The Hero's Assistants

अथैतस्य सहायाः स्युः पञ्चधा चेटको विटः । विदूषकः पीठमर्दः प्रिय-नर्म-सखस् तथा ॥१॥

athaitasya sahāyāḥ syuḥ pañcadhā ceṭako viṭaḥ | vidūṣakaḥ pīṭhamardaḥ priya-narma-sakhas tathā ||1||

नर्म-प्रयोगे नैपुण्यꣳ सदा गाढानुरागिता । देशकालज्ञता दाक्ष्यꣳ रुष्ट-गोपी-प्रसादनम् । निगूढ-मन्त्रतेत्य् आद्याः सहायानाꣳ गुणाः स्मृताः ॥२॥

narma-prayoge naipuṇyaṁ sadā gāḍhānurāgitā | deśakālajñatā dākṣyaṁ ruṣṭa-gopī-prasādanam | nigūḍha-mantratety ādyāḥ sahāyānāṁ guṇāḥ smṛtāḥ ||2||

सन्धान-चतुरश् चेटो गूढ-कर्मा प्रगल्भ-धीः । स तु भङ्गुर-भृङ्गारादिकः प्रोक्तो’त्र गोकुले ॥३॥

sandhāna-caturaś ceṭo gūḍha-karmā pragalbha-dhīḥ | sa tu bhaṅgura-bhṛṅgārādikaḥ prokto’tra gokule ||3||

यथा- न पुनर् इदम् अपूर्वꣳ देवि कुत्रापि दृष्टꣳ शरदि यद् इयम् आरान् माधवी पुष्पिताभूत् । इति किल वृषभानोर् लम्भितासौ कुमारी व्रज-नव-युव-राज व्याजतः कुञ्ज-वीथिम् ॥४॥

yathā- na punar idam apūrvaṁ devi kutrāpi dṛṣṭaṁ śaradi yad iyam ārān mādhavī puṣpitābhūt | iti kila vṛṣabhānor lambhitāsau kumārī vraja-nava-yuva-rāja vyājataḥ kuñja-vīthim ||4||

अथ विटः- वेशोपचारकुशलो धूर्तो गोष्ठीविशारदः । कामतन्त्रकलावेदी विट इत्यभिधीयते । कडारो भारतीवन्धुरित्यादिर्विट ईरितः ॥५॥

atha viṭaḥ- veśopacārakuśalo dhūrto goṣṭhīviśāradaḥ | kāmatantrakalāvedī viṭa ityabhidhīyate | kaḍāro bhāratīvandhurityādirviṭa īritaḥ ||5||

यथा- व्रजे सारङ्गाक्षी-विततिभिर् अनुल्लङ्घ्य-वचनः सखाहꣳ तद्-बन्धोश् चटुभिर् अभियाचे मुहुर् इदम् । कल-क्रीडद्-वꣳशी-स्थगित-जगती-यौवत-धृतिस् त्वया युक्तः श्यामे न खलु परिहर्तुꣳ सखि हरिः ॥६॥

yathā- vraje sāraṅgākṣī-vitatibhir anullaṅghya-vacanaḥ sakhāhaṁ tad-bandhoś caṭubhir abhiyāce muhur idam | kala-krīḍad-vaṁśī-sthagita-jagatī-yauvata-dhṛtis tvayā yuktaḥ śyāme na khalu parihartuṁ sakhi hariḥ ||6||

अथ विदूषकः- वसन्ताद्य्-अभिधो लोलो भोजने कलह-प्रियः । विकृताङ्ग-वचो-वेषैर् हास्य-करी विदूषकः । विदग्ध-माधवे ख्यातो यथासौ मधुमङ्गलः ॥७॥

atha vidūṣakaḥ- vasantādy-abhidho lolo bhojane kalaha-priyaḥ | vikṛtāṅga-vaco-veṣair hāsya-karī vidūṣakaḥ | vidagdha-mādhave khyāto yathāsau madhumaṅgalaḥ ||7||

यथा- तुष्टेन स्मित-पुष्प-वृष्टिर् अधुना सद्यस् त्वया मुच्यताम् आरूढः कुतुकी विमानम् अतुलꣳ माꣳ गोकुलाखण्डलः । इथꣳ देवि मनोरथेन रभसाद् अभ्यर्थ्यमानो’प्य् असौ यत् ते मानिनि नाधरः प्रयतते तन् नाद्भुतꣳ रागिषु ॥८॥

yathā- tuṣṭena smita-puṣpa-vṛṣṭir adhunā sadyas tvayā mucyatām ārūḍhaḥ kutukī vimānam atulaṁ māṁ gokulākhaṇḍalaḥ | ithaṁ devi manorathena rabhasād abhyarthyamāno’py asau yat te mānini nādharaḥ prayatate tan nādbhutaṁ rāgiṣu ||8||

यथा वा- ममोपहरति स्वयꣳ भवद्-अभीष्ट-देवो नमन् नवꣳ कमलम् उज्ज्वलꣳ कमल-बन्धुर् उत्कण्ठया । मया तु तद्-अवज्ञया भुवि निरस्यते रुष्यता न मानयसि मद्-वचस् तद् अपि मानिनि त्वꣳ कुतः ॥९॥

yathā vā- mamopaharati svayaṁ bhavad-abhīṣṭa-devo naman navaṁ kamalam ujjvalaṁ kamala-bandhur utkaṇṭhayā | mayā tu tad-avajñayā bhuvi nirasyate ruṣyatā na mānayasi mad-vacas tad api mānini tvaṁ kutaḥ ||9||

अथ पीठमर्दः- गुणैर् नायक-कल्पो यः प्रेम्ना तत्रानुवृत्तिमान् । पीठमर्दः स कथितः श्रीदामा स्याद् यथा हरेः ॥१०॥

atha pīṭhamardaḥ- guṇair nāyaka-kalpo yaḥ premnā tatrānuvṛttimān | pīṭhamardaḥ sa kathitaḥ śrīdāmā syād yathā hareḥ ||10||

यथा- कालिन्दी-पुलिने मुकुन्द-चरितꣳ विश्वस्य विस्मापनꣳ द्रष्टुꣳ गच्छति गोष्ठम् एव निखिलꣳ नैकात्र चन्द्रावली । ब्रूमस् तस्य सुहृत्तमाः स्वयम् अमी पथ्यꣳ च तथ्यꣳ च ते मा गोवर्धन-मल्ल घट्टय मुधा गोवर्धनोद्धारिणम् ॥११॥

yathā- kālindī-puline mukunda-caritaṁ viśvasya vismāpanaṁ draṣṭuṁ gacchati goṣṭham eva nikhilaṁ naikātra candrāvalī | brūmas tasya suhṛttamāḥ svayam amī pathyaṁ ca tathyaṁ ca te mā govardhana-malla ghaṭṭaya mudhā govardhanoddhāriṇam ||11||

यथा वा- तवेयꣳ श्रीदामन् भणितिर् इह विश्रम्भयति माꣳ प्रसादो रुद्राण्याः किम् इव चपलासु प्रसरतु । वने यान्तीꣳ दुर्गार्चन-घुसृण-माल्याङ्कित-कराꣳ वधूꣳ दृष्ट्वा शङ्के प्रथयति कलङ्कꣳ खल-जनः ॥१२॥

yathā vā- taveyaṁ śrīdāman bhaṇitir iha viśrambhayati māṁ prasādo rudrāṇyāḥ kim iva capalāsu prasaratu | vane yāntīṁ durgārcana-ghusṛṇa-mālyāṅkita-karāṁ vadhūṁ dṛṣṭvā śaṅke prathayati kalaṅkaṁ khala-janaḥ ||12||

अथ प्रिय-नर्म-सखः- आत्यन्तिक-रहस्य-ज्ञः सखी-भाव-समाश्रितः । सर्वेभ्यः प्रणयिभ्यो’सौ प्रिय-नर्म-सखो वरः । स गोकुले तु सुबलस् तथा स्याद् अर्जुनादयः ॥१३॥

atha priya-narma-sakhaḥ- ātyantika-rahasya-jñaḥ sakhī-bhāva-samāśritaḥ | sarvebhyaḥ praṇayibhyo’sau priya-narma-sakho varaḥ | sa gokule tu subalas tathā syād arjunādayaḥ ||13||

यथा- प्रत्यावर्तयति प्रसाद्य ललनाꣳ क्रीडा-कलि-प्रस्थिताꣳ शय्याꣳ कुञ्ज-गृहे करोत्य् अघ-भिदः कन्दर्प-लीलोचिताम् ॥ स्विन्नꣳ बीजयति प्रिया-हृदि परिस्रस्ताङ्गम् उच्चैर् अमुꣳ क्व श्रीमान् अधिकारिताꣳ न सुबलः सेवा-विधौ विन्दति ॥१४॥

yathā- pratyāvartayati prasādya lalanāṁ krīḍā-kali-prasthitāṁ śayyāṁ kuñja-gṛhe karoty agha-bhidaḥ kandarpa-līlocitām || svinnaṁ bījayati priyā-hṛdi parisrastāṅgam uccair amuṁ kva śrīmān adhikāritāṁ na subalaḥ sevā-vidhau vindati ||14||

यथा वा- याभिः साचि-दृग्-अञ्चलेन चटुलꣳ कꣳसारिर् आलिह्यते दोर्-द्वन्द्वेन कुचोपपीडम् उरसि स्वैरꣳ परिष्वज्यते । एतस्याधर-सीधुर् उद्धुरतया सामोदमास्वाद्यते किꣳ जानासि सखे व्यधायि कतरद् गोपीभिर् आभिस् तपः ॥१५॥

yathā vā- yābhiḥ sāci-dṛg-añcalena caṭulaṁ kaṁsārir ālihyate dor-dvandvena kucopapīḍam urasi svairaṁ pariṣvajyate | etasyādhara-sīdhur uddhuratayā sāmodamāsvādyate kiṁ jānāsi sakhe vyadhāyi katarad gopībhir ābhis tapaḥ ||15||

चतुर्धाः सखायो’त्र चेटः किङ्कर ईर्यते । पीठमर्दस्य वीरादावपि साहाय्यकारिता ॥१६॥

caturdhāḥ sakhāyo’tra ceṭaḥ kiṅkara īryate | pīṭhamardasya vīrādāvapi sāhāyyakāritā ||16||

हरि-प्रिया-प्रकरणे वक्ष्यन्ते यास्तु दूतिकाः । अत्रापि ता यथा-योग्यꣳ विज्ञेया रस-वेदिभिः ॥१७॥

hari-priyā-prakaraṇe vakṣyante yāstu dūtikāḥ | atrāpi tā yathā-yogyaṁ vijñeyā rasa-vedibhiḥ ||17||

तत्र स्वयꣳ, यथा- सखि माधव-दृग्-दूत्याः कर्मठता कार्मणे विचित्रास्ति । उपधा-शुद्धापि यया रुद्धा त्वम् चित्रितेवासि ॥१८॥

tatra svayaṁ, yathā- sakhi mādhava-dṛg-dūtyāḥ karmaṭhatā kārmaṇe vicitrāsti | upadhā-śuddhāpi yayā ruddhā tvam citritevāsi ||18||

वꣳशी यथा श्री-ललित-माधवे (१.२४- गार्ग्य्-उक्तिः)- ह्रियम् अवगृह्य गृहेभ्यः कर्षति राधाꣳ वनाय या निपुणा । सा जयति निसृष्टार्था वर-वꣳशज-काकली दूती ॥१९॥

vaṁśī yathā śrī-lalita-mādhave (1.24- gārgy-uktiḥ)- hriyam avagṛhya gṛhebhyaḥ karṣati rādhāṁ vanāya yā nipuṇā | sā jayati nisṛṣṭārthā vara-vaṁśaja-kākalī dūtī ||19||

आप्तदूती- वीरावृन्दादिरप्याप्तदूती कृष्णस्य कीर्तिता । वीरा प्रगल्भवचना वृन्दा चाटूक्तिपेशला ॥२०॥

āptadūtī- vīrāvṛndādirapyāptadūtī kṛṣṇasya kīrtitā | vīrā pragalbhavacanā vṛndā cāṭūktipeśalā ||20||

यथा- विमुखी मा भव गर्विणि मद्गिरि गिरिणा धृते न कृतरक्षम् । मूढे समुढ-वयसꣳ माधव-माधाव रागेण ॥२१॥

yathā- vimukhī mā bhava garviṇi madgiri giriṇā dhṛte na kṛtarakṣam | mūḍhe samuḍha-vayasaṁ mādhava-mādhāva rāgeṇa ||21||

यथा वा- वृन्दा सुन्दरि वन्दनꣳ विदधती यत् पृच्छति त्वाम् असौ चञ्चन्-मञ्जुल-खञ्जरीट-नयने तत्रोत्तरꣳ व्यञ्जय । केयꣳ भ्रू-भुजगी तवातिविषमा बम्भ्रम्यते यद् भिया क्लान्तः कालिय-मर्दनो’पि कुरुते नाद्य प्रवेशꣳ व्रजे ॥२२॥

yathā vā- vṛndā sundari vandanaṁ vidadhatī yat pṛcchati tvām asau cañcan-mañjula-khañjarīṭa-nayane tatrottaraṁ vyañjaya | keyaṁ bhrū-bhujagī tavātiviṣamā bambhramyate yad bhiyā klāntaḥ kāliya-mardano’pi kurute nādya praveśaṁ vraje ||22||

अस्यासाधारणा दूत्यो वीवाद्याः कथिता हरेः । लिङ्गिन्यन्तास् तु वक्ष्यन्ते यास् ताः साधारणा द्वयोः ॥२३॥

asyāsādhāraṇā dūtyo vīvādyāḥ kathitā hareḥ | liṅginyantās tu vakṣyante yās tāḥ sādhāraṇā dvayoḥ ||23||