Chapter 115

अथ पञ्चदशाधिकशततमोऽध्यायः नारायण उवाच अथ भीता रक्षकास्ते समूतुर्बाणमीश्वरम् । स्कन्दं गणेशं दुर्गां च दण्डवत्प्रणिपत्य च ।। १ ।। रक्षका ऊचुः अहो दुष्टश्च कालोऽयमतीव दुरतिक्रमः । स्वतन्त्रा बालिका प्रौढा पतिमिच्छति सांप्रतम् ।। २ ।। असङ्गसंगमं नाथ साधूनां दुःखकारणम् । संसर्गजा गुणा दोषा भवन्ति सततं नृणाम् ।। ३ ।। चित्रलेखा स्वयं दूती समानीय परं वरम् । रणशूरं महावीरं नृपेन्द्रं च महारथम् ।। ४ ।। युवानं व्याधिहीनं च कन्दर्पादपि सुन्दरम् । संभोगं कारयामास बुबुधे न दिवानिशम् ।। ५ ।। सांप्रतं तव कन्या साऽप्यूषागर्भवती सती । कुलजा कुलयोश्चैव तप्ताङ्गारस्वरूपिणी ।। ६ ।। दौहित्रो वाऽपि दौहित्री बभुव सांप्रतं तव। कन्यां पश्य महाप्रौढां नगरीं नागरान्विताम् ।। ७ ।। नखविक्षतसर्वाङ्गीं वराधीनां च चञ्चलाम् । पुंसश्च सङ्गिरीं शश्वद्रहस्ये रतिसङ्गिनीम् ।। ८ ।। सस्मितां सकटाक्षां च च़ञ्चलेक्षणवीक्षताम् । एवं श्रुत्वा लज्जितश्च बाणस्तत्र चुकोप ह ।। ९ ।। युद्धाय च मतिं चक्रे वारितः शभुना भृशम् । वारितश्च गणेशेन स्कन्देन शिवया तथा ।। १० ।। भैरव्या भद्रकाल्या च योगिनीभिश्च संततम् । अष्टभिर्भैरवैश्चैव रुद्रैरेकादशात्मकैः ।। ११ ।। भूतैः प्रेतैश्च कूष्माण्डैर्वेतालैर्ब्रह्मराक्षसैः । योसीन्द्रैरपि सिद्धेन्द्रै रुद्रैश्चण्डादिभिस्तथा ।। १२ ।। कोटर्या प्रामदेव्या च यथा मात्रा हिताय च । उवाच शंकरो बाणं मूढं पण्डितमानिनम् हितं सत्यं नीतिशास्त्रं परिणामसुखावहम् ।। १३ ।। महादेव उवाच शृणु बाण प्रवक्ष्यामि कथामेतां पुरातनीम् । भुवो भारावतरणे भारते स्वयमीश्वरः ।। १४ ।। निहत्य सर्वान्राजेन्द्रान्द्वारकायां विराजते । यस्य लोमसु विश्वानि तस्य वासः सदीश्वरः ।। १५ ।। वासुदेव इति ख्यातः कथ्यते तेन कोविदैः । धातुर्विधाता भगवांश्चक्रपाणिः स्वयं भुवि ।। १६ ।। ब्रह्मविष्णुशिवादीनामीश्वरः प्रकृतेः परः । निर्गुणश्च निरीहश्च भक्तानुग्रहविग्रहः ।। १७ ।। परं ब्रह्म परं धाम परमात्मा च देहिनः । यस्मिन्गते शवो जीवो संग्रामस्तेन संभवेत् ।। १८ ।। शस्त्रविद्धो महाकाशो यथा मूढ दिशस्तथा । तथाऽऽत्मा च निराकारो देही च ध्यानहेतुना ।। १९ ।। तस्य पुत्रोऽनिरुद्धश्च महाबलपराक्रमः । त्रैलोक्यमपि संहर्तुं क्षणेन च क्षमः स्वयम् ।। २० ।। सर्वे वेवाश्च दैत्याश्च बलवन्तो महारथाः । ते सर्वे चानिरुद्धस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।। २१ ।। ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं बलम् । तयोर्विवाहो मैत्री च न तु पुष्टविपुष्टयोः ।। २२ ।। बलिः पिता ते दैत्यानां सारभूतो महारथः । क्षणेन येन नीतश्च सुतलं स हरेः कला ।। २३ ।। सर्वे चांशकलाः पुंसः परिपूर्णतमस्य च । वृन्दावनेश्वरस्यापि कृष्णस्य परमात्मनः ।। २४ ।। पार्वत्युवाच ध्यायते ध्याननिष्ठश्च हृत्पद्मे च दिवानिश्म् । ब्रह्मा महेशः मेषश्च भगवन्तं सनातनम् ।। २५ ।। दिनेशश्च गणेशश्च योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः । ध्यायते परमात्मानं भगवन्तं सनातनम् ।। २६ ।। सनत्कुमारः कपिलो नरो नारायणस्तथा । ध्यायते हृदयाम्भोजे भगवन्तं सo ।। २७ ।। मनवश्च मुनीन्द्राश्च सिद्धेन्द्रा योगिनां वराः । ध्यानासाध्यं च ध्यायन्ते भगवन्तं सo ।। २८ ।। सर्वादिं सर्वबीजं च सर्वेशं च परात्परम् । ध्यायन्ते ज्ञानिनः सर्वे भगवन्तं सo ।। २९ ।। गणेश उवाच अभाग्यं च बलेश्चापि वैष्णवस्य महात्मनः । मूढोऽयमीदृशः पुत्रः प्रह्लादस्य च धीमतः ।। ३० ।। स्कन्द उवाच अये भ्रातर्न श्रुता च हिरण्यकशिपोः कथा । हिरण्याक्षस्य च मधोः कैटभस्य महात्मनः ।। ३१ ।। पूर्वजास्तेऽपि ते दैत्या महाबलपराक्रमाः । क्रमेण विष्णुना नीता लीलया यमसादनम् ।। ३२ ।। भगवान्यस्य संहर्ता स्वयं नारायणः प्रभुः । तस्य को रक्षिता भ्रातर्निवर्तस्व शुभायच ।। ३३ ।। तेषां च वचनं श्रुत्वा तानुवाचासुरेश्वरः । कोपरक्तास्यनयनो धनुष्पाणिर्यथाऽन्तकः ।। ३४ ।। बाण उवाच शृणु मातः प्रवक्ष्यामि शृणु तात महेश्वर । शृणु भ्रातर्गणपते शृणु भ्रातश्च कार्तिक ।। ३५ ।। शुभशुभं प्राक्तनेन प्राणिनां कर्मिणां तथा । कृतकर्मातिरिक्तं च कार्य केषां च वर्तते ।। ३६ ।। नाप्राप्तकालो म्रियते विद्धः शरशतैरपि । तृणाग्रेणापि संस्पृष्टः प्राप्तकालो न जीवति ।। ३७ ।। यस्माच्च यस्य निर्वाणं विधात्रा लिखितं पुरा । तदेव नित्यं सत्यं च निषेकः केन वार्यते ।। ३८ ।। संग्रामे कातरो यो हि निष्फलं तस्य जीवनम् । जयी यशस्च लभते मृतः स्वर्गं च गच्छति ।। ३९ ।। प्रविश्य कन्यां गृह्णाति नगरं शिवरक्षितम् । पार्वत्या च गणेशेन युद्धेन बलिना तथा ।। ४० ।। को वा गृह्णाति कन्यां च कस्य वा जीवितस्य च । सगर्भा तव कन्येति सभायां रक्षको वदेत् ।। ४१ ।। इति मे वज्रतुल्यं च श्रुतिकौटं परं वचः । अतोऽनिरुद्वं हत्वा च घातयिष्यामि कन्यकाम् अन्यथा ज्वलदग्नौ च त्यक्ष्यामि च कलेवरम् ।। ४२ ।। कोटर्युवाच शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि माताऽहं तेऽपि धर्मतः । तुरन्तेनापि पृत्रेण पित्रोर्दुःर्ख पदे पदे ।। ४३ ।। कन्या परगृहीता साऽप्यन्यस्मै दातुमक्षमा । श्रीकृष्णस्यापि पौत्राय प्रद्युम्नस्य सुताय च ।। ४४ ।। अनिरुद्धाय महते स्वेच्छया देहि कन्यकाम् । पूतोऽसि भारते वर्षे सप्तभिः पितृभिः सह ।। ४५ ।। यौतुकं देहि सर्वस्वं यशसे महसे भुवि । अन्यथा रणमध्ये च