Śrī Rādhā

तत्रापि सर्वथा श्रेष्ठे राधा-चन्द्रावलीत्य् उभे । यूथयोस् तु ययोः सन्ति कोटि-सङ्ख्या मृगीदृशः ॥१॥

tatrāpi sarvathā śreṣṭhe rādhā-candrāvalīty ubhe | yūthayos tu yayoḥ santi koṭi-saṅkhyā mṛgīdṛśaḥ ||1||

अभूद् आकुलितो रासः प्रमदा-शत-कोटिभिः । पुलिने यामुने तस्मिन्न् इत्य् एषागमिकी प्रथा ॥२॥

abhūd ākulito rāsaḥ pramadā-śata-koṭibhiḥ | puline yāmune tasminn ity eṣāgamikī prathā ||2||

तयोर् अप्य् उभयोर् मध्ये राधिका सर्वथाधिका । महा-भाव-स्वरूपेयꣳ गुणैर् अतिवरीयसी ॥३॥

tayor apy ubhayor madhye rādhikā sarvathādhikā | mahā-bhāva-svarūpeyaṁ guṇair ativarīyasī ||3||

गोपालोत्तर-तापन्याꣳ यद् गान्धर्वेति विश्रुता । राधेत्य् ऋक्-परिशिष्टे च माधवेन सहोदिता । अतस् तदीय-माहात्म्यꣳ पाद्मे देवर्षिणोदितम् ॥४॥

gopālottara-tāpanyāṁ yad gāndharveti viśrutā | rādhety ṛk-pariśiṣṭe ca mādhavena sahoditā | atas tadīya-māhātmyaṁ pādme devarṣiṇoditam ||4||

तथा हि- यथा राधा प्रिया विष्णोस् तस्याः कुण्डꣳ प्रियꣳ तथा । सर्व-गोपीषु सैवैका विष्णोर् अत्यन्त-वल्लभा ॥५॥

tathā hi- yathā rādhā priyā viṣṇos tasyāḥ kuṇḍaṁ priyaṁ tathā | sarva-gopīṣu saivaikā viṣṇor atyanta-vallabhā ||5||

ह्लादिनी या महा-शक्तिः सर्व-शक्ति-वरीयसी । तत्-सार-भाव-रूपेयम् इति तन्त्रे प्रतिष्ठिता ॥६॥

hlādinī yā mahā-śaktiḥ sarva-śakti-varīyasī | tat-sāra-bhāva-rūpeyam iti tantre pratiṣṭhitā ||6||

सुष्ठु-कान्त-स्वरूपेयꣳ सर्वदा वार्षभानवी । धृत-षोडश-शृङ्गारा द्वादशाभरणान्विता ॥७॥

suṣṭhu-kānta-svarūpeyaṁ sarvadā vārṣabhānavī | dhṛta-ṣoḍaśa-śṛṅgārā dvādaśābharaṇānvitā ||7||

तत्र सुष्ठु-कान्त-स्वरूपा, यथा श्री-कृष्ण-वाक्यम्-- कचास् तव सुकुञ्चिता मुखम् अधीर-दीर्घेक्षणꣳ कठोर-कुच-भाग्-उरः क्रशिम-शालि मध्य-स्थलम् । नते शिरसि दोर्लते करज-रत्न-रम्यौ करौ विधूनयति राधिके त्रि-जगद् एष रुपोत्सवः ॥८॥

tatra suṣṭhu-kānta-svarūpā, yathā śrī-kṛṣṇa-vākyam-- kacās tava sukuñcitā mukham adhīra-dīrghekṣaṇaṁ kaṭhora-kuca-bhāg-uraḥ kraśima-śāli madhya-sthalam | nate śirasi dorlate karaja-ratna-ramyau karau vidhūnayati rādhike tri-jagad eṣa rupotsavaḥ ||8||

अथ धृत-षोडश-शृङ्गारा- स्नाता नासाग्र-जाग्रन्-मणिर् असित-पटा सूत्रिणी बद्ध-वेणी सोत्तꣳसा चर्चिताङ्गी कुसुमित-चिकुरा स्रग्विणी पद्म-हस्ता । ताम्बूलास्योरु-बिन्दु-स्तवकित-चिबुका कज्जलाक्षी सुचित्रा राधालक्तोज्ज्वलाङ्घ्रिः स्फुरति तिलकिनी षोडश-कल्पिनीयम् ॥९॥

atha dhṛta-ṣoḍaśa-śṛṅgārā- snātā nāsāgra-jāgran-maṇir asita-paṭā sūtriṇī baddha-veṇī sottaṁsā carcitāṅgī kusumita-cikurā sragviṇī padma-hastā | tāmbūlāsyoru-bindu-stavakita-cibukā kajjalākṣī sucitrā rādhālaktojjvalāṅghriḥ sphurati tilakinī ṣoḍaśa-kalpinīyam ||9||

