Chapter 121

अथैकविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः नारायण उवाच अथ कृष्णः सुधर्मायां निवसन्सगणस्तथा । तत्राऽऽजगाम् विप्रश्च प्रज्वलन्ब्रह्मतेजसा ।। १ ।। आगत्य दृष्टाव तुष्टाव भक्त्या च पुरुषोत्तमम् । उवाच मधुरं शान्तो भीतो विनयपूर्वकम् ।। २ ।। ब्राह्मण उवाच श्रृगालो वासुदेवश्च राजेशो मण्डलेश्वरः । त्वामुवाच स यद्वाक्यं सावधानं निशामय ।। ३ ।। श्रृगाल उवाच वैकुण्ठे वासुदेवोऽहं देवेशश्च चतुर्भुजः । लक्ष्मीपतिश्च जगतां धाता धातुश्च पालकः ।। ४ ।। ब्रह्मणा प्रार्थितोऽहं च भारावतरणाय च । भुवो भारतवर्ष च तदर्थ गमनं मम ।। ५ ।। वसुदेवसुतो वैश्यः क्षत्रियश्चाप्यहंकृतः । आत्मानं भक्तविष्णुश्च मायावी च प्रतारकः ।। ६ ।। जनं जनेन निर्जित्य दुर्बलं बलिना सह । जोधयित्वा महाधूर्तो घातयामास भूपतीन् ।। ७ ।। दुर्योधनं जरासंधं भूपमन्यं च दुर्बलम् । भीमेन घातयामास बलिनाऽल्पेन भूतले ।। ८ ।। द्रोणं भीष्मं च कर्ण च यं यमन्यं च भूतले । बलीयसाऽर्जुनेनैव घातयामास मायया ।। ९ ।। यं यमन्यं दुर्बलं च प्रसिद्धमप्रसिद्धकम् । प्रसिद्धेन बलवता घातयामास मायया ।। १० ।। शिशुपालं दन्तवक्त्रं कंसं च चिररोगिणम् । मत्पुत्रं नरकं चैव दुर्बलं केशिनं मुरम् ।। ११ ।। स्वयं जघान संकेताच्छलेन सहसा बत । न धर्मयुद्धे कपटी स च बालो ह्यधार्मिकः ।। १२ ।। जघान पूतनां कुब्जां स्त्रीघाती वस्त्रहेतुना । जघान रजकं शिष्टमशिष्टश्च प्रतारकः ।। १३ ।। हिरण्यकशिपुं दैत्यं हिरण्याक्षं महाबलम् । मधुं च कैटभं चैव हत्वाऽहं सुष्टिरक्षकः ।। १४ ।। अहमेव स्वयं ब्रह्मा ह्यहमेव स्वयं शिवः । अहं विष्णुश्च जगतां पाता दुष्टापहारकः ।। १५ ।। अंशेन कलया सर्वे मनवो मुनयस्तथा । स्वयं नारायणोऽहं च मिर्गुणः प्रकृतेः परः ।। १६ ।। लज्जया कृपया चैव मित्रबुद्ध्या ङमा कृता । यद्गतं तद्गतं भद्र युद्धं कुरु मया सह ।। १७ ।। श्रृणोमि दूतद्वारेण ह्यतीवोच्चैरहंकृतम् । उचितं दमनं तस्याप्युन्नतानां निपातनम् ।। १८ ।। राज्ञश्च परमो धर्मोऽप्यहं शास्ता भुवोऽधुना । शङ्खं चक्रं गदां पद्मं गृहीत्वाऽहं चतुर्भुजः ।। १९ ।। द्वारकां ता गमिष्यामि युद्धाय सगणः स्वयं । युद्धं कुरु यदीच्छाऽस्ति मा मां च शरणं व्रज ।। २० ।। यदि मा यास्यति मम शरणं शरणागतः । भस्मीभूतां करिष्यामि द्वारकां च क्षणेन च ।। २१ ।। सबलं च सपुत्रं त्वां सगणं च सबान्धवम् । क्षणेन दग्धुं शक्तोऽहमसहायेन लीलया ।। २२ ।। तपस्विनं च वृद्धं च जित्वा युद्धे च शंकरम् । शक्रं भगाङ्गं जित्वा च रोगिणं ब्रह्मशापतः ।। २३ ।। मत्तोऽसि वीरमात्मानं मन्यमानस्त्वमेव च । स्त्रीजितो हि वृथार्थ च पारिजातस्य हेतुना ।। २४ ।। लमपटो योनिलुब्धश्च राधादीनश्च