त्वां हनिष्यति माधवः ।। ४६ ।। सुदशंनेन चकेण को वा त्वां रक्षितुं क्षमः । कोटरीवचनं श्रुत्वा चुकोप दैत्यपुंगवः ।। ४७ ।। प्रययौ रथमारुह्य यत्र पौत्रो हरेर्मुने । स्कन्दः सेनापतिर्भूत्वा प्रययौ शंकराज्ञया ।। ४८ ।। बाणः स्वस्त्ययनं चक्रे गणेशश्च शिवः स्वयम् । बाणं शुभाशिषं चक्रे पार्वती कोटरी तथा ।। ४९ ।। अष्टौ च भैरवाश्चैव रुद्राश्चैकादशैव ते । सर्वे युद्धाय हन्तारो बभूवुः शस्त्रपाणयः ।। ५० ।। एतस्मिन्नन्तरे दूतोऽप्यनिरुद्धमुवाच ह । पार्वत्या प्रेरितश्चैव बाणपत्न्या च सत्वरम् ।। ५१ ।। दूत उवाच अनिरुद्धोत्तिष्ठ भद्रं पार्वतीवचनं शृणु । भव सांनाहिको वत्स कुरु युद्धं बहिर्भव ।। ५२ ।। भीतोषा रुदती त्रस्ता सस्मार पार्वतीं सतीम् । रक्ष रक्ष महामाये मत्प्रणेश्वरमीप्सितम् ।। ५३ ।। अभेयेऽप्यभयं देहि संग्रामे घोरदारुणे । त्वमेव जगतां माता स्नेहस्ते सर्वतः समः ।। ५४ ।। अथानिरुद्धः संनाही शस्त्रपाणिर्बभूव ह । ऊषादत्तं रथं प्राप्य चकाराऽऽरोहणं मुदा ।। ५५ ।। बहिः संभूय शिबिराद्ददर्श बाणमीश्वरः । सांनाहिकं शस्त्रपाणिं रक्तास्यलोचनं परम् ।। ५६ ।। दृष्ट्वाऽनिरुद्धं बाणश्च तमुवाच रुषाऽन्वितः । घोरसंग्राममध्ये च विषोक्तिं प्रज्वलन्निव ।। ५७ ।। बाण उवाच अये वीर महादुष्ट नीतिशास्त्रविवर्जित । चन्द्र वंशकुलाङ्गार पुण्यक्षेत्रेऽयशस्कर ।। ५८ ।। पिता ते शम्बरं हत्वा जग्राह तस्य कामिनीम् । ततो जातो भवनेव निरोधं स्वकुलक्षमम् ।। ५९ ।। पितामहो वासुदेवो मथुरायां च क्षत्रियः । गोकुले वैश्यपुत्रश्च नाम्ना च नन्दनन्दनः ।। ६० ।। वृन्दावने च गोपस्य नन्दस्य पशुरक्षकः । साक्षाज्जारश्च गोपीनां दुष्टः परमलम्पटः ।। ६१ ।। जघान पूतनां सद्यो नारीघाती ह्यधार्मिकः । आगत्य मथुरां कुब्जां जघान मैथुनेन च ।। ६२ ।। दुर्बलं नरकं हत्वा स्त्रीसमूहं मनोहरम् । जग्राह योनिलुब्धश्च स्वपुत्रमतिनिष्ठुरः ।। ६३ ।। भीष्मकं मानवं जित्वा तत्पुत्रं चापि दुर्बलम् । जग्राह कन्यकां तस्य देवयोग्यां च रुक्मिणीम् ।। ६४ ।। सत्राजितः सूर्यभृत्यो देवात्प्राप मणीश्वरम् । घातयित्वा ह्युपायेन जग्राह मणिकन्यकाम् ।। ६५ ।। कुरुपाण्डवयुद्धं च कारयित्वा च दारुणम् । युधिष्ठिरस्य यज्ञे च शिशुपालं जघान सः ।। ६६ ।। दन्तवक्त्रं च शाल्बं च जरासंधं च दारुणः । संजहार भुवो भूपसमूहमतिदारुणम् ।। ६७ ।। उपायान्नरकं हत्वा सर्वस्वं तज्जहार सः । दुर्बलो राजभीतश्चसमुद्रं शरणं गतः ।। ६८ ।। जित्वा च भ्रातरं शक्रं भार्याया वचनेन च । जग्राह पारिजातं च पुष्पं च स्वर्गदुर्लभम् ।। ६९ ।। कंसं निहत्याधर्मिष्ठो भ्रातरं मातुरेव च । जग्राह तस्य सर्वस्वं परं किं कथयामि ते ।। ७० ।। जत्वा च भल्लुकं