The Beloveds of Hari

हरेः साधारण-गुणैर् उपेतास् तस्य वल्लभाः । पृथु-प्रेम्णाꣳ सुमाधुर्य-सम्पदाꣳ चाग्रिमाश्रयाः ॥१॥

hareḥ sādhāraṇa-guṇair upetās tasya vallabhāḥ | pṛthu-premṇāṁ sumādhurya-sampadāṁ cāgrimāśrayāḥ ||1||

यथा- प्रणमामि ताः परम-माधुरी-भृतः कृत-पुण्य-पुञ्ज-रमणी-शिरोमणीः । उपसन्न-यौवन-गुरोर् अधीत्य याः स्मर-केलि-कौशलम् उदाहरन् हरौ ॥२॥

yathā- praṇamāmi tāḥ parama-mādhurī-bhṛtaḥ kṛta-puṇya-puñja-ramaṇī-śiromaṇīḥ | upasanna-yauvana-guror adhītya yāḥ smara-keli-kauśalam udāharan harau ||2||

स्वकीयाः परकीयाश् च द्विधा ताः परिकीर्तिताः ॥३॥

svakīyāḥ parakīyāś ca dvidhā tāḥ parikīrtitāḥ ||3||

तत्र स्वकीयाः- कर-ग्रह-विधिꣳ प्राप्ताः पत्युर् आदेश-तत्-पराः । पातिव्रत्याद् अविचलाः स्वकीयाः कथिता इह ॥४॥

tatra svakīyāḥ- kara-graha-vidhiṁ prāptāḥ patyur ādeśa-tat-parāḥ | pātivratyād avicalāḥ svakīyāḥ kathitā iha ||4||

यथा- सुनिर्माणे धर्माध्वनि पति-पराभिः परिचिते मुदा बद्ध-श्रद्धा गिरि च गुरु-वर्गस्य परितः । गृहे याः सेवन्ते प्रियम् अपरतन्त्राः प्रतिदिनꣳ महिष्यस् ताः शौरेस् तव मुदम् उदग्राꣳ विदधतु ॥५॥

yathā- sunirmāṇe dharmādhvani pati-parābhiḥ paricite mudā baddha-śraddhā giri ca guru-vargasya paritaḥ | gṛhe yāḥ sevante priyam aparatantrāḥ pratidinaṁ mahiṣyas tāḥ śaures tava mudam udagrāṁ vidadhatu ||5||

यथा वा श्री-दशमे (१०.६०.५५)- न त्वादृशीꣳ प्रणयिनीꣳ गृहिणीꣳ गृहेषु पश्यामि मानिनि यया स्व-विवाह-काले । प्राप्तान् नृपान् न विगणय्य रहो-हरो मे प्रस्थापितो द्विज उपश्रुत-सत्-कथस्य ॥६॥

yathā vā śrī-daśame (10.60.55)- na tvādṛśīṁ praṇayinīṁ gṛhiṇīṁ gṛheṣu paśyāmi mānini yayā sva-vivāha-kāle | prāptān nṛpān na vigaṇayya raho-haro me prasthāpito dvija upaśruta-sat-kathasya ||6||

तास् तु श्री-यदु-वीरस्य सहस्राण्यस्य षोडश । अष्टोत्तर-शताग्राणि द्वारवत्याꣳ सुविश्रुताः ॥७॥

tās tu śrī-yadu-vīrasya sahasrāṇyasya ṣoḍaśa | aṣṭottara-śatāgrāṇi dvāravatyāṁ suviśrutāḥ ||7||

आसाꣳ सख्यश् च दास्यश् च प्रत्येकꣳ स्युः सहस्रशः । तुल्य-रूप-गुणाः सख्यः किञ्चिन् न्यूनास् तु दासिकाः ॥८॥

āsāṁ sakhyaś ca dāsyaś ca pratyekaṁ syuḥ sahasraśaḥ | tulya-rūpa-guṇāḥ sakhyaḥ kiñcin nyūnās tu dāsikāḥ ||8||

तत्रापि रुक्मिणी सत्या जाम्बवत्य् अर्क-नन्दिनी । शैव्या भद्रा च कौशल्या माद्रीत्य् अष्टौ गणाग्रिमाः ॥९॥

tatrāpi rukmiṇī satyā jāmbavaty arka-nandinī | śaivyā bhadrā ca kauśalyā mādrīty aṣṭau gaṇāgrimāḥ ||9||

तत्रापि रुक्मिणी-सत्ये वरीयस्यौ प्रकीर्तिते । ऐश्वर्याद् रुक्मिणी तत्र सत्या सौभाग्यतो वरा ॥१०॥

tatrāpi rukmiṇī-satye varīyasyau prakīrtite | aiśvaryād rukmiṇī tatra satyā saubhāgyato varā ||10||

तथा हि हरि-वꣳशे- कुटुम्बस्येश्वरी यासीद् रुक्मिणी भीष्मकात्मजा । सत्यभामोत्तमा स्त्रीणाꣳ सौभाग्ये चाधिकाभवत् ॥११॥

tathā hi hari-vaṁśe- kuṭumbasyeśvarī yāsīd rukmiṇī bhīṣmakātmajā | satyabhāmottamā strīṇāṁ saubhāgye cādhikābhavat ||11||

पाद्मे (६.८८.२८) च कार्त्तिक-माहात्म्ये ताꣳ प्रति श्री-कृष्ण-वाक्यꣳ न मे त्वत्तः प्रियतमा काचिद् अन्या नितम्बिनी । षोडश-स्त्री-सहस्राणाꣳ प्रिये प्राण-समा ह्य् असि ॥१२॥

pādme (6.88.28) ca kārttika-māhātmye tāṁ prati śrī-kṛṣṇa-vākyaṁ na me tvattaḥ priyatamā kācid anyā nitambinī | ṣoḍaśa-strī-sahasrāṇāṁ priye prāṇa-samā hy asi ||12||

अनयोः सकलोत्कृष्टाः सख्यो दास्यश् च लक्षशः । स्वीया-जातीय-भावेन निखिला एव भाविताः ॥१३॥

anayoḥ sakalotkṛṣṭāḥ sakhyo dāsyaś ca lakṣaśaḥ | svīyā-jātīya-bhāvena nikhilā eva bhāvitāḥ ||13||

याश् च गोकुल-कन्यासु पति-भाव-रता हरौ । तासाꣳ तद्-वृत्ति-निष्ठित्वान् न स्वीयात्वम् असाम्प्रतम् ॥१४॥

yāś ca gokula-kanyāsu pati-bhāva-ratā harau | tāsāṁ tad-vṛtti-niṣṭhitvān na svīyātvam asāmpratam ||14||

यथा- आर्या चेद् अतिवत्सला मयि मुहुर् गोष्ठेश्वरी किꣳ ततः प्राणेभ्यः प्रणयास्पदꣳ प्रिय-सखी-वृन्दꣳ किम् एतेन मे । वैकुण्ठाटवि-मण्डली-विजयी चेद् वृन्दावनꣳ तेन किꣳ दीव्यत्य् अत्र न चेद् उमा-व्रत-फलꣳ पिञ्चावतꣳसी पतिः ॥१५॥

yathā- āryā ced ativatsalā mayi muhur goṣṭheśvarī kiṁ tataḥ prāṇebhyaḥ praṇayāspadaṁ priya-sakhī-vṛndaṁ kim etena me | vaikuṇṭhāṭavi-maṇḍalī-vijayī ced vṛndāvanaṁ tena kiṁ dīvyaty atra na ced umā-vrata-phalaṁ piñcāvataṁsī patiḥ ||15||

गान्धर्व-रीत्या स्वीकारात् स्वीयात्वम् इह वस्तुतः । अव्यक्तत्वाद् विवाहस्य सुष्ठु प्रच्छन्न-कामता ॥१६॥

gāndharva-rītyā svīkārāt svīyātvam iha vastutaḥ | avyaktatvād vivāhasya suṣṭhu pracchanna-kāmatā ||16||

अथ परकीया- रागेणैवार्पितात्मानो लोक-युग्मानपेक्षिणा । धर्मेणास्वीकृता यास् तु परकीया भवन्ति ताः ॥१७॥

atha parakīyā- rāgeṇaivārpitātmāno loka-yugmānapekṣiṇā | dharmeṇāsvīkṛtā yās tu parakīyā bhavanti tāḥ ||17||

यथा- रागोल्लास-विलङ्घितार्य-पदवी-विश्रान्तयो’प्य् उद्धुर- श्रद्धा-रज्यद्-अरुन्धती-मुख-सती-वृन्देन वन्द्येहिताः । आरण्या अपि माधुरी-परिमल-व्याक्षिप्त-लक्ष्मी-श्रियस् तास् त्रैलोक्य-विलक्षणा ददतु वः कृष्णस्य सख्यः सुखम् ॥१८॥

yathā- rāgollāsa-vilaṅghitārya-padavī-viśrāntayo’py uddhura- śraddhā-rajyad-arundhatī-mukha-satī-vṛndena vandyehitāḥ | āraṇyā api mādhurī-parimala-vyākṣipta-lakṣmī-śriyas tās trailokya-vilakṣaṇā dadatu vaḥ kṛṣṇasya sakhyaḥ sukham ||18||

कन्यकाश् च परोढाश् च परकीया द्विधा मताः । प्रच्छन्न-कामता ह्य् अत्र गोकुलेन्द्रस्य सौख्यदा ॥१९॥

kanyakāś ca paroḍhāś ca parakīyā dvidhā matāḥ | pracchanna-kāmatā hy atra gokulendrasya saukhyadā ||19||

तथा हि रुद्रः (शृङ्गार-तिलके २.३०)- वामता दुर्लभत्वꣳ च स्त्रीणाꣳ या च निवारणा । तद् एव पञ्च-बाणस्य मन्ये परमम् आयुधम् ॥२०॥

tathā hi rudraḥ (śṛṅgāra-tilake 2.30)- vāmatā durlabhatvaṁ ca strīṇāṁ yā ca nivāraṇā | tad eva pañca-bāṇasya manye paramam āyudham ||20||

विष्णु-गुप्त-सꣳहितायाꣳ च- यत्र निषेध-विशेषः सुदुर्लभत्वꣳ च यन् मृगाक्षीणाम् । तत्रैव नागराणाꣳ निर्भरम् आसज्जते हृदयम् ॥२१॥

viṣṇu-gupta-saṁhitāyāṁ ca- yatra niṣedha-viśeṣaḥ sudurlabhatvaṁ ca yan mṛgākṣīṇām | tatraiva nāgarāṇāṁ nirbharam āsajjate hṛdayam ||21||

आः किꣳ वान्यद् यतस् तस्याम् इदम् एव महामुनिः । जगौ पारमहꣳस्याꣳ च सꣳहितायाꣳ स्वयꣳ शुकः ॥२२॥

āḥ kiṁ vānyad yatas tasyām idam eva mahāmuniḥ | jagau pāramahaṁsyāṁ ca saṁhitāyāṁ svayaṁ śukaḥ ||22||

यथा श्री-दशमे (१०.३३.१९)- कृत्वा तावन्तम् आत्मानꣳ यावतीर् गोपयोषितः । रेमे स भगवाꣳस् ताभिर् आत्मारामो’पि लीलया ॥२३॥

yathā śrī-daśame (10.33.19)- kṛtvā tāvantam ātmānaṁ yāvatīr gopayoṣitaḥ | reme sa bhagavāṁs tābhir ātmārāmo’pi līlayā ||23||

वर्तितव्यꣳ शम् इच्छद्भिर् भक्तवन् न तु कृष्णवत् । इत्य् एवꣳ भक्ति-शास्त्राणाꣳ तात्पर्यस्य विनिर्णयः ॥२४॥

vartitavyaṁ śam icchadbhir bhaktavan na tu kṛṣṇavat | ity evaṁ bhakti-śāstrāṇāṁ tātparyasya vinirṇayaḥ ||24||

रामादिवद् वर्तितव्यꣳ न क्वचिद् रावणादिवत् । इत्य् एष मुक्ति-धर्मादि-पराणाꣳ नय ईर्यते ॥२५॥

rāmādivad vartitavyaṁ na kvacid rāvaṇādivat | ity eṣa mukti-dharmādi-parāṇāṁ naya īryate ||25||

तथा च तत्रैव (१०.३३.३१, ३६)- नैतत् समाचरेज् जातु मनसापि ह्य् अनीश्वरः । विनश्यत्य् आचरन् मौढ्याद् यथारुद्रो’ब्धि-जꣳ विषम् ॥२६॥

tathā ca tatraiva (10.33.31, 36)- naitat samācarej jātu manasāpi hy anīśvaraḥ | vinaśyaty ācaran mauḍhyād yathārudro’bdhi-jaṁ viṣam ||26||

अनुग्रहाय भक्तानाꣳ मानुषꣳ देहम् आश्रितः । भजते तादृशीः क्रीडा याः श्रुत्वा तत्-परो भवेत् ॥२७॥

anugrahāya bhaktānāṁ mānuṣaṁ deham āśritaḥ | bhajate tādṛśīḥ krīḍā yāḥ śrutvā tat-paro bhavet ||27||

श्री-मुखेन तु माहात्म्यम् आसाꣳ प्राह स्वयꣳ हरिः ॥२८॥

śrī-mukhena tu māhātmyam āsāṁ prāha svayaṁ hariḥ ||28||

यथा तत्रैव (१०.३२.२२)- न पारये’हꣳ निरवद्य-सꣳयुजाꣳ स्व-साधु-कृत्यꣳ विबुधायुषापि वः । याम् आभजन् दुर्जर-गेह-शृङ्खलाः सꣳवृश्च्य तद् वः प्रतियातु साधुना ॥२९॥

yathā tatraiva (10.32.22)- na pāraye’haṁ niravadya-saṁyujāṁ sva-sādhu-kṛtyaṁ vibudhāyuṣāpi vaḥ | yām ābhajan durjara-geha-śṛṅkhalāḥ saṁvṛścya tad vaḥ pratiyātu sādhunā ||29||

उद्धवो’पि जगौ सुष्ठु सर्व-भागवतोत्तमः ॥३०॥

uddhavo’pi jagau suṣṭhu sarva-bhāgavatottamaḥ ||30||

यथा (भा.पु. १०.४७.६१)- आसाम् अहो चरण-रेणु-जुषाम् अहꣳ स्याꣳ वृन्दावने किम् अपि गुल्म-लतौषधीनाम् । या दुस्त्यजꣳ स्व-जनम् आर्य-पथꣳ च हित्वा भेजुर् मुकुन्द-पदवीꣳ श्रुतिभिर् विमृग्याम् ॥३१॥

yathā (bhā.pu. 10.47.61)- āsām aho caraṇa-reṇu-juṣām ahaṁ syāṁ vṛndāvane kim api gulma-latauṣadhīnām | yā dustyajaṁ sva-janam ārya-pathaṁ ca hitvā bhejur mukunda-padavīṁ śrutibhir vimṛgyām ||31||

माया-कलित-तादृक्-स्त्री-शीलनेनानसूयभिः । न जातु व्रज-देवीनाꣳ पतिभिः सह सङ्गमः ॥३२॥

māyā-kalita-tādṛk-strī-śīlanenānasūyabhiḥ | na jātu vraja-devīnāṁ patibhiḥ saha saṅgamaḥ ||32||

तथा हि श्री-दशमे (१०.३३.३७)- नासूयन् खलु कृष्णाय मोहितास् तस्य मायया । मन्यमानाः स्वपार्श्वस्थान् स्वान् स्वान् दारान् व्रजौकसः ॥३३॥

tathā hi śrī-daśame (10.33.37)- nāsūyan khalu kṛṣṇāya mohitās tasya māyayā | manyamānāḥ svapārśvasthān svān svān dārān vrajaukasaḥ ||33||

तत्र कन्यकाः- अनूढाः कन्यकाः प्रोक्ताः स-लज्जाः पितृ-पालिताः । सखी-केलिषु विस्रब्धाः प्रायो मुग्धा-गुणान्विताः ॥३४॥

tatra kanyakāḥ- anūḍhāḥ kanyakāḥ proktāḥ sa-lajjāḥ pitṛ-pālitāḥ | sakhī-keliṣu visrabdhāḥ prāyo mugdhā-guṇānvitāḥ ||34||

तत्र दुर्गा-व्रत-पराः कन्या धन्यादयो मताः । हरिणा पूरिताभीष्टास् तेन तास् तस्य वल्लभाः ॥३५॥

tatra durgā-vrata-parāḥ kanyā dhanyādayo matāḥ | hariṇā pūritābhīṣṭās tena tās tasya vallabhāḥ ||35||

यथा- विस्रब्धा सखि धूलि-केलिषु पटा-सꣳवीत-वक्षः-स्थला बालासीति न वल्लवस् तव पिता जामातरꣳ मृग्यति । त्वꣳ तु भ्रान्त-विलोचनास् तम् अचिराद् आकर्ण्य वृन्दावने कूजन्तीꣳ शिखि-पिच्छ-मौलि-मुरलीꣳ सोत्कम्पम् आघूर्णसि ॥३६॥

yathā- visrabdhā sakhi dhūli-keliṣu paṭā-saṁvīta-vakṣaḥ-sthalā bālāsīti na vallavas tava pitā jāmātaraṁ mṛgyati | tvaṁ tu bhrānta-vilocanās tam acirād ākarṇya vṛndāvane kūjantīṁ śikhi-piccha-mauli-muralīṁ sotkampam āghūrṇasi ||36||

अथ परोढाः- गोपैर् व्यूढा अपि हरेः सदा सम्भोग-लालसाः । परोढा वल्लभास् तस्य व्रज-नार्यो’प्रसूतिकाः ॥३७॥

atha paroḍhāḥ- gopair vyūḍhā api hareḥ sadā sambhoga-lālasāḥ | paroḍhā vallabhās tasya vraja-nāryo’prasūtikāḥ ||37||

यथा पद्यावल्याम् (३१२)- कात्यायनी-कुसुम-कामनया किम् अर्थꣳ कान्तार-कुक्षि-कुहरꣳ कुतुकाद् गतासि । पश्य स्तन-स्तवकयोस् तव कण्टकाङ्कꣳ गोपः सुकण्ठि बत पश्यसि जात-कोपः ॥३८॥

yathā padyāvalyām (312)- kātyāyanī-kusuma-kāmanayā kim arthaṁ kāntāra-kukṣi-kuharaṁ kutukād gatāsi | paśya stana-stavakayos tava kaṇṭakāṅkaṁ gopaḥ sukaṇṭhi bata paśyasi jāta-kopaḥ ||38||

एताः सर्वातिशायिन्यः शोभा-साद्गुण्य-वैभवैः । रमादिभ्यो’प्य् उरु-प्रेम-माधुर्य-भर-भूषिताः ॥३९॥

etāḥ sarvātiśāyinyaḥ śobhā-sādguṇya-vaibhavaiḥ | ramādibhyo’py uru-prema-mādhurya-bhara-bhūṣitāḥ ||39||

तथा श्री-दशमे (१०.४७.६०)- नायꣳ श्रियो’ङ्ग उ नितान्त-रतेः प्रसादः स्वर्-योषिताꣳ नलिन-गन्ध-रुचाꣳ कुतो’न्याः । रासोत्सवे’स्य भुज-दण्ड-गृहीत-कण्ठ- लब्धाशिषाꣳ य उदगाद् व्रज-वल्लभीनाम् ॥४०॥

tathā śrī-daśame (10.47.60)- nāyaṁ śriyo’ṅga u nitānta-rateḥ prasādaḥ svar-yoṣitāṁ nalina-gandha-rucāṁ kuto’nyāḥ | rāsotsave’sya bhuja-daṇḍa-gṛhīta-kaṇṭha- labdhāśiṣāṁ ya udagād vraja-vallabhīnām ||40||

तास् त्रिधा साधन-परा देव्यो नित्य-प्रियास् तथा ॥४१॥

tās tridhā sādhana-parā devyo nitya-priyās tathā ||41||

तत्र साधन-पराः- स्युर् यौथिक्यस् त्व् अयौथिक्य इति तत्रादिमा द्विधा ॥४२॥

tatra sādhana-parāḥ- syur yauthikyas tv ayauthikya iti tatrādimā dvidhā ||42||

तत्र यौथिक्यः- यौथिक्यस् तत्र सꣳभूय गणशः साधने रताः । द्विविधास् तास् तु मुनयस् तथोपनिषदो मताः ॥४३॥

tatra yauthikyaḥ- yauthikyas tatra saṁbhūya gaṇaśaḥ sādhane ratāḥ | dvividhās tās tu munayas tathopaniṣado matāḥ ||43||

तत्र मुनयः- गोपालोपासकाः पूर्वम् अप्राप्ताभीष्ट-सिद्धयः । चिराद् उद्बुद्ध-रतयो राम-सौन्दर्य-वीक्षया ॥४४॥

tatra munayaḥ- gopālopāsakāḥ pūrvam aprāptābhīṣṭa-siddhayaḥ | cirād udbuddha-ratayo rāma-saundarya-vīkṣayā ||44||

मुनयस् तन्-निजाभीष्ट-सिद्धि-सम्पादने रताः । लब्ध-भावा व्रजे गोप्यो जाताः पाद्म इतीरितम् ॥४५॥

munayas tan-nijābhīṣṭa-siddhi-sampādane ratāḥ | labdha-bhāvā vraje gopyo jātāḥ pādma itīritam ||45||

कथाप्य् अन्या किल बृहद्-वामने चेति विश्रुतिः । सिद्धिꣳ कतिचिद् एवासाꣳ रासारम्भे प्रपेदिरे । इति केचित् प्रभाषन्ते प्रकटार्थानुसारिणः ॥४६॥

kathāpy anyā kila bṛhad-vāmane ceti viśrutiḥ | siddhiṁ katicid evāsāṁ rāsārambhe prapedire | iti kecit prabhāṣante prakaṭārthānusāriṇaḥ ||46||

अथ उपनिषदः- समन्तात् सूक्ष्म-दर्शिन्यो महोपनिषदोऽखिलाः । गोपीनाꣳ वीक्ष्य सौभाग्यम् असमोर्ध्वꣳ सुविस्मिताः ॥४७॥

atha upaniṣadaḥ- samantāt sūkṣma-darśinyo mahopaniṣado'khilāḥ | gopīnāṁ vīkṣya saubhāgyam asamordhvaṁ suvismitāḥ ||47||

तपाꣳसि श्रद्धया कृत्वा प्रेमाढ्या जज्ञिरे व्रजे । वल्लव्य इति पौराणी तथौपनिषदी प्रथा ॥४८॥

tapāṁsi śraddhayā kṛtvā premāḍhyā jajñire vraje | vallavya iti paurāṇī tathaupaniṣadī prathā ||48||

अथ अयौथिक्यः- तद्-भाव-बद्ध-रागा ये जनास् ते साधने रताः । तद्-योग्यम् अनुरागौघꣳ प्राप्योत्कण्ठानुसारतः ॥४९॥

atha ayauthikyaḥ- tad-bhāva-baddha-rāgā ye janās te sādhane ratāḥ | tad-yogyam anurāgaughaṁ prāpyotkaṇṭhānusārataḥ ||49||

ता एकशोऽथवा द्वि-त्राः काले काले व्रजेऽभवन् । प्राचीनाश् च नवाश् च स्युर् अयौथिक्यस् ततो द्विधा ॥५०॥

tā ekaśo'thavā dvi-trāḥ kāle kāle vraje'bhavan | prācīnāś ca navāś ca syur ayauthikyas tato dvidhā ||50||

नित्य-प्रियाभिः सालोक्यꣳ प्राचीनाश् चिरम् आगताः । व्रजे जाता नवास् त्व् एता मर्त्यामर्त्यादि-योनितः ॥५१॥

nitya-priyābhiḥ sālokyaṁ prācīnāś ciram āgatāḥ | vraje jātā navās tv etā martyāmartyādi-yonitaḥ ||51||

अथ देव्यः- देवेष्व् अꣳशेन जातस्य कृष्णस्य दिवि तुष्टये । नित्य-प्रियाणाम् अꣳशास् तु या याता देव-योनयः ॥५२॥

atha devyaḥ- deveṣv aṁśena jātasya kṛṣṇasya divi tuṣṭaye | nitya-priyāṇām aṁśās tu yā yātā deva-yonayaḥ ||52||

अत्र देवावतरणे जनित्वा गोप-कन्यकाः । ता अꣳशिनीनाम् एवासाꣳ प्रिय-सख्योऽभवन् व्रजे ॥५३॥

atra devāvataraṇe janitvā gopa-kanyakāḥ | tā aṁśinīnām evāsāṁ priya-sakhyo'bhavan vraje ||53||

अथ नित्य-प्रियाः- राधा-चन्द्रावली-मुख्याः प्रोक्ताः नित्य-प्रिया व्रजे । कृष्णवन् नित्य-सौन्दर्य-वैदग्ध्यादि-गुणाश्रयाः ॥५४॥

atha nitya-priyāḥ- rādhā-candrāvalī-mukhyāḥ proktāḥ nitya-priyā vraje | kṛṣṇavan nitya-saundarya-vaidagdhyādi-guṇāśrayāḥ ||54||

तथा च ब्रह्म-सꣳहितायाꣳ (५.४८)- आनन्द-चिन्मय-रस-प्रतिभाविताभिस् ताभिर् य एव निज-रूपतया कलाभिः । गोलोक एव निवसत्य् अखिलात्म-भूतो गोविन्दम् आदि-पुरुषꣳ तम् अहꣳ भजामि ॥५५॥

tathā ca brahma-saṁhitāyāṁ (5.48)- ānanda-cinmaya-rasa-pratibhāvitābhis tābhir ya eva nija-rūpatayā kalābhiḥ | goloka eva nivasaty akhilātma-bhūto govindam ādi-puruṣaṁ tam ahaṁ bhajāmi ||55||

तत्र शास्त्र-सिद्धास् तु राधा चन्द्रावली तथा । विशाखा ललिता श्यामा पद्मा शैब्या च भद्रिका । तारा विचित्रा गोपाली धनिष्ठा पालिकादयः ॥५६॥

tatra śāstra-siddhās tu rādhā candrāvalī tathā | viśākhā lalitā śyāmā padmā śaibyā ca bhadrikā | tārā vicitrā gopālī dhaniṣṭhā pālikādayaḥ ||56||

चन्द्रावल्य् एव सोमाभा गान्धर्वा राधिकैव सा । अनुराधा तु ललिता नैतास् तेनोदिताः पृथक् ॥५७॥

candrāvaly eva somābhā gāndharvā rādhikaiva sā | anurādhā tu lalitā naitās tenoditāḥ pṛthak ||57||

लोक-प्रसिद्ध-नाम्न्यस् तु खञ्जनाक्षी मनोरमा । मङ्गला विमला लीला कृष्णा शारी विशारदा । तारावली चकोराक्षी शङ्करी कुङ्कुमादयः ॥५८॥

loka-prasiddha-nāmnyas tu khañjanākṣī manoramā | maṅgalā vimalā līlā kṛṣṇā śārī viśāradā | tārāvalī cakorākṣī śaṅkarī kuṅkumādayaḥ ||58||

इत्य् आदीनाꣳ तु शतशो यूथानि व्रज-सुभ्रुवाम् । लक्ष-सङ्ख्यास् तु कथिता यूथे यूथे वराङ्गनाः ॥५९॥

ity ādīnāṁ tu śataśo yūthāni vraja-subhruvām | lakṣa-saṅkhyās tu kathitā yūthe yūthe varāṅganāḥ ||59||

सर्वा यूथाधिपा एता राधाद्याः कुङ्कुमान्तिमाः । विशाखाꣳ ललिताꣳ पद्माꣳ शैब्याꣳ च प्रोह्य कीर्तिताः॥६०॥

sarvā yūthādhipā etā rādhādyāḥ kuṅkumāntimāḥ | viśākhāṁ lalitāṁ padmāṁ śaibyāṁ ca prohya kīrtitāḥ||60||

किन्तु सौभाग्य-धौरेया अष्टौ राधादयो मताः । यूथाधिपात्वे’प्य् औचित्यꣳ दधाना ललितादयः । स्वेष्ट-राधादि-भावस्य लोभात् सख्य-रुचिꣳ दधुः ॥६१॥

kintu saubhāgya-dhaureyā aṣṭau rādhādayo matāḥ | yūthādhipātve’py aucityaṁ dadhānā lalitādayaḥ | sveṣṭa-rādhādi-bhāvasya lobhāt sakhya-ruciṁ dadhuḥ ||61||