गोकुले । अधुना किंकरसमः सत्यादीनां च योषिताम् ।। २५ ।। इत्येवमुक्त्वा विप्रश्च तूष्णींभूय स्थितो मुने । शीकुष्णः सगणः श्रुत्वा भृशसुच्छैर्जहास सः ।। २६ ।। भोजयित्वा च संपूज्य ब्राह्मणं च चतुर्विधम् । निनाय रजनीं दुःखाद्वाक्शल्यमान ज्वरात् ।। २७ ।। प्रभाते रथमारुह्य सगणः सत्वरं मुदा । लीलामात्रेण प्रययौ श्रृगालो नृपतिर्यतः ।। २८ ।। श्रुत्वा श्रृगालो वार्तां तां कृत्रिमश्च चतुर्भुजः । आजगाम हरेः स्थानं युद्धाय सगणः स्वयम् ।। २९ ।। कृष्णश्चक्रे च संभाषां मित्रबुद्ध्या च लौकिकीम् । आश्लेषं मधुरालापं स्निग्धनेत्रश्च सस्मितः ।। ३० ।। राजा निमन्त्रणं चक्रे कृष्णो न स्वीचकार तत् । उवाच कृष्णभीतश्चत्यक्त्वा दम्भं च दर्शनात् ।। ३१ ।। श्रृगाल उवाच चक्रेण मच्छिरश्छित्त्वा सुशीघ्रं द्वारकां व्रज । पापः पततु देहोऽयमनित्यो नश्वरस्तथा ।। ३२ ।। अहं सुभद्रस्ते द्वारि जयश्च विजयो यथा । सर्व जानासि सर्वज्ञ मा विलम्बं कुरु प्रभो ।। ३३ ।। लक्ष्मीशापेन भ्रष्टोऽहं कालः पूर्णो बभूव मे । शतवर्षेण शापान्ते यास्यमि भवनं तव ।। ३४ ।। श्रीकृष्ण उवाच पूर्व मां मित्र प्रहर पश्चाद्युद्धं करोभ्यहम् । सर्व जानामि वैकुण्ठं गच्छ वत्स यथासुखम् ।। ३५ ।। श्रृगालो दशबाणांश्च चिक्षेप माधवं प्रति । ते प्रणभ्य ययुः शीघ्रमाकाशं कालरूपिमः ।। ३६ ।। गदां चिक्षेप राजा स प्रलयाग्निशिखोपमाम् । कृष्णाङ्गस्पर्शमात्रेण बभञ्ज च क्षणेन च ।। ३७ ।। शूलं चिक्षेप मुसलं च परशुं तथा । कृष्णाङ्गस्पर्शमात्रेण बभञ्ज च क्षणेन च ।। ३८ ।। धनुश्चिक्षेप खङ्गं च कालरूपं सुदारुपाम् । कृष्णाङ्गस्पर्शमात्रेण बभञ्ज च क्षणेन च ।। ३९ ।। दृप्ट्वा निरस्त्रं राजनमित्युवाच कृपानिधिः । गृहं गत्वा सुतीक्ष्णं च मित्रास्त्रमानयेति च ।। ४० ।। श्रृगाल उवाच नाऽऽत्माऽऽकाशोऽस्त्रविद्धश्च किं युद्धमात्मना सह । मामुद्धर भवाब्धेश्च धरोद्धारणकारण ।। ४१ ।। भवार्ब्धि विषमं नाथ विषयं च विषाधिकम् । छिन्धि मे निगडं मायां मोहजालं स्वकर्मणः ।। ४२ ।। कर्मणामीश्वरस्त्वं च विधाता घातुरेव च । दाता शुभफलानां च प्रदाता सर्वसंपदाम् ।। ४३ ।। कारणं प्राक्तनानां च तेषां च खण्डने क्षमः । यामि गेहं च वैकुण्ठं तवैव द्वारसप्तमम् ।। ४४ ।। त्यक्त्वा च नशवरं देहं प्राकृतं पाञ्चभौतिकम् । मित्रस्य स्तवनं श्रुत्वा वचनं च सुधोपमम् ।। ४५ ।। रुरोद समरे तत्र कृपया च कृपानिधिः । बभूव तत्र सहसा कृष्णनेत्राश्रुबिन्दुना ।। ४६ ।। दिव्यं बिन्दुसरो नाम् तीर्थानां प्रवरं परम् । तत्तोयस्पर्शमात्रेण जीवन्मुक्तो भवेन्नरः ।। सप्तजन्मर्जितात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः ।। ४७ ।। श्रीभगवानुवाच कथमेतादृशी बुद्धिर्मित्र ते निर्मलं मनः । दूतद्वारा कथं चौक्तं निष्ठुरं दारुणं वचः ।। ४८ ।। शृगाल उवाच एवमुक्तो मया त्वं च तेन क्रोधादिहाऽऽगतः । अन्यथा दुर्लभं नाथ स्वप्नेऽपि तव दर्शनम् ।। ४९ ।। एतस्मिन्नन्तरे योगाद्देहं त्यक्त्वा च प्राकृतम् । दृष्ट्वा कृष्णं च यानेन वैकुष्ठं प्रययौ मुदा ।। ५० ।। सप्ततालप्रमाणं च ज्योतिस्तत्र महोल्बणम् । पद्मैः पद्मार्चितं पादपद्मं नत्वा जगाम ह ।। ५१ ।। गत्वा च द्वारकां कृष्णो नत्वा च पितरं प्रसूम् । श्रीकृष्णः सगणः शीघ्रं दृष्ट्वा च परमाद्भुतम् ।। ५२ ।। प्रफुल्लवदनः श्रीमान्द्वारकाभिमुखं ययौ । जगाम रुक्मणीगेहं पुष्पजन्दनवासितम् ।। ५३ ।। पुष्पचन्दनतल्पे च नक्तं रेमे तया सह । मूर्च्छं संप्राप स भैष्मी कृष्णं कृत्वा स्ववक्षसि ।। ५४ ।। इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मखo उत्तo नारदनाo शृगालवासुदेव- मोक्षणं नामैकविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। १२१ ।।

athaikaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ nārāyaṇa uvāca atha kṛṣṇaḥ sudharmāyāṃ nivasansagaṇastathā | tatrā''jagām vipraśca prajvalanbrahmatejasā || 1 || āgatya dṛṣṭāva tuṣṭāva bhaktyā ca puruṣottamam | uvāca madhuraṃ śānto bhīto vinayapūrvakam || 2 || brāhmaṇa uvāca śrṛgālo vāsudevaśca rājeśo maṇḍaleśvaraḥ | tvāmuvāca sa yadvākyaṃ sāvadhānaṃ niśāmaya || 3 || śrṛgāla uvāca vaikuṇṭhe vāsudevo'haṃ deveśaśca caturbhujaḥ | lakṣmīpatiśca jagatāṃ dhātā dhātuśca pālakaḥ || 4 || brahmaṇā prārthito'haṃ ca bhārāvataraṇāya ca | bhuvo bhāratavarṣa ca tadartha gamanaṃ mama || 5 || vasudevasuto vaiśyaḥ kṣatriyaścāpyahaṃkṛtaḥ | ātmānaṃ bhaktaviṣṇuśca māyāvī ca pratārakaḥ || 6 || janaṃ janena nirjitya durbalaṃ balinā saha | jodhayitvā mahādhūrto ghātayāmāsa bhūpatīn || 7 || duryodhanaṃ jarāsaṃdhaṃ bhūpamanyaṃ ca durbalam | bhīmena ghātayāmāsa balinā'lpena bhūtale || 8 || droṇaṃ bhīṣmaṃ ca karṇa ca yaṃ yamanyaṃ ca bhūtale | balīyasā'rjunenaiva ghātayāmāsa māyayā || 9 || yaṃ yamanyaṃ durbalaṃ ca prasiddhamaprasiddhakam | prasiddhena balavatā ghātayāmāsa māyayā || 10 || śiśupālaṃ dantavaktraṃ kaṃsaṃ ca cirarogiṇam | matputraṃ narakaṃ caiva durbalaṃ keśinaṃ muram || 11 || svayaṃ jaghāna saṃketācchalena sahasā bata | na dharmayuddhe kapaṭī sa ca bālo hyadhārmikaḥ || 12 || jaghāna pūtanāṃ kubjāṃ strīghātī vastrahetunā | jaghāna rajakaṃ śiṣṭamaśiṣṭaśca pratārakaḥ || 13 || hiraṇyakaśipuṃ daityaṃ hiraṇyākṣaṃ mahābalam | madhuṃ ca kaiṭabhaṃ caiva hatvā'haṃ suṣṭirakṣakaḥ || 14 || ahameva svayaṃ brahmā hyahameva svayaṃ śivaḥ | ahaṃ viṣṇuśca jagatāṃ pātā duṣṭāpahārakaḥ || 15 || aṃśena kalayā sarve manavo munayastathā | svayaṃ nārāyaṇo'haṃ ca mirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ || 16 || lajjayā kṛpayā caiva mitrabuddhyā ṅamā kṛtā | yadgataṃ tadgataṃ bhadra yuddhaṃ kuru mayā saha || 17 || śrṛṇomi dūtadvāreṇa hyatīvoccairahaṃkṛtam | ucitaṃ damanaṃ tasyāpyunnatānāṃ nipātanam || 18 || rājñaśca paramo dharmo'pyahaṃ śāstā bhuvo'dhunā | śaṅkhaṃ cakraṃ gadāṃ padmaṃ gṛhītvā'haṃ caturbhujaḥ || 19 || dvārakāṃ tā gamiṣyāmi yuddhāya sagaṇaḥ svayaṃ | yuddhaṃ kuru yadīcchā'sti mā māṃ ca śaraṇaṃ vraja || 20 || yadi mā yāsyati mama śaraṇaṃ śaraṇāgataḥ | bhasmībhūtāṃ kariṣyāmi dvārakāṃ ca kṣaṇena ca || 21 || sabalaṃ ca saputraṃ tvāṃ sagaṇaṃ ca sabāndhavam | kṣaṇena dagdhuṃ śakto'hamasahāyena līlayā || 22 || tapasvinaṃ ca vṛddhaṃ ca jitvā yuddhe ca śaṃkaram | śakraṃ bhagāṅgaṃ jitvā ca rogiṇaṃ brahmaśāpataḥ || 23 || matto'si vīramātmānaṃ manyamānastvameva ca | strījito hi vṛthārtha ca pārijātasya hetunā || 24 || lamapaṭo yonilubdhaśca rādhādīnaśca gokule | adhunā kiṃkarasamaḥ satyādīnāṃ ca yoṣitām || 25 || ityevamuktvā vipraśca tūṣṇīṃbhūya sthito mune | śīkuṣṇaḥ sagaṇaḥ śrutvā bhṛśasucchairjahāsa saḥ || 26 || bhojayitvā ca saṃpūjya brāhmaṇaṃ ca caturvidham | nināya rajanīṃ duḥkhādvākśalyamāna jvarāt || 27 || prabhāte rathamāruhya sagaṇaḥ satvaraṃ mudā | līlāmātreṇa prayayau śrṛgālo nṛpatiryataḥ || 28 || śrutvā śrṛgālo vārtāṃ tāṃ kṛtrimaśca caturbhujaḥ | ājagāma hareḥ sthānaṃ yuddhāya sagaṇaḥ svayam || 29 || kṛṣṇaścakre ca saṃbhāṣāṃ mitrabuddhyā ca laukikīm | āśleṣaṃ madhurālāpaṃ snigdhanetraśca sasmitaḥ || 30 || rājā nimantraṇaṃ cakre kṛṣṇo na svīcakāra tat | uvāca kṛṣṇabhītaścatyaktvā dambhaṃ ca darśanāt || 31 || śrṛgāla uvāca cakreṇa macchiraśchittvā suśīghraṃ dvārakāṃ vraja | pāpaḥ patatu deho'yamanityo naśvarastathā || 32 || ahaṃ subhadraste dvāri jayaśca vijayo yathā | sarva jānāsi sarvajña mā vilambaṃ kuru prabho || 33 || lakṣmīśāpena bhraṣṭo'haṃ kālaḥ pūrṇo babhūva me | śatavarṣeṇa śāpānte yāsyami bhavanaṃ tava || 34 || śrīkṛṣṇa uvāca pūrva māṃ mitra prahara paścādyuddhaṃ karobhyaham | sarva jānāmi vaikuṇṭhaṃ gaccha vatsa yathāsukham || 35 || śrṛgālo daśabāṇāṃśca cikṣepa mādhavaṃ prati | te praṇabhya yayuḥ śīghramākāśaṃ kālarūpimaḥ || 36 || gadāṃ cikṣepa rājā sa pralayāgniśikhopamām | kṛṣṇāṅgasparśamātreṇa babhañja ca kṣaṇena ca || 37 || śūlaṃ cikṣepa musalaṃ ca paraśuṃ tathā | kṛṣṇāṅgasparśamātreṇa babhañja ca kṣaṇena ca || 38 || dhanuścikṣepa khaṅgaṃ ca kālarūpaṃ sudārupām | kṛṣṇāṅgasparśamātreṇa babhañja ca kṣaṇena ca || 39 || dṛpṭvā nirastraṃ rājanamityuvāca kṛpānidhiḥ | gṛhaṃ gatvā sutīkṣṇaṃ ca mitrāstramānayeti ca || 40 || śrṛgāla uvāca nā''tmā''kāśo'straviddhaśca kiṃ yuddhamātmanā saha | māmuddhara bhavābdheśca dharoddhāraṇakāraṇa || 41 || bhavārbdhi viṣamaṃ nātha viṣayaṃ ca viṣādhikam | chindhi me nigaḍaṃ māyāṃ mohajālaṃ svakarmaṇaḥ || 42 || karmaṇāmīśvarastvaṃ ca vidhātā ghātureva ca | dātā śubhaphalānāṃ ca pradātā sarvasaṃpadām || 43 || kāraṇaṃ prāktanānāṃ ca teṣāṃ ca khaṇḍane kṣamaḥ | yāmi gehaṃ ca vaikuṇṭhaṃ tavaiva dvārasaptamam || 44 || tyaktvā ca naśavaraṃ dehaṃ prākṛtaṃ pāñcabhautikam | mitrasya stavanaṃ śrutvā vacanaṃ ca sudhopamam || 45 || ruroda samare tatra kṛpayā ca kṛpānidhiḥ | babhūva tatra sahasā kṛṣṇanetrāśrubindunā || 46 || divyaṃ bindusaro nām tīrthānāṃ pravaraṃ param | tattoyasparśamātreṇa jīvanmukto bhavennaraḥ || saptajanmarjitātpāpānmucyate nātra saṃśayaḥ || 47 || śrībhagavānuvāca kathametādṛśī buddhirmitra te nirmalaṃ manaḥ | dūtadvārā kathaṃ cauktaṃ niṣṭhuraṃ dāruṇaṃ vacaḥ || 48 || śṛgāla uvāca evamukto mayā tvaṃ ca tena krodhādihā''gataḥ | anyathā durlabhaṃ nātha svapne'pi tava darśanam || 49 || etasminnantare yogāddehaṃ tyaktvā ca prākṛtam | dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ ca yānena vaikuṣṭhaṃ prayayau mudā || 50 || saptatālapramāṇaṃ ca jyotistatra maholbaṇam | padmaiḥ padmārcitaṃ pādapadmaṃ natvā jagāma ha || 51 || gatvā ca dvārakāṃ kṛṣṇo natvā ca pitaraṃ prasūm | śrīkṛṣṇaḥ sagaṇaḥ śīghraṃ dṛṣṭvā ca paramādbhutam || 52 || praphullavadanaḥ śrīmāndvārakābhimukhaṃ yayau | jagāma rukmaṇīgehaṃ puṣpajandanavāsitam || 53 || puṣpacandanatalpe ca naktaṃ reme tayā saha | mūrcchaṃ saṃprāpa sa bhaiṣmī kṛṣṇaṃ kṛtvā svavakṣasi || 54 || iti śrībrahmao mahāo śrīkṛṣṇajanmakhao uttao nāradanāo śṛgālavāsudeva- mokṣaṇaṃ nāmaikaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 121 ||