अथ द्वादशाभरणाश्रिता- दिव्यश् चूडा-मणीन्द्रः पुरट-विरचिताः कुण्डल-द्वन्द्व-काञ्चि- निष्काश् चक्री-शलाका-युग-वलय-घटाः कण्ठ-भूषोर्मिकाश् च । हारास् तारानुकार भुज-कटक-तुलाकोटयो रत्न-कॢप्तास् तुङ्गा पादाङ्गुरीय-च्छविर् इति रविभिर् भूषणैर् भाति राधा ॥१०॥

atha dvādaśābharaṇāśritā- divyaś cūḍā-maṇīndraḥ puraṭa-viracitāḥ kuṇḍala-dvandva-kāñci- niṣkāś cakrī-śalākā-yuga-valaya-ghaṭāḥ kaṇṭha-bhūṣormikāś ca | hārās tārānukāra bhuja-kaṭaka-tulākoṭayo ratna-kḷptās tuṅgā pādāṅgurīya-cchavir iti ravibhir bhūṣaṇair bhāti rādhā ||10||

अथ वृन्दावनेश्वर्याः कीर्त्यन्ते प्रवरा गुणाः । मधुरेयꣳ नव-वयाश् चलापाङ्गोज्ज्वल-स्मिता ॥११॥

atha vṛndāvaneśvaryāḥ kīrtyante pravarā guṇāḥ | madhureyaṁ nava-vayāś calāpāṅgojjvala-smitā ||11||

चारु-सौभाग्य-रेखाढ्या गन्धोन्मादित-माधवा । सङ्गीत-प्रसराभिज्ञा रम्य-वाङ् नर्म-पण्डिता ॥१२॥

cāru-saubhāgya-rekhāḍhyā gandhonmādita-mādhavā | saṅgīta-prasarābhijñā ramya-vāṅ narma-paṇḍitā ||12||

विनीता करुणा-पूर्णा विदग्धा पाटवान्विता । लज्जा-शीला सुमर्यादा धैर्य-गाम्भीर्य-शालिनी ॥१३॥

vinītā karuṇā-pūrṇā vidagdhā pāṭavānvitā | lajjā-śīlā sumaryādā dhairya-gāmbhīrya-śālinī ||13||

सुविलासा महाभाव-परमोत्कर्ष-तर्षिणी । गोकुल-प्रेम-वसतिर् जगच्-छ्रेणी-लसद्-यशाः ॥१४॥

suvilāsā mahābhāva-paramotkarṣa-tarṣiṇī | gokula-prema-vasatir jagac-chreṇī-lasad-yaśāḥ ||14||

गुर्व्-अर्पित-गुरु-स्नेहा सखी-प्रणयिता-वशा । कृष्ण-प्रियावली-मुख्या सन्तताश्रव-केशवा । बहुना किꣳ गुणास् तस्याः सङ्ख्यातीता हरेर् इव ॥१५॥

gurv-arpita-guru-snehā sakhī-praṇayitā-vaśā | kṛṣṇa-priyāvalī-mukhyā santatāśrava-keśavā | bahunā kiṁ guṇās tasyāḥ saṅkhyātītā harer iva ||15||

इत्य् अङ्गोक्ति-मनः-स्थास् ते पर-सम्बन्ध-गास् तथा । गुणा वृन्दावनेश्वर्या इह प्रोक्ताश् चतुर्विधाः ॥१६॥

ity aṅgokti-manaḥ-sthās te para-sambandha-gās tathā | guṇā vṛndāvaneśvaryā iha proktāś caturvidhāḥ ||16||

माधुर्यꣳ चारुता नव्यꣳ वयः कैशोर-मध्यमम् । सौभाग्य-रेखा पादादि-स्थिताश् चन्द्र-कलादयः ॥१७॥

mādhuryaṁ cārutā navyaṁ vayaḥ kaiśora-madhyamam | saubhāgya-rekhā pādādi-sthitāś candra-kalādayaḥ ||17||