युद्धे जग्राह तस्य कन्यकाम् । तत्पितुर्भगिनी कुन्ती चतुर्णां कामिनी भुवि ।। ७१ ।। द्रौपदी भ्रातृपत्नी च प़ञ्चानां कामिनी तथा । गोष्ठीनो योनिलुब्धश्च शश्वत्परमलम्पटः ।। ७२ ।। तज्ज्येष्ठो बरदेवश्च शश्वत्पिबति वारुणीम् । यमुनां भ्रातृपत्नीं च करोत्याह्वानमीप्सितम् ।। ७३ ।। जहार भगिनीं तस्य कौःतेयः शक्रनन्दनः । सुभद्रां मातुलसुतां संनिबोध कुलक्रमम् ।। ७४ ।। बाणस्य वचनं श्रुत्वा चुकोप कामनन्दनः । उवाच परमार्थं च योग्यं प्रत्युत्तरं मुने ।। ७५ ।। अनिरुद्ध उवाच पिता मे कामदेवश्च ब्रह्मपुत्रः पुरा शुचिः । यस्यास्त्रेण वशीभूतं त्रैलोक्यं सततं शृणु ।। ७६ ।। शिवकोपानलेनैव भस्मीभूतः स्वकर्मतः । कृष्णस्य पुत्रोऽप्यधुना सर्वेषां परमात्मनः ।। ७७ ।। पतिव्रता रतिर्माता पतिशोकेन सांप्रतम् । शम्बरस्य गृहे तस्थौ हृता तेन बलेन च ।। ७८ ।। छायां मायावतीं दत्त्वा मायया शयनेन च । रतिं स्वधर्म संरक्ष्य धर्मसाक्षी च तद्गृहे ।। ७९ ।। निहत्य शम्बरं शत्रुं गृहीत्वा स्वप्रियां सतीम् । आजगाम द्वारकां च चन्द्रसुर्यौ च साक्षिणौ ।। ८० ।। पितामहं वासुदेवं त्वं किं जानामि मूढवत् । यं च सन्तोन जानन्ति वेदाश्चत्वार एव च ।। ८१ ।। वासुः सर्वनिवासश्च विश्वानि यस्य लोमसु । तस्य देवः परं ब्रह्म वासुदेव इति स्मृतः ।। ८२ ।। शंकरं पृच्छ साक्षाच्च यस्य भृत्योऽधुना भवान् । कृष्णभृत्यस्य च बलेः पुत्रोऽसि किंकरात्मजः ।। ८३ ।। गोकुले वैश्यपुत्रत्वं ब्रूहि त्वं ज्ञानदुर्बल । भोजनं वेदविहितं शश्वत्क्षत्त्रियवैश्ययोः ।। ८४ ।। द्रोणः प्रजापतिः श्रेष्ठा धरा तस्य प्रिया सती । पुत्रं च तपसा लेभे परमात्मानमीश्वरम् ।। ८५ ।। द्रोणो नन्दो वैश्यराजो यशोदा सा धरा सती । वृषभानसुता राधा सुदाम्नः शापकारणात् ।। ८६ ।। त्रिंशत्कोटिं च गोपीनां गृहीत्वा भर्तुराज्ञया । पुण्यं च भारतं क्षेत्रं गोलोकादाजगामसा ।। ८७ ।। ताभिः सार्ध स रेमे च स्वपत्नीभिर्मुदाऽन्वितः । पाणिं जग्राह राधायाः स्वयं ब्रह्मा पुरोहितः ।। ८८ ।। गोपकोटिश्च गोलोकादाजगाम् मृदाऽन्विता । तेजसा हरितुल्यास्ते पार्षदप्रवरा हरेः ।। ८९ ।। गोरक्षणं हरेरेव गोपवेषस्य चाऽऽत्मनः । गोपानां शिशुरक्षार्थं मायेशस्यापि मायया ।। ९० ।। पूतना बलिकन्या च भगिनी च तवासुर । दृष्ट्वा च वामनं विन्ध्या चकार पुत्रमानसम् ।। ९१ ।। एवंभूतो यदि मम पुत्रो भवति सांप्रतम् । स्तनं ददामि तनयं कृत्वा वक्षसि सुन्दरम् ।। ९२ ।। तस्याःपूर्णं मानसं च चकार भगवान्प्रभुः । स्तनं दत्त्वा च गोलोकं ययौ सा रत्नयानतः ।। ९३ ।। कुब्जा सा भगिनी पूर्वं रावणस्य दुरात्मनः । श्रीरामं चकमे कामान्नाम्ना शूर्पणखा सती ।। ९४ ।। नासां चिच्छेद तस्याश्च लक्ष्मणो धार्मिकेश्वरः । तपसा च वरं लेभे ब्रह्मणः प्रियमीश्वरम् ।। ९५ ।। तेन पुण्येन तंलब्ध्वा गोलोकं सा जगाम ह । गोपी बभूव गोलोके कृष्णस्याऽऽलिङ्गनेन च ।। ९६ ।। नरको हरिवध्यश्च स्वपूर्वप्राक्तनेन च । पाणिं जग्राह कन्यानां साक्षिणौ शशिभास्करौ ।। ९७ ।। भीष्मकन्या महालक्ष्मीः शीकृष्णस्य प्रिया सती । वैकुण्ठादागता साध्वी ब्रह्मणोऽनृमतेन च ।। ९८ ।। सत्राजितस्य कन्या सा सत्यभामा वसुंधर । ददौ कृष्णाय राजा स तं मणिं यौतुकेन च ।। ९९ ।। भुवो भारावतरणहेतुना गमनं हरेः । संजहार भुवो भारं कुरुपाण्डवयुद्धतः ।। १०० ।। शिशुपालो दन्तवक्त्रो जयो विजय एव च । द्वारिणौ द्वारषट्के च वैकुण्ठे श्रीहरेरपि ।। १०१ ।। कुमारशापात्पतितौ प्राप्य जन्मत्रयं ध्रुवम् । हिरण्यकशिपुश्चैव तवैव पूर्वपूरुषः ।। १०२ ।। तस्य भ्राता हिरण्याक्षस्तेनैव वरुणो जितः । हरिर्नृसिंहरूपेण तं जघानावलीलया ।। १०३ ।। सूकरेण हतोऽन्यश्च पूर्वजन्मकथां शृणु । द्वितीये जन्मनि पुरा रावणः कुम्भकर्णकः ।। १०४ ।। श्रीरामेण हतौ तौ द्वौ शेषजन्म कलौ तयोः । श्रीकृष्णेन हतौ तौ द्वौ धर्मपुत्रावुभौ तथा ।। १०५ ।। जरासंधश्च शाल्वश्च दुरात्मा कंस एव च । प्राक्तनात्तस्य वध्यास्ते भुवो भारजिहीर्षया ।। १०६ ।। मांधातुः सुतमध्ये च यवनश्चापि प्राक्तनात् । लक्ष्मीश्वरस्य कृष्णस्य धनेन किं प्रयोजनमा ।। १०७ ।। प्रतिज्ञया च सत्यायाः पुण्यकव्रतकारणात् । पारिजातं समनीय चकार स्वात्मनो व्रतम् ।। १०८ ।। स्वयं जाम्बवती देवी दुर्गांशा भल्लुकात्मजा । पाणिं जग्राह तस्याश्च तपसा भारते हरिः ।। १०९ ।। कुन्त्याश्च क्षेत्रजाः पुत्राः केवलं भर्तुराज्ञया । कलौ निषिद्धं त्रियुगे प्रसिद्धं पलपैतृकम् ।। ११० ।। युधिष्ठिरो धर्मपुत्रो भीमश्च पवनात्मजः । महेन्द्रपुत्रो धर्मिष्ठः फाल्गुनो विजयी भुवि ।। १११ ।। यस्मै पाशुपतं शंभुः प्रददौ च स्वयं पुरा । अश्वमेधं गवालम्भं संन्यासं पलपैतृकम् ।। ११२ ।। देवरेण सुतोत्पत्तिं कलौ पञ्च विवर्जयेत् । द्रौपद्याः पञ्च भर्तारः शंकरस्य वरेण च ।। ११३ ।। बलदेवः पुष्पमधु पूतं पिबति नित्यशः । चकार यमुनाह्वानं स्नानार्थं धार्मिकः शुचिः ।। ११४ ।। सुभद्रां च ददौ कृष्णः फाल्गुनाय महात्मने । कन्यकां मातुलानां च दाक्षिणात्यः परिग्रहः ।। ११५ ।। देशेष्वन्येषु दोषोऽयमित्याह कमलोद्भवः ।। ११६ ।। इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मखo उत्तo नारदनाo वाणानिरुद्धसंo पञ्चदशाधिकशततमोऽध्यायः ।। ११५ ।।

atha pañcadaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ nārāyaṇa uvāca atha bhītā rakṣakāste samūturbāṇamīśvaram | skandaṃ gaṇeśaṃ durgāṃ ca daṇḍavatpraṇipatya ca || 1 || rakṣakā ūcuḥ aho duṣṭaśca kālo'yamatīva duratikramaḥ | svatantrā bālikā prauḍhā patimicchati sāṃpratam || 2 || asaṅgasaṃgamaṃ nātha sādhūnāṃ duḥkhakāraṇam | saṃsargajā guṇā doṣā bhavanti satataṃ nṛṇām || 3 || citralekhā svayaṃ dūtī samānīya paraṃ varam | raṇaśūraṃ mahāvīraṃ nṛpendraṃ ca mahāratham || 4 || yuvānaṃ vyādhihīnaṃ ca kandarpādapi sundaram | saṃbhogaṃ kārayāmāsa bubudhe na divāniśam || 5 || sāṃprataṃ tava kanyā sā'pyūṣāgarbhavatī satī | kulajā kulayoścaiva taptāṅgārasvarūpiṇī || 6 || dauhitro vā'pi dauhitrī babhuva sāṃprataṃ tava| kanyāṃ paśya mahāprauḍhāṃ nagarīṃ nāgarānvitām || 7 || nakhavikṣatasarvāṅgīṃ varādhīnāṃ ca cañcalām | puṃsaśca saṅgirīṃ śaśvadrahasye ratisaṅginīm || 8 || sasmitāṃ sakaṭākṣāṃ ca ca़ñcalekṣaṇavīkṣatām | evaṃ śrutvā lajjitaśca bāṇastatra cukopa ha || 9 || yuddhāya ca matiṃ cakre vāritaḥ śabhunā bhṛśam | vāritaśca gaṇeśena skandena śivayā tathā || 10 || bhairavyā bhadrakālyā ca yoginībhiśca saṃtatam | aṣṭabhirbhairavaiścaiva rudrairekādaśātmakaiḥ || 11 || bhūtaiḥ pretaiśca kūṣmāṇḍairvetālairbrahmarākṣasaiḥ | yosīndrairapi siddhendrai rudraiścaṇḍādibhistathā || 12 || koṭaryā prāmadevyā ca yathā mātrā hitāya ca | uvāca śaṃkaro bāṇaṃ mūḍhaṃ paṇḍitamāninam hitaṃ satyaṃ nītiśāstraṃ pariṇāmasukhāvaham || 13 || mahādeva uvāca śṛṇu bāṇa pravakṣyāmi kathāmetāṃ purātanīm | bhuvo bhārāvataraṇe bhārate svayamīśvaraḥ || 14 || nihatya sarvānrājendrāndvārakāyāṃ virājate | yasya lomasu viśvāni tasya vāsaḥ sadīśvaraḥ || 15 || vāsudeva iti khyātaḥ kathyate tena kovidaiḥ | dhāturvidhātā bhagavāṃścakrapāṇiḥ svayaṃ bhuvi || 16 || brahmaviṣṇuśivādīnāmīśvaraḥ prakṛteḥ paraḥ | nirguṇaśca nirīhaśca bhaktānugrahavigrahaḥ || 17 || paraṃ brahma paraṃ dhāma paramātmā ca dehinaḥ | yasmingate śavo jīvo saṃgrāmastena saṃbhavet || 18 || śastraviddho mahākāśo yathā mūḍha diśastathā | tathā''tmā ca nirākāro dehī ca dhyānahetunā || 19 || tasya putro'niruddhaśca mahābalaparākramaḥ | trailokyamapi saṃhartuṃ kṣaṇena ca kṣamaḥ svayam || 20 || sarve vevāśca daityāśca balavanto mahārathāḥ | te sarve cāniruddhasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm || 21 || yayoreva samaṃ vittaṃ yayoreva samaṃ balam | tayorvivāho maitrī ca na tu puṣṭavipuṣṭayoḥ || 22 || baliḥ pitā te daityānāṃ sārabhūto mahārathaḥ | kṣaṇena yena nītaśca sutalaṃ sa hareḥ kalā || 23 || sarve cāṃśakalāḥ puṃsaḥ paripūrṇatamasya ca | vṛndāvaneśvarasyāpi kṛṣṇasya paramātmanaḥ || 24 || pārvatyuvāca dhyāyate dhyānaniṣṭhaśca hṛtpadme ca divāniśm | brahmā maheśaḥ meṣaśca bhagavantaṃ sanātanam || 25 || dineśaśca gaṇeśaśca yogīndrāṇāṃ gurorguruḥ | dhyāyate paramātmānaṃ bhagavantaṃ sanātanam || 26 || sanatkumāraḥ kapilo naro nārāyaṇastathā | dhyāyate hṛdayāmbhoje bhagavantaṃ sao || 27 || manavaśca munīndrāśca siddhendrā yogināṃ varāḥ | dhyānāsādhyaṃ ca dhyāyante bhagavantaṃ sao || 28 || sarvādiṃ sarvabījaṃ ca sarveśaṃ ca parātparam | dhyāyante jñāninaḥ sarve bhagavantaṃ sao || 29 || gaṇeśa uvāca abhāgyaṃ ca baleścāpi vaiṣṇavasya mahātmanaḥ | mūḍho'yamīdṛśaḥ putraḥ prahlādasya ca dhīmataḥ || 30 || skanda uvāca aye bhrātarna śrutā ca hiraṇyakaśipoḥ kathā | hiraṇyākṣasya ca madhoḥ kaiṭabhasya mahātmanaḥ || 31 || pūrvajāste'pi te daityā mahābalaparākramāḥ | krameṇa viṣṇunā nītā līlayā yamasādanam || 32 || bhagavānyasya saṃhartā svayaṃ nārāyaṇaḥ prabhuḥ | tasya ko rakṣitā bhrātarnivartasva śubhāyaca || 33 || teṣāṃ ca vacanaṃ śrutvā tānuvācāsureśvaraḥ | koparaktāsyanayano dhanuṣpāṇiryathā'ntakaḥ || 34 || bāṇa uvāca śṛṇu mātaḥ pravakṣyāmi śṛṇu tāta maheśvara | śṛṇu bhrātargaṇapate śṛṇu bhrātaśca kārtika || 35 || śubhaśubhaṃ prāktanena prāṇināṃ karmiṇāṃ tathā | kṛtakarmātiriktaṃ ca kārya keṣāṃ ca vartate || 36 || nāprāptakālo mriyate viddhaḥ śaraśatairapi | tṛṇāgreṇāpi saṃspṛṣṭaḥ prāptakālo na jīvati || 37 || yasmācca yasya nirvāṇaṃ vidhātrā likhitaṃ purā | tadeva nityaṃ satyaṃ ca niṣekaḥ kena vāryate || 38 || saṃgrāme kātaro yo hi niṣphalaṃ tasya jīvanam | jayī yaśasca labhate mṛtaḥ svargaṃ ca gacchati || 39 || praviśya kanyāṃ gṛhṇāti nagaraṃ śivarakṣitam | pārvatyā ca gaṇeśena yuddhena balinā tathā || 40 || ko vā gṛhṇāti kanyāṃ ca kasya vā jīvitasya ca | sagarbhā tava kanyeti sabhāyāṃ rakṣako vadet || 41 || iti me vajratulyaṃ ca śrutikauṭaṃ paraṃ vacaḥ | ato'nirudvaṃ hatvā ca ghātayiṣyāmi kanyakām anyathā jvaladagnau ca tyakṣyāmi ca kalevaram || 42 || koṭaryuvāca śṛṇu vatsa pravakṣyāmi mātā'haṃ te'pi dharmataḥ | turantenāpi pṛtreṇa pitrorduḥrkha pade pade || 43 || kanyā paragṛhītā sