Divisions of the Hero

नामाकृष्ट-रसज्ञः शीलेनोद्दीपयन् सदानन्दम् । निज-रूपोत्सव-दायी सनातनात्मा प्रभुर् जयति ॥१॥

nāmākṛṣṭa-rasajñaḥ śīlenoddīpayan sadānandam | nija-rūpotsava-dāyī sanātanātmā prabhur jayati ||1||

मुख्य-रसेषु पुरा यः सꣳक्षेपेणोदितो रहस्यत्वात् । पृथग् एव भक्ति-रस-राट् स विस्तरेणोच्यते मधुरः ॥२॥

mukhya-raseṣu purā yaḥ saṁkṣepeṇodito rahasyatvāt | pṛthag eva bhakti-rasa-rāṭ sa vistareṇocyate madhuraḥ ||2||

वक्ष्यमाणैर् विभावाद्यैः स्वाद्यताꣳ मधुरा रतिः । नीता भक्ति-रसः प्रोक्तो मधुराख्यो मनीषिभिः ॥३॥

vakṣyamāṇair vibhāvādyaiḥ svādyatāṁ madhurā ratiḥ | nītā bhakti-rasaḥ prokto madhurākhyo manīṣibhiḥ ||3||

तत्र विभावेष्व् आलम्बनाः- अस्मिन्न् आलम्बनाः प्रोक्ताः कृष्णस् तस्य च वल्लभाः ॥४॥

tatra vibhāveṣv ālambanāḥ- asminn ālambanāḥ proktāḥ kṛṣṇas tasya ca vallabhāḥ ||4||

तत्र कृष्णो, यथा- पद-द्युति-विनिर्धुत-स्मर-परार्ध-रूपोद्धतिर् दृग्-अञ्चल-कलानटीपटिमभिर् मनो-मोहिनी । स्फुरन्-नव-घनाकृतिः परम-दिव्य-लीला-निधिः क्रियात् तव जगत्-त्रयी-युवति-भाग्य-सिद्धिर् मुदम् ॥५॥

tatra kṛṣṇo, yathā- pada-dyuti-vinirdhuta-smara-parārdha-rūpoddhatir dṛg-añcala-kalānaṭīpaṭimabhir mano-mohinī | sphuran-nava-ghanākṛtiḥ parama-divya-līlā-nidhiḥ kriyāt tava jagat-trayī-yuvati-bhāgya-siddhir mudam ||5||

अयꣳ सुरम्यो मधुरः सर्व-सल्-लक्षणान्वितः । वलीयान् नव-तारुण्यो वावदूकः प्रियꣳ-वदः ॥६॥

ayaṁ suramyo madhuraḥ sarva-sal-lakṣaṇānvitaḥ | valīyān nava-tāruṇyo vāvadūkaḥ priyaṁ-vadaḥ ||6||

सुधीः स-प्रतिभो धीरो विदग्धश् चतुरः सुखी । कृतज्ञो दक्षिणः प्रेम-वश्यो गम्भीराम्बुधिः ॥७॥

sudhīḥ sa-pratibho dhīro vidagdhaś caturaḥ sukhī | kṛtajño dakṣiṇaḥ prema-vaśyo gambhīrāmbudhiḥ ||7||

वरीयान् कीर्तिमान् नारी-मोहनो नित्य-नूतनः । अतुल्य-केलि-सौन्दर्य-प्रेष्ठ-वꣳशी-स्वनाङ्कितः ॥८॥

varīyān kīrtimān nārī-mohano nitya-nūtanaḥ | atulya-keli-saundarya-preṣṭha-vaṁśī-svanāṅkitaḥ ||8||

इत्य् आदयो’स्य शृङ्गारे गुणाः कृष्णस्य कीर्तिताः । उदाहृतिर् अमीषाꣳ तु पूर्वम् एव प्रदर्शिता ॥९॥

ity ādayo’sya śṛṅgāre guṇāḥ kṛṣṇasya kīrtitāḥ | udāhṛtir amīṣāṁ tu pūrvam eva pradarśitā ||9||

पूर्वोक्त-धीरोद्दात्तादि-चतुर्-भेदस्य तस्य तु । पतिश् चोपपतिश् चेति प्रभेदाव् इह विश्रुतौ ॥१०॥

pūrvokta-dhīroddāttādi-catur-bhedasya tasya tu | patiś copapatiś ceti prabhedāv iha viśrutau ||10||

तत्र पतिः- उक्तः पतिः स कन्याया यः पाणिग्राहको भवेत् ॥११॥

tatra patiḥ- uktaḥ patiḥ sa kanyāyā yaḥ pāṇigrāhako bhavet ||11||

यथा- रुक्मिणꣳ युधि विजित्य रुक्मिणीꣳ द्वारकाम् उपगमय्य विक्रमी । उत्सवोच्छलित-पौर-मण्डलः पुण्डरीक-नयनः करे’ग्रहीत् ॥१२॥

yathā- rukmiṇaṁ yudhi vijitya rukmiṇīṁ dvārakām upagamayya vikramī | utsavocchalita-paura-maṇḍalaḥ puṇḍarīka-nayanaḥ kare’grahīt ||12||

यथा वा- कलित-युगल-भावः क्वापि वैदर्भ्य-पुत्र्या मख-भुवि कृत-दीक्षो दक्षिणार्थान् ददानः । विहरति हरिर् उच्चैः सत्यया दीयमानः क्वचिद् अलम् अलसाङ्गः पुण्यके नारदाय ॥१३॥

yathā vā- kalita-yugala-bhāvaḥ kvāpi vaidarbhya-putryā makha-bhuvi kṛta-dīkṣo dakṣiṇārthān dadānaḥ | viharati harir uccaiḥ satyayā dīyamānaḥ kvacid alam alasāṅgaḥ puṇyake nāradāya ||13||

यथा वा (भा.पु. १०.२२.४)- कात्यायनि महा-माये महायोगिन्य् अधीश्वरि । नन्द-गोप-सुतꣳ देवि पतिꣳ मे कुरु ते नमः ॥१४॥

yathā vā (bhā.pu. 10.22.4)- kātyāyani mahā-māye mahāyoginy adhīśvari | nanda-gopa-sutaṁ devi patiṁ me kuru te namaḥ ||14||

इति सङ्कल्पम् आचेरुर् या गोकुल-कुमारिकाः । तास्व् एव कियतीनाꣳ तु पति-भावो हराव् अभूत् ॥१५॥

iti saṅkalpam ācerur yā gokula-kumārikāḥ | tāsv eva kiyatīnāṁ tu pati-bhāvo harāv abhūt ||15||

मूल-माधव-माहात्म्ये श्रूयते तत एव हि । रुक्मिण्य्-उद्वाहतः पूर्वꣳ तासाꣳ परिणयोत्सवः ॥१६॥

mūla-mādhava-māhātmye śrūyate tata eva hi | rukmiṇy-udvāhataḥ pūrvaṁ tāsāṁ pariṇayotsavaḥ ||16||

अथोपपतिः- रागेणोल्लङ्घयन् धर्मꣳ परकीया-बलार्थिना । तदीय-प्रेम-वसतिर् बुधैर् उपपतिः स्मृतः ॥१७॥

athopapatiḥ- rāgeṇollaṅghayan dharmaṁ parakīyā-balārthinā | tadīya-prema-vasatir budhair upapatiḥ smṛtaḥ ||17||

यथा पद्यावल्याम् (२०५)- सꣳकेतीकृत-कोकिलादि-निनदꣳ कꣳस-द्विषः कुर्वतो द्वारोन्मोचन-लोल-शङ्ख-वलय-क्वाणꣳ मुहुः शृण्वतः । केयꣳ केयम् इति प्रगल्भ-जरती-वाक्येन दूनात्मनो राधा-प्राङ्गण-कोण-कोलि-विटपि-क्रोडे गता शर्वरी ॥१८॥

yathā padyāvalyām (205)- saṁketīkṛta-kokilādi-ninadaṁ kaṁsa-dviṣaḥ kurvato dvāronmocana-lola-śaṅkha-valaya-kvāṇaṁ muhuḥ śṛṇvataḥ | keyaṁ keyam iti pragalbha-jaratī-vākyena dūnātmano rādhā-prāṅgaṇa-koṇa-koli-viṭapi-kroḍe gatā śarvarī ||18||

अत्रैव परमोत्कर्षः शृङ्गारस्य प्रतिष्ठितः ॥१९॥

atraiva paramotkarṣaḥ śṛṅgārasya pratiṣṭhitaḥ ||19||

तथा च मुनिः- बहु वार्यते खलु यत्र प्रच्छन्न-कामुकत्वꣳ च । या च मिथो दुर्लभता सा मन्मथस्य परमा रतिः ॥२०॥

tathā ca muniḥ- bahu vāryate khalu yatra pracchanna-kāmukatvaṁ ca | yā ca mitho durlabhatā sā manmathasya paramā ratiḥ ||20||

लघुत्वम् अत्र यत् प्रोक्तꣳ तत् तु प्राकृत-नायके । न कृष्णे रस-निर्यास-स्वादार्थम् अवतारिनि ॥२१॥

laghutvam atra yat proktaṁ tat tu prākṛta-nāyake | na kṛṣṇe rasa-niryāsa-svādārtham avatārini ||21||

तथा च प्राञ्चः- शृङ्गार-रस-सर्वस्वꣳ शिखि-पिच्छ-विभूषणम् । अङ्गीकृत-नराकारम् आश्रये भुवनाश्रयम् ॥२२॥

tathā ca prāñcaḥ- śṛṅgāra-rasa-sarvasvaṁ śikhi-piccha-vibhūṣaṇam | aṅgīkṛta-narākāram āśraye bhuvanāśrayam ||22||

अनुकूल-दक्षिण-शठा धृष्टश् चेति द्वयोर् अथोच्यन्ते । प्रत्येकꣳ चत्वारो भेदा युक्तिभिर् अमी वृत्त्या ॥२३॥

anukūla-dakṣiṇa-śaṭhā dhṛṣṭaś ceti dvayor athocyante | pratyekaṁ catvāro bhedā yuktibhir amī vṛttyā ||23||

शाठ्य-धार्ष्ट्ये परꣳ नाट्य-प्रोक्ते उपपतेर् उभे । कृष्णे तु सर्वꣳ नायुक्तꣳ तत्-तद्-भावस्य सम्भवात् ॥२४॥

śāṭhya-dhārṣṭye paraṁ nāṭya-prokte upapater ubhe | kṛṣṇe tu sarvaṁ nāyuktaṁ tat-tad-bhāvasya sambhavāt ||24||

तत्रानुकूलः- अतिरक्ततया नार्याꣳ त्यक्तान्य-ललना-स्पृहः । सीतायाꣳ रामवत् सो’यम् अनुकूलः प्रकीर्तितः ॥२५॥

tatrānukūlaḥ- atiraktatayā nāryāṁ tyaktānya-lalanā-spṛhaḥ | sītāyāṁ rāmavat so’yam anukūlaḥ prakīrtitaḥ ||25||

राधायाम् एव कृष्णस्य सुप्रसिद्धानुकूलता । तद्-आलोके कदाप्य् अस्य नान्या-सङ्गः स्मृतिꣳ व्रजेत् ॥२६॥

rādhāyām eva kṛṣṇasya suprasiddhānukūlatā | tad-āloke kadāpy asya nānyā-saṅgaḥ smṛtiṁ vrajet ||26||

वैदग्धी-निकुरम्ब-चुम्बित-धियः सौन्दर्य-सारोज्ज्वलाः कामिन्यः कति नाद्य वल्लव-पतेर् दीव्यन्ति गोष्ठान्तरे । राधे पुण्यवती-शिखा-मणिर् असि क्षामोदरि त्वाꣳ विना प्रेङ्खन्ती न परासु यन् मधुरिपोर् दृष्टात्र दृष्टिर् मया ॥२७॥

vaidagdhī-nikuramba-cumbita-dhiyaḥ saundarya-sārojjvalāḥ kāminyaḥ kati nādya vallava-pater dīvyanti goṣṭhāntare | rādhe puṇyavatī-śikhā-maṇir asi kṣāmodari tvāṁ vinā preṅkhantī na parāsu yan madhuripor dṛṣṭātra dṛṣṭir mayā ||27||

धीरोदात्तानुकूलो, यथा- कुवलय-दृशः सङ्केत-स्था दृग्-अञ्चल-कौशलैर् मनसिज-कला-नाटी-प्रस्तावनाम् अभितन्वताम् । न किल घटते राधा-रङ्ग-प्रसङ्ग-विधायिता व्रत-विलसिते शैथिल्यस्य च्छटाप्य् अघ-विद्विषः ॥२८॥

dhīrodāttānukūlo, yathā- kuvalaya-dṛśaḥ saṅketa-sthā dṛg-añcala-kauśalair manasija-kalā-nāṭī-prastāvanām abhitanvatām | na kila ghaṭate rādhā-raṅga-prasaṅga-vidhāyitā vrata-vilasite śaithilyasya cchaṭāpy agha-vidviṣaḥ ||28||

धीरललितानुकूलो, यथा- गहनाद् अनुरागतः पितृभ्याम् अपनीत-व्यवहार-कृत्य-भारः । विहरन् सह राधया मुरारिर् यमुना-कूल-वनान्य् अलꣳचकार ॥२९॥

dhīralalitānukūlo, yathā- gahanād anurāgataḥ pitṛbhyām apanīta-vyavahāra-kṛtya-bhāraḥ | viharan saha rādhayā murārir yamunā-kūla-vanāny alaṁcakāra ||29||

धीरशान्तानुकूलो. यथा- ब्रध्नोपास्ति-विधौ तव प्रणयितापूरेण वेशꣳ गते क्ष्मा-देवस्य कथꣳ गुणो’प्य् अघरिपौ द्राग् अद्य सꣳचक्रमे बुद्धिः पश्य विवेक-कौशलवती दृष्टिः क्षमोद्गारिणी वाग् एतस्य मृगाक्षि रूढ-विनया मूर्तिश् च धीरोज्ज्वला ॥३०॥

dhīraśāntānukūlo. yathā- bradhnopāsti-vidhau tava praṇayitāpūreṇa veśaṁ gate kṣmā-devasya kathaṁ guṇo’py agharipau drāg adya saṁcakrame buddhiḥ paśya viveka-kauśalavatī dṛṣṭiḥ kṣamodgāriṇī vāg etasya mṛgākṣi rūḍha-vinayā mūrtiś ca dhīrojjvalā ||30||

धीरोद्धतानुकूलो, यथा- सत्यꣳ मे परिहृत्य तावक-सखीꣳ प्रेमावदातꣳ मनो नान्यस्मिन् प्रमदाजने क्षणम् अपि स्वप्ने’पि सङ्कल्पते । सार-ग्राहिणि गौरि सद्-गुण-गुरौ मुक्त-व्यलीकोद्यमे मुद्राꣳ किꣳ नु मयि व्यनक्षि ललिते गूढाभ्यसूया-मयीम् ॥३१॥

dhīroddhatānukūlo, yathā- satyaṁ me parihṛtya tāvaka-sakhīṁ premāvadātaṁ mano nānyasmin pramadājane kṣaṇam api svapne’pi saṅkalpate | sāra-grāhiṇi gauri sad-guṇa-gurau mukta-vyalīkodyame mudrāṁ kiṁ nu mayi vyanakṣi lalite gūḍhābhyasūyā-mayīm ||31||

अथ दक्षिणः- यो गौरवꣳ भयꣳ प्रेम दाक्षिण्यꣳ पूर्व-योषिति । न मुञ्चत्य् अन्य-चित्तो’पि ज्ञेयो’सौ खलु दक्षिनः ॥३२॥

atha dakṣiṇaḥ- yo gauravaṁ bhayaṁ prema dākṣiṇyaṁ pūrva-yoṣiti | na muñcaty anya-citto’pi jñeyo’sau khalu dakṣinaḥ ||32||

यथा- तथ्यꣳ चन्द्रावलि कथयसि प्रेक्ष्यते न व्यलीकꣳ स्वप्ने’प्यस्य त्वयि मधुभिदः प्रेमशुद्धान्तरस्य । श्रुत्वा जल्पꣳ पिशुनमनसाꣳ तद्विरुद्धꣳ सखीनाꣳ युक्तः कर्तुꣳ सखि सविनये नात्र विश्रम्भभङ्गः ॥३३॥

yathā- tathyaṁ candrāvali kathayasi prekṣyate na vyalīkaṁ svapne’pyasya tvayi madhubhidaḥ premaśuddhāntarasya | śrutvā jalpaṁ piśunamanasāṁ tadviruddhaṁ sakhīnāṁ yuktaḥ kartuṁ sakhi savinaye nātra viśrambhabhaṅgaḥ ||33||

यद् वा- नायिकास्व् अप्य् अनेकासु तुल्यो दक्षिण उच्यते ॥३४॥ [र.अषु. १.८३]

yad vā- nāyikāsv apy anekāsu tulyo dakṣiṇa ucyate ||34|| [ra.aṣu. 1.83]

यथा दश-रूपके (२.७)- स्नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वर-सुता वारो’ङ्ग-राज-स्वसुर् द्यूते रात्रिर् इयꣳ जिता कमलया देवी प्रसाद्याद्य च । इत्य् अन्तः-पुर-सुन्दरीः प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते देवेनाप्रतिपत्ति-मूढ-मनसा द्वित्राः स्थितꣳ नाडिकाः ॥३५॥

yathā daśa-rūpake (2.7)- snātā tiṣṭhati kuntaleśvara-sutā vāro’ṅga-rāja-svasur dyūte rātrir iyaṁ jitā kamalayā devī prasādyādya ca | ity antaḥ-pura-sundarīḥ prati mayā vijñāya vijñāpite devenāpratipatti-mūḍha-manasā dvitrāḥ sthitaṁ nāḍikāḥ ||35||

यथा वा- पद्मा दृग्-भङ्गिर् अलꣳ कलयति कमला जृम्भते साङ्ग-भङ्गꣳ तारा दोर्-मूलम् अल्पꣳ प्रथयति कुरुते कर्ण-कण्डूꣳ सुकेशी । शैव्या नीव्याꣳ विधत्ते करम् इति युगपन् माधवः प्रेयसीभिर् भावेनाहूयमानो बहु-शिखर-मनाः पश्य कुण्ठो’यम् आस्ते ॥३६॥

yathā vā- padmā dṛg-bhaṅgir alaṁ kalayati kamalā jṛmbhate sāṅga-bhaṅgaṁ tārā dor-mūlam alpaṁ prathayati kurute karṇa-kaṇḍūṁ sukeśī | śaivyā nīvyāṁ vidhatte karam iti yugapan mādhavaḥ preyasībhir bhāvenāhūyamāno bahu-śikhara-manāḥ paśya kuṇṭho’yam āste ||36||

शठः- प्रियꣳ वक्ति पुरो’न्यत्र विप्रियꣳ कुरुते भृशम् । निगूढम् अपराधꣳ च शठो’यꣳ कथितो बुधैः ॥३७॥

śaṭhaḥ- priyaṁ vakti puro’nyatra vipriyaṁ kurute bhṛśam | nigūḍham aparādhaṁ ca śaṭho’yaṁ kathito budhaiḥ ||37||

यथा- स्वप्ने व्यलीकꣳ वनमालिनोक्तꣳ पालीत्य् उपाकर्ण्य विवर्ण-वक्त्रा । श्यामा विनिःश्वस्य मधु-त्रियामाꣳ सहस्र-यामाम् इव सा व्यनैषीत् ॥३८॥

yathā- svapne vyalīkaṁ vanamālinoktaṁ pālīty upākarṇya vivarṇa-vaktrā | śyāmā viniḥśvasya madhu-triyāmāṁ sahasra-yāmām iva sā vyanaiṣīt ||38||

यथा वा- तल्पितेन तपनीय-कान्तिना कृष्ण कुञ्ज-कुहरे’द्य वाससा । अभ्यध्यायि तव निर्व्यलीकता मुञ्च साम-पटलीपटिष्ठताम् ॥३९॥

yathā vā- talpitena tapanīya-kāntinā kṛṣṇa kuñja-kuhare’dya vāsasā | abhyadhyāyi tava nirvyalīkatā muñca sāma-paṭalīpaṭiṣṭhatām ||39||

अथ धृष्टः- अभिव्यक्तान्य-तरुणी-भोग-लक्ष्मापि निर्भयः । मिथ्या-वचन-दक्षश् च धृष्टो’यꣳ खलु कथ्यते ॥४०॥

atha dhṛṣṭaḥ- abhivyaktānya-taruṇī-bhoga-lakṣmāpi nirbhayaḥ | mithyā-vacana-dakṣaś ca dhṛṣṭo’yaṁ khalu kathyate ||40||

यथा- नखाङ्का न श्यामे घन-घुसृण-रेखा-ततिर् इयꣳ न लाक्षान्तः-क्रुरे परिचिनु गिरेर् गैरिकम् इदम् । धियꣳ धत्से चित्रꣳ वत मृगमदे’प्य् अञ्जनतया तरुण्यास् ते दृष्टिः किम् इव विपरीत-स्थितिर् अभूत् ॥४१॥

yathā- nakhāṅkā na śyāme ghana-ghusṛṇa-rekhā-tatir iyaṁ na lākṣāntaḥ-krure paricinu girer gairikam idam | dhiyaṁ dhatse citraṁ vata mṛgamade’py añjanatayā taruṇyās te dṛṣṭiḥ kim iva viparīta-sthitir abhūt ||41||

उदात्ताद्यैश् चतुर्-भेदैस् त्रिभिः पूर्णतमादिभिः । चतुर्विꣳशत्य् आत्मा पत्य्-आदि-युग्मतः ॥४२॥

udāttādyaiś catur-bhedais tribhiḥ pūrṇatamādibhiḥ | caturviṁśaty ātmā paty-ādi-yugmataḥ ||42||

नायकः सो’नुकूलाद्यैः स्यात् षन्-नवतिधोदितः । नोक्तो धूर्तादि-भेदस् तु मुनेः सम्मत्य्-अभावतः ॥४३॥

nāyakaḥ so’nukūlādyaiḥ syāt ṣan-navatidhoditaḥ | nokto dhūrtādi-bhedas tu muneḥ sammaty-abhāvataḥ ||43||