Chapter 12

नारद उवाच ।। लक्ष्मीः सरस्वती गंगा तुलसी लोकपावनी ।। एता नारायणस्यैव चतस्रश्च प्रिया इति ।। १ ।। गंगा जगाम वैकुण्ठमिदमेव श्रुतं मया ।। कथं सा तस्य पत्नी च बभूव ब्रूहि केशव ।। २ ।। नारायण उवाच ।। गंगा जगाम वैकुण्ठं तत्पश्चाच्च गतो विधिः ।। गत्वोवाच तया सार्द्धं प्रणम्य जगदीश्वरम् ।। ३ ।। ब्रह्मोवाच ।। राधाकृष्णागसंभूता या देवी द्रवरूपिणी ।। तदधिष्ठातृदेवीयं रूपेणाप्रतिमा भुवि ।। ४ ।। नवयौवनसम्पन्ना सुशीला सुन्दरी वरा ।। शुद्धसत्त्वस्वरूपा च क्रोधाहङ्कारवर्जिता ।। ५ ।। यदङ्गसम्भवा नान्यं वृणोतीयं च तं विना ।। तत्रापि मानिनी राधा महातेजस्विनी वरा ।। ६ ।। समुद्यता पातुमिमां भीतेयं बुद्धिपूर्वकम् ।। विवेश चरणाम्भोजे कृष्णस्य परमात्मनः ।। ७ ।। सर्वं विशुष्कं गोलोकं दृष्ट्वाऽहमगमं तदा ।। गोलाकं यत्र कृष्णश्च सर्ववृत्तान्तलब्धये ।। ८ ।। सर्वान्तरात्मा सर्वं नो ज्ञात्वाऽभिप्रायमेव च ।। बहिश्चकार गंगां च पादाङ्गुष्ठनखाग्रतः ।। ९ ।। दत्त्वाऽस्यै राधिकामन्त्रं पूरयित्वा च गोलकम् ।। संप्रणम्य च राधेशं गृहीत्वाऽत्रागमं विभो ।। 2.12.१० ।। गान्धर्वेण विवाहेन गृहाणेमां सुरेश्वरीम् ।। सुरेश्वरस्त्वं रसिको रसिकां रसभावनः ।। ११ ।। पुंरत्नं पुंसु देवेषु स्त्रीरत्नं स्त्रीष्वियं सती ।। विदग्धाया विदग्धेन सङ्गमो गुणवान्भवेत् ।। १२ ।। उपस्थितां च यः कन्यां न गृह्णाति मदेन च ।। तं विहाय महालक्षी रुष्टा याति न संशयः ।। ।। १३ ।। यो भवेत्पण्डितः सोऽपि प्रकृतिं नावमन्यते ।। सर्वे प्राकृतिकाः पुंसः कामिन्यः प्रकृतेः कलाः ।। १४ ।। त्वमेव भगवा नाद्यो निर्गुणः प्रकृतेः परः ।। अर्द्धांगो द्विभुजः कृष्णोऽप्यर्धांगेन चतुर्भुजः ।। १५ ।। कृष्णवामांगसम्भूता परमा राधिका पुरा ।। दक्षिणाङ्गात्स्वयं सा च वामाङ्गात्कमला यथा ।। १६ ।। तेन त्वां सा वृणोत्येव यतस्त्वद्देहसम्भवा ।। स्त्रीपुंसौ वै तथैकाङ्गौ यथा प्रकृतिपूरुषौ ।। १७ ।। इत्येवमुक्त्वा धाता च तां समर्प्य जगाम सः ।। गान्धर्वेण विवाहेन तां जग्राह हरिः स्वयम् ।। १८ ।। शय्यां रतिकरीं कृत्वा पुष्पचन्दनचर्चिताम् ।। रेमे रमापतिस्तत्र गङ्गया सहितो मुदा ।। १९ ।। गां पृथ्वीं च गता यस्मात्स्वस्थानं पुनरागता ।। निर्गता विष्णुपादाच्च गङ्गा विष्णुपदी स्मृता ।।2.12.२०।। मूर्च्छां सम्प्राप सा देवी नवसङ्गममात्रतः ।। रसिका सुखसम्भोगाद्रसिकेश्वरसंयुता ।।२१।। तद्दृष्ट्वा दुःखिता वाणी सापत्न्येर्ष्याविवर्जिता ।। नित्यमीर्ष्यति तां वाणी न च गंगा सरस्वतीम् ।।२२।। गङ्गया सहितस्यैव तिस्रो भार्या रमापतेः ।। सार्द्धं तुलस्या पश्चाच्च चतस्रो ह्यभवन्मुने ।। २३ ।। इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे द्वितीये प्रकृतिखण्डे नारदनारायणसंवादे गङ्गोपाख्यानं नाम द्वादशोऽध्यायः ।। १२ ।।

nārada uvāca || lakṣmīḥ sarasvatī gaṃgā tulasī lokapāvanī || etā nārāyaṇasyaiva catasraśca priyā iti || 1 || gaṃgā jagāma vaikuṇṭhamidameva śrutaṃ mayā || kathaṃ sā tasya patnī ca babhūva brūhi keśava || 2 || nārāyaṇa uvāca || gaṃgā jagāma vaikuṇṭhaṃ tatpaścācca gato vidhiḥ || gatvovāca tayā sārddhaṃ praṇamya jagadīśvaram || 3 || brahmovāca || rādhākṛṣṇāgasaṃbhūtā yā devī dravarūpiṇī || tadadhiṣṭhātṛdevīyaṃ rūpeṇāpratimā bhuvi || 4 || navayauvanasampannā suśīlā sundarī varā || śuddhasattvasvarūpā ca krodhāhaṅkāravarjitā || 5 || yadaṅgasambhavā nānyaṃ vṛṇotīyaṃ ca taṃ vinā || tatrāpi māninī rādhā mahātejasvinī varā || 6 || samudyatā pātumimāṃ bhīteyaṃ buddhipūrvakam || viveśa caraṇāmbhoje kṛṣṇasya paramātmanaḥ || 7 || sarvaṃ viśuṣkaṃ golokaṃ dṛṣṭvā'hamagamaṃ tadā || golākaṃ yatra kṛṣṇaśca sarvavṛttāntalabdhaye || 8 || sarvāntarātmā sarvaṃ no jñātvā'bhiprāyameva ca || bahiścakāra gaṃgāṃ ca pādāṅguṣṭhanakhāgrataḥ || 9 || dattvā'syai rādhikāmantraṃ pūrayitvā ca golakam || saṃpraṇamya ca rādheśaṃ gṛhītvā'trāgamaṃ vibho || 2.12.10 || gāndharveṇa vivāhena gṛhāṇemāṃ sureśvarīm || sureśvarastvaṃ rasiko rasikāṃ rasabhāvanaḥ || 11 || puṃratnaṃ puṃsu deveṣu strīratnaṃ strīṣviyaṃ satī || vidagdhāyā vidagdhena saṅgamo guṇavānbhavet || 12 || upasthitāṃ ca yaḥ kanyāṃ na gṛhṇāti madena ca || taṃ vihāya mahālakṣī ruṣṭā yāti na saṃśayaḥ || || 13 || yo bhavetpaṇḍitaḥ so'pi prakṛtiṃ nāvamanyate || sarve prākṛtikāḥ puṃsaḥ kāminyaḥ prakṛteḥ kalāḥ || 14 || tvameva bhagavā nādyo nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ || arddhāṃgo dvibhujaḥ kṛṣṇo'pyardhāṃgena caturbhujaḥ || 15 || kṛṣṇavāmāṃgasambhūtā paramā rādhikā purā || dakṣiṇāṅgātsvayaṃ sā ca vāmāṅgātkamalā yathā || 16 || tena tvāṃ sā vṛṇotyeva yatastvaddehasambhavā || strīpuṃsau vai tathaikāṅgau yathā prakṛtipūruṣau || 17 || ityevamuktvā dhātā ca tāṃ samarpya jagāma saḥ || gāndharveṇa vivāhena tāṃ jagrāha hariḥ svayam || 18 || śayyāṃ ratikarīṃ kṛtvā puṣpacandanacarcitām || reme ramāpatistatra gaṅgayā sahito mudā || 19 || gāṃ pṛthvīṃ ca gatā yasmātsvasthānaṃ punarāgatā || nirgatā viṣṇupādācca gaṅgā viṣṇupadī smṛtā ||2.12.20|| mūrcchāṃ samprāpa sā devī navasaṅgamamātrataḥ || rasikā sukhasambhogādrasikeśvarasaṃyutā ||21|| taddṛṣṭvā duḥkhitā vāṇī sāpatnyerṣyāvivarjitā || nityamīrṣyati tāṃ vāṇī na ca gaṃgā sarasvatīm ||22|| gaṅgayā sahitasyaiva tisro bhāryā ramāpateḥ || sārddhaṃ tulasyā paścācca catasro hyabhavanmune || 23 || iti śrībrahmavaivartte mahāpurāṇe dvitīye prakṛtikhaṇḍe nāradanārāyaṇasaṃvāde gaṅgopākhyānaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ || 12 ||