpy ārti-vārtā-lavaṁ me rādhā mūrdhany akhila-sudṛśāṁ rājate sad-guṇena ||98||

मध्यमा, यथा- दुर्मानम् एव मनना बहु मानयन्ती किꣳ ज्ञात-कृष्ण-हृदयार्तिर् अपि प्रयासि । रङ्गे तरङ्गम् अखिलाङ्गि वराङ्गनानाꣳ नासौ प्रिये सखि भवत्य् अनुराग-मुद्रा ॥९९॥

madhyamā, yathā- durmānam eva mananā bahu mānayantī kiṁ jñāta-kṛṣṇa-hṛdayārtir api prayāsi | raṅge taraṅgam akhilāṅgi varāṅganānāṁ nāsau priye sakhi bhavaty anurāga-mudrā ||99||

कनिष्ठा, यथा- दनुजभिद्-अभिसार-प्रस्तुतौ वृष्टिम् उग्राꣳ जन-गमन-विरामाद् उच्चकैः स्तौषि तुष्टा । कथय कथम् इदानीꣳ जृम्भिते मेघ-डिम्भे कुतुकिनि बत कुञ्जे प्रस्थितौ मन्थरासि ॥१००॥

kaniṣṭhā, yathā- danujabhid-abhisāra-prastutau vṛṣṭim ugrāṁ jana-gamana-virāmād uccakaiḥ stauṣi tuṣṭā | kathaya katham idānīṁ jṛmbhite megha-ḍimbhe kutukini bata kuñje prasthitau mantharāsi ||100||

पूर्वꣳ याः पञ्चदशधा प्रोक्तास् तासाꣳ शतꣳ तथा । विꣳशतिश् चाभिर् अत्र स्याद् अवस्थाभिः किलाष्टभिः ॥१०१॥

pūrvaṁ yāḥ pañcadaśadhā proktās tāsāṁ śataṁ tathā | viṁśatiś cābhir atra syād avasthābhiḥ kilāṣṭabhiḥ ||101||

पुनश् च त्रि-विधैर् एभिः प्रभेदैर् उत्तमादिभिः । त्रिशती स्पष्टम् उक्तात्र षष्ट्या युक्ता मनीषिभिः ॥१०२॥

punaś ca tri-vidhair ebhiḥ prabhedair uttamādibhiḥ | triśatī spaṣṭam uktātra ṣaṣṭyā yuktā manīṣibhiḥ ||102||

किꣳ च- यथा स्युर् नायकावस्था निखिला एव माधवे । तथैता नायिकावस्था राधायाꣳ प्रायशो मताः ॥१०३॥

kiṁ ca- yathā syur nāyakāvasthā nikhilā eva mādhave | tathaitā nāyikāvasthā rādhāyāṁ prāyaśo matāḥ ||103||