साधुमार्गाद् अचलनꣳ मर्यादेत्य् उदितꣳ बुधैः । लज्जाभिजात्य-शीलाद्यैर् धैर्यꣳ दुःख-सहिष्णुता ॥१८॥

sādhumārgād acalanaṁ maryādety uditaṁ budhaiḥ | lajjābhijātya-śīlādyair dhairyaṁ duḥkha-sahiṣṇutā ||18||

व्यक्तत्वाल् लक्षितत्वाच् च नान्येषाꣳ लक्षणꣳ कृतम् ॥१९॥

vyaktatvāl lakṣitatvāc ca nānyeṣāṁ lakṣaṇaṁ kṛtam ||19||

तत्र मधुरा, यथा विदग्ध-माधवे (१.३२)- बलाद् अक्ष्णोर् लक्ष्मीः कवलयति नव्यꣳ कुवलयꣳ मुखोल्लासः फुल्लꣳ कमल-वनम् उल्लङ्घयति च । दशाꣳ कष्टाम् अष्टा-पदम् अपि नयत्य् आङ्गिक-रुचिर् विचित्रꣳ राधायाः किम् अपि किल रूपꣳ विलसति ॥२०॥

tatra madhurā, yathā vidagdha-mādhave (1.32)- balād akṣṇor lakṣmīḥ kavalayati navyaṁ kuvalayaṁ mukhollāsaḥ phullaṁ kamala-vanam ullaṅghayati ca | daśāṁ kaṣṭām aṣṭā-padam api nayaty āṅgika-rucir vicitraṁ rādhāyāḥ kim api kila rūpaṁ vilasati ||20||

अथ नव-वयाः- श्रोणिः स्यन्दनताꣳ कृशोदरि कुच-द्वन्द्वꣳ क्रमाच् चक्रताꣳ भ्रूश् चाप-श्रियम् ईक्षण-द्वयम् इदꣳ यात्य् आशुगत्वꣳ तव । सैनापत्यम् अतः प्रदाय भुवि ते कामः पशूनाꣳ पतिꣳ धुन्वन् जित्वर-मानिनꣳ त्वयि निजꣳ साम्राज्य-भारꣳ न्यधात् ॥२१॥

atha nava-vayāḥ- śroṇiḥ syandanatāṁ kṛśodari kuca-dvandvaṁ kramāc cakratāṁ bhrūś cāpa-śriyam īkṣaṇa-dvayam idaṁ yāty āśugatvaṁ tava | saināpatyam ataḥ pradāya bhuvi te kāmaḥ paśūnāṁ patiṁ dhunvan jitvara-māninaṁ tvayi nijaṁ sāmrājya-bhāraṁ nyadhāt ||21||

अथ चपलापाङ्गी- तडिद्-अतिचलताꣳ ते किꣳ दृगन्ताद् अपाठीद् विधु-मुखि तडितो वा किꣳ तवायꣳ दृगन्तः । ध्रुवम् इह गुरुताभूत् त्वद्-दृग्-अन्तस्य राधे वरम् अतिजविनाꣳ मे येन जिग्ये मनोऽपि ॥२२॥

atha capalāpāṅgī- taḍid-aticalatāṁ te kiṁ dṛgantād apāṭhīd vidhu-mukhi taḍito vā kiṁ tavāyaṁ dṛgantaḥ | dhruvam iha gurutābhūt tvad-dṛg-antasya rādhe varam atijavināṁ me yena jigye mano'pi ||22||

अथ उज्ज्वल-स्मिता- तव वदन-विधौ विधौत-मध्याꣳ स्मित-सुधयाधर-लेखिकाम् उदीक्ष्य । सखि लघुर् अघभिच्-चकोर-वर्यः प्रमद-मदोद्धुर-बुद्धिर् उज्जिहीते ॥२३॥

atha ujjvala-smitā- tava vadana-vidhau vidhauta-madhyāṁ smita-sudhayādhara-lekhikām udīkṣya | sakhi laghur aghabhic-cakora-varyaḥ pramada-madoddhura-buddhir ujjihīte ||23||

अथ चारु-सौभाग्य-रेखाढ्या- अघहर भज तुष्टिꣳ पश्य यच्चन्द्रलेखा- वलयकुसुमवल्लीकुण्डलाकारभाग्भिः । अभिदधति निलीनामत्र सौभाग्यरेखा- विततिभिरनुविद्धाः सुष्ठु राधाꣳ पदाङ्काः ॥२४॥

atha cāru-saubhāgya-rekhāḍhyā- aghahara bhaja tuṣṭiṁ paśya yaccandralekhā- valayakusumavallīkuṇḍalākārabhāgbhiḥ | abhidadhati nilīnāmatra saubhāgyarekhā- vitatibhiranuviddhāḥ suṣṭhu rādhāṁ padāṅkāḥ ||24||

अथ गन्धोन्मादित-माधवा- वल्ली-मण्डल-पल्लवालिभिर् इतः सङ्गोपनायात्मनो मा वृन्दावन-चक्रवर्तिनि कृथा यत्नꣳ मुधा माधवि । भ्राम्यद्भिः स्व-विरोधिभिः परिमलैर् उन्मादनैः सूचिताꣳ कृष्णस् ताꣳ भ्रमराधिपः सखि धुवन् धूर्तो ध्रुवꣳ धास्यति ॥२५॥

atha gandhonmādita-mādhavā- vallī-maṇḍala-pallavālibhir itaḥ saṅgopanāyātmano mā vṛndāvana-cakravartini kṛthā yatnaṁ mudhā mādhavi | bhrāmyadbhiḥ sva-virodhibhiḥ parimalair unmādanaiḥ sūcitāṁ kṛṣṇas tāṁ bhramarādhipaḥ sakhi dhuvan dhūrto dhruvaṁ dhāsyati ||25||

अथ सङ्गीत-प्रसराभिज्ञा- कृष्ण-सार-हर-पञ्चम-स्वरे मुञ्च गीत-कुतुकानि राधिके । प्रेक्षते’त्र हरिणानुधाविताꣳ त्वाꣳ न यावद् अतिरोषणः पतिः ॥२६॥

atha saṅgīta-prasarābhijñā- kṛṣṇa-sāra-hara-pañcama-svare muñca gīta-kutukāni rādhike | prekṣate’tra hariṇānudhāvitāṁ tvāṁ na yāvad atiroṣaṇaḥ patiḥ ||26||

अथ रम्य-वाक्- सुवदने वदने तव रधिके स्फुरति केयम् इहाक्षर-माधुरी । विकलताꣳ लभते किल कोकिलः सखि ययाद्य सुधापि मुधार्थताम् ॥२७॥

atha ramya-vāk- suvadane vadane tava radhike sphurati keyam ihākṣara-mādhurī | vikalatāṁ labhate kila kokilaḥ sakhi yayādya sudhāpi mudhārthatām ||27||

अथ नर्म-पण्डिता- वꣳश्यास् त्वम् उपाध्यायः किम् उपाध्यायी तवात्र वꣳशी वा । कुल-युवति-धर्म-हरणाद् अस्ति ययोर् नापरꣳ कर्म ॥२८॥

atha narma-paṇḍitā- vaṁśyās tvam upādhyāyaḥ kim upādhyāyī tavātra vaṁśī vā | kula-yuvati-dharma-haraṇād asti yayor nāparaṁ karma ||28||

यथा वा- देव प्रसीद वृष-वर्धन पुण्य-कीर्ते साध्वी-गण-स्तन-शिवार्चन-नित्य-पूत । निर्मञ्छनꣳ तव भजे रवि-पूजनाय स्नातास्मि हन्त मम न स्पृश न स्पृशाङ्गम् ॥२९॥

yathā vā- deva prasīda vṛṣa-vardhana puṇya-kīrte sādhvī-gaṇa-stana-śivārcana-nitya-pūta | nirmañchanaṁ tava bhaje ravi-pūjanāya snātāsmi hanta mama na spṛśa na spṛśāṅgam ||29||

अथ विनीता- अपि गोकुले प्रसिद्धा भ्रू-भ्रमिभिः परिजनैर् निषिद्धापि । पीठꣳ मुमोच राधा भद्रिकाम् अपि दूरतः प्रेक्ष्य ॥३०॥

atha vinītā- api gokule prasiddhā bhrū-bhramibhiḥ parijanair niṣiddhāpi | pīṭhaṁ mumoca rādhā bhadrikām api dūrataḥ prekṣya ||30||

यथा वा, विदग्ध-माधवे (५.१५)- भूयो भूयः कलि-विलसितैः सापराधापि राधा श्लाघ्येनाहꣳ यद् अघरिपुणा बाढम् अङ्गीकृतास्मि । तत्र क्षामोदरि किम् अपरꣳ कारणꣳ वः सखीनाꣳ दत्तामोदाꣳ प्रगुण-करुणा-मञ्जरीम् अन्तरेण ॥३१॥

yathā vā, vidagdha-mādhave (5.15)- bhūyo bhūyaḥ kali-vilasitaiḥ sāparādhāpi rādhā ślāghyenāhaṁ yad agharipuṇā bāḍham aṅgīkṛtāsmi | tatra kṣāmodari kim aparaṁ kāraṇaṁ vaḥ sakhīnāṁ dattāmodāṁ praguṇa-karuṇā-mañjarīm antareṇa ||31||

अथ करुणा-पूर्णा- तार्ण-सूचि-शिखयापि तर्णकꣳ विद्ध-वक्त्रम् अवलोक्य सास्रया । लिप्यते क्षतम् अवाप्त-बाधया कुङ्कुमेन कृपयास्य राधया ॥३२॥

atha karuṇā-pūrṇā- tārṇa-sūci-śikhayāpi tarṇakaṁ viddha-vaktram avalokya sāsrayā | lipyate kṣatam avāpta-bādhayā kuṅkumena kṛpayāsya rādhayā ||32||

अथ विदग्धा- आचार्या धातु-चित्रे पचन-विरचना-चातुरी-चारु-चित्ता वाग्-युद्धे मुग्धयन्ती गुरुम् अपि च गिराꣳ पण्डिता माल्य-गुम्फे । पाठे शारी-शुकानाꣳ पटुर् अजितम् अपि द्यूत-केलिषु जिष्णुर् विद्या-विद्योति-बुद्धिः स्फुरति रति-कला-शालिनी राधिकेयम् ॥३३॥

atha vidagdhā- ācāryā dhātu-citre pacana-viracanā-cāturī-cāru-cittā vāg-yuddhe mugdhayantī gurum api ca girāṁ paṇḍitā mālya-gumphe | pāṭhe śārī-śukānāṁ paṭur ajitam api dyūta-keliṣu jiṣṇur vidyā-vidyoti-buddhiḥ sphurati rati-kalā-śālinī rādhikeyam ||33||

अथ पाटवान्विता, यथा विदग्ध-माधवे (३.३)- छिन्नः प्रियो मणिसरः सखि मौक्तिकानि वृत्तान्य् अहꣳ विचिनुयाम् इति कैतवेन । मुग्धꣳ विवृत्य मयि हन्त दृगन्त-भङ्गीꣳ राधा गुरोर् अपि पुरः प्रणयाद् व्यतानीत् ॥३४॥

atha pāṭavānvitā, yathā vidagdha-mādhave (3.3)- chinnaḥ priyo maṇisaraḥ sakhi mauktikāni vṛttāny ahaṁ vicinuyām iti kaitavena | mugdhaṁ vivṛtya mayi hanta dṛganta-bhaṅgīṁ rādhā guror api puraḥ praṇayād vyatānīt ||34||

अथ लज्जा-शीला- व्रज-नरपति-सूनुर् दुल्रभालोकनो’यꣳ स्फुरति रहसि ताम्यत्य् एष तर्षाज् जनो’पि । विरम जननि लज्जे किञ्चिद् उद्घाट्य वक्त्रꣳ निमिषम् इह मनाग् अप्य् अक्षि-कोणꣳ क्षिपामि ॥३५॥

atha lajjā-śīlā- vraja-narapati-sūnur dulrabhālokano’yaṁ sphurati rahasi tāmyaty eṣa tarṣāj jano’pi | virama janani lajje kiñcid udghāṭya vaktraṁ nimiṣam iha manāg apy akṣi-koṇaṁ kṣipāmi ||35||

अथ सुमर्यादा- प्राणान् अकृताहारा सखि राधा-चातकी वरꣳ त्यजति । न तु कृष्ण-मुदिर-मुक्ताद् अमृताद् वृत्तिꣳ भजेद् अपराम् ॥३६॥

atha sumaryādā- prāṇān akṛtāhārā sakhi rādhā-cātakī varaṁ tyajati | na tu kṛṣṇa-mudira-muktād amṛtād vṛttiṁ bhajed aparām ||36||

यथा वा- आहूयमाना व्रजनाथयास्मि युक्तोऽभिसारः सखि नाधुना मे । न तादृशीनाꣳ हि गुरूत्तमानाम् आज्ञास्व् अवज्ञा वलते शिवाय ॥३७॥

yathā vā- āhūyamānā vrajanāthayāsmi yukto'bhisāraḥ sakhi nādhunā me | na tādṛśīnāṁ hi gurūttamānām ājñāsv avajñā valate śivāya ||37||

यथा वा- पूर्णाशीः पूर्णिमासाव् अनवहिततया या त्वयास्यै वितीर्णा वष्टि त्वाम् एव तन्वन्न् अखिल-मधुरिमोत्सेकम् अस्याꣳ मुकुन्दः । दिष्ट्या पर्वोदगात् ते स्वयम् अभिसरणे चित्तम् आधत्स्व वत्से युक्त्याप्य् उक्ता मयेति द्युमणि-सख-सुता प्राहिणोद् एव चित्राम् ॥३८॥

yathā vā- pūrṇāśīḥ pūrṇimāsāv anavahitatayā yā tvayāsyai vitīrṇā vaṣṭi tvām eva tanvann akhila-madhurimotsekam asyāṁ mukundaḥ | diṣṭyā parvodagāt te svayam abhisaraṇe cittam ādhatsva vatse yuktyāpy uktā mayeti dyumaṇi-sakha-sutā prāhiṇod eva citrām ||38||

अथ धैर्य-शालिनी- तीव्रस् तर्जति भिन्न-धीर् गृह-पतिश् छद्म-ज्ञया पद्मया हारꣳ हारयति हरि-प्रणिहितꣳ कीशेन भर्तुः स्वसा । मल्लीꣳ लुम्पति कृष्ण-काम्य-कुसुमाꣳ शैव्या प्रिया वर्करी राधा पश्य तथाप्य् अतीव सहना तुष्णीम् असौ तिष्ठति ॥३९॥

atha dhairya-śālinī- tīvras tarjati bhinna-dhīr gṛha-patiś chadma-jñayā padmayā hāraṁ hārayati hari-praṇihitaṁ kīśena bhartuḥ svasā | mallīṁ lumpati kṛṣṇa-kāmya-kusumāṁ śaivyā priyā varkarī rādhā paśya tathāpy atīva sahanā tuṣṇīm asau tiṣṭhati ||39||

अथ गाम्भीर्य-शालिनी- कलहान्तरितापदे स्थितिꣳ सखि धीराद्य गतापि राधिका । बहिर् उद्भट-मान-लक्षणा सुदुरूहा ललिता धियाप्य् अभूत् ॥४०॥

atha gāmbhīrya-śālinī- kalahāntaritāpade sthitiṁ sakhi dhīrādya gatāpi rādhikā | bahir udbhaṭa-māna-lakṣaṇā sudurūhā lalitā dhiyāpy abhūt ||40||

अथ सुविलासा- तिर्यक्-क्षिप्त-चलद्-दृगञ्चल-रुचिर् लास्योल्लसद्-भ्रू-लता कुन्दाभ-स्मित-चन्द्रिकोज्ज्वल-मुखी गण्डोच्छलत्-कुण्डला । कन्दर्पागम-सिद्ध-मन्त्र-गहनाम् अर्धꣳ दुहाना गिरꣳ हारिण्य् अद्य हरेर् जहार हृदयꣳ राधा विलासोर्मिभिः ॥४१॥

atha suvilāsā- tiryak-kṣipta-calad-dṛgañcala-rucir lāsyollasad-bhrū-latā kundābha-smita-candrikojjvala-mukhī gaṇḍocchalat-kuṇḍalā | kandarpāgama-siddha-mantra-gahanām ardhaṁ duhānā giraṁ hāriṇy adya harer jahāra hṛdayaṁ rādhā vilāsormibhiḥ ||41||

अथ महा-भाव-परमोत्कर्ष-तर्षिणी- अश्रूणाम् अतिवृष्टिभिर् द्विगुणयन्त्य् अर्कात्मजा-निर्झरꣳ ज्योत्स्नी-स्यन्दि-विधूपल-प्रतिकृति-च्छायꣳ वपुर् बिभ्रती । कण्ठान्तस् त्रुटद्-अक्षराद्य-पुलकैर् लब्धा कदम्बाकृतिꣳ राधा वेणु-धर प्रवात-कदली-तुल्या क्वचिद् वर्तते ॥४२॥

atha mahā-bhāva-paramotkarṣa-tarṣiṇī- aśrūṇām ativṛṣṭibhir dviguṇayanty arkātmajā-nirjharaṁ jyotsnī-syandi-vidhūpala-pratikṛti-cchāyaṁ vapur bibhratī | kaṇṭhāntas truṭad-akṣarādya-pulakair labdhā kadambākṛtiṁ rādhā veṇu-dhara pravāta-kadalī-tulyā kvacid vartate ||42||

अथ गोकुल-प्रेम-वसतिः- प्रेम-सन्ततिभिर् एव वेधसा नु वृषभानु-नन्दिनी । यादृशाꣳ पदम् इता मनाꣳसि नः स्नेहयत्य् अखिल-गोष्ठ-वासिनाम् ॥४३॥

atha gokula-prema-vasatiḥ- prema-santatibhir eva vedhasā nu vṛṣabhānu-nandinī | yādṛśāṁ padam itā manāṁsi naḥ snehayaty akhila-goṣṭha-vāsinām ||43||

अथ जगच्-छ्रेणी-लसद्-यशाः- उत्फुल्लꣳ किल कुर्वती कुवलयꣳ देवेन्द्र-पत्नी-श्रुतौ कुन्दꣳ निक्षिपती विरिञ्ची-गृहिणी-रोमौषधी-हर्षिणी । कर्णोत्तꣳस-सुधाꣳशु-रत्न-सकलꣳ विद्राव्य भद्राङ्गि ते लक्ष्मीम् अप्य् अधुना चकार चकिताꣳ राधे यशः-कौमुदी ॥४४॥

atha jagac-chreṇī-lasad-yaśāḥ- utphullaṁ kila kurvatī kuvalayaṁ devendra-patnī-śrutau kundaṁ nikṣipatī viriñcī-gṛhiṇī-romauṣadhī-harṣiṇī | karṇottaṁsa-sudhāṁśu-ratna-sakalaṁ vidrāvya bhadrāṅgi te lakṣmīm apy adhunā cakāra cakitāṁ rādhe yaśaḥ-kaumudī ||44||

अथ गुर्व्-अर्पित-गुरु-स्नेहा- न सुतासि कीर्तिदायाः किन्तु ममैवेति तथ्यम् आख्यामि । प्राणिमि वीक्ष्य मुखम् ते कृष्णस्येवेति किꣳ त्रपसे ॥४५॥

atha gurv-arpita-guru-snehā- na sutāsi kīrtidāyāḥ kintu mamaiveti tathyam ākhyāmi | prāṇimi vīkṣya mukham te kṛṣṇasyeveti kiṁ trapase ||45||

अथ सखी-प्रणयाधीना- उपदिश सखि वृन्दे वल्लवेन्द्रस्य सूनुꣳ किम् अयम् इह सखीनाꣳ माम् अधीनाꣳ दुनोति । अपसरतु सशङ्कꣳ मन्दिरान् मानिनीनाꣳ कलयति ललितायाः किꣳ न शौटीर्य-धाटीम् ॥४६॥

atha sakhī-praṇayādhīnā- upadiśa sakhi vṛnde vallavendrasya sūnuṁ kim ayam iha sakhīnāṁ mām adhīnāṁ dunoti | apasaratu saśaṅkaṁ mandirān māninīnāṁ kalayati lalitāyāḥ kiṁ na śauṭīrya-dhāṭīm ||46||

अथ कृष्ण-प्रियावली-मुख्या, यथा ललित-माधवे (१०.१०)- सन्तु भ्राम्यद्-अपाड्ग-भङ्गि-खुरली-खेलाभुवः सुभ्रुवः स्वस्ति स्यान् मदिरेक्षणे क्षणम् अपि त्वाम् अन्तरा मे कुतः । ताराणाꣳ निकुरुम्बकेन वृतया श्लिष्टे’पि सोमाभया नाकाशे वृषभानुजाꣳ श्रियम् ऋते निष्पद्यते स्वश्-छटा ॥४७॥

atha kṛṣṇa-priyāvalī-mukhyā, yathā lalita-mādhave (10.10)- santu bhrāmyad-apāḍga-bhaṅgi-khuralī-khelābhuvaḥ subhruvaḥ svasti syān madirekṣaṇe kṣaṇam api tvām antarā me kutaḥ | tārāṇāṁ nikurumbakena vṛtayā śliṣṭe’pi somābhayā nākāśe vṛṣabhānujāṁ śriyam ṛte niṣpadyate svaś-chaṭā ||47||

अथ सन्तताश्रव-केशवा- षड्-अङ्घ्रिभिर् अर्दितान् कुसुम-सञ्चयान् आचिनोद् अखण्डम् अपि राधिके बहु-शिखण्डकꣳ त्वद्-गिरा । अमुञ्च नव-पल्लव-व्रजम् उदञ्चद् अर्कोज्ज्वलꣳ करोतु वशगो जनः किम् अयम् अन्यद्-आज्ञापय ॥४८॥

atha santatāśrava-keśavā- ṣaḍ-aṅghribhir arditān kusuma-sañcayān ācinod akhaṇḍam api rādhike bahu-śikhaṇḍakaṁ tvad-girā | amuñca nava-pallava-vrajam udañcad arkojjvalaṁ karotu vaśago janaḥ kim ayam anyad-ājñāpaya ||48||

यस्याः सर्वोत्तमे यूथे सर्व-सद्-गुण-मण्डिताः । समन्तान् माधवाकर्षि-विभ्रमाः सन्ति सुभ्रुवः ॥४९॥

yasyāḥ sarvottame yūthe sarva-sad-guṇa-maṇḍitāḥ | samantān mādhavākarṣi-vibhramāḥ santi subhruvaḥ ||49||

तास् तु वृन्दावनेश्वर्याः सख्यः पञ्च-विधा मताः । सख्यश् च नित्य-सख्यश् च प्राण-सख्यश् च काश्चन । प्रिय-सख्यश् च परम-प्रेष्ठ-सख्यश् च विश्रुताः ॥५०॥

tās tu vṛndāvaneśvaryāḥ sakhyaḥ pañca-vidhā matāḥ | sakhyaś ca nitya-sakhyaś ca prāṇa-sakhyaś ca kāścana | priya-sakhyaś ca parama-preṣṭha-sakhyaś ca viśrutāḥ ||50||

सख्यः कुसुमिका-विन्ध्या-धनिष्ठाद्याः प्रकीर्तिताः । नित्य-सख्यश् च कस्तूरी-मणि-मञ्जरिकादयः ॥५१॥

sakhyaḥ kusumikā-vindhyā-dhaniṣṭhādyāḥ prakīrtitāḥ | nitya-sakhyaś ca kastūrī-maṇi-mañjarikādayaḥ ||51||

प्राण-सख्यः शशिमुखी-वासन्ती-लासिकादयः । गता वृन्दावनेश्वर्याः प्रायेणेमाः स्वरूपताम् ॥५२॥

prāṇa-sakhyaḥ śaśimukhī-vāsantī-lāsikādayaḥ | gatā vṛndāvaneśvaryāḥ prāyeṇemāḥ svarūpatām ||52||

प्रिय-सख्यः कुरङ्गाक्षी सुमध्या मदनालसा । कमला माधुरी मञ्जु-केशी कन्दर्प-सुन्दरी । माधवी मालती काम-लता शशिकलादयः ॥५३॥

priya-sakhyaḥ kuraṅgākṣī sumadhyā madanālasā | kamalā mādhurī mañju-keśī kandarpa-sundarī | mādhavī mālatī kāma-latā śaśikalādayaḥ ||53||

परम-प्रेष्ठ-सख्यस् तु ललिता स-विशाखिका । स-चित्रा चम्पकलता तुङ्गविद्येन्दुलेखिका । रङ्गदेवी सुदेवी चेत्यष्टौ सर्व-गणाग्रिमाः ॥५४॥

parama-preṣṭha-sakhyas tu lalitā sa-viśākhikā | sa-citrā campakalatā tuṅgavidyendulekhikā | raṅgadevī sudevī cetyaṣṭau sarva-gaṇāgrimāḥ ||54||

आसाꣳ सुष्ठु द्वयोर् एव प्रेम्णः परम-काष्ठया । क्वचिज् जातु क्वचिज् जातु तद्-आधिक्यम् इवेक्षते ॥५५॥

āsāṁ suṣṭhu dvayor eva premṇaḥ parama-kāṣṭhayā | kvacij jātu kvacij jātu tad-ādhikyam ivekṣate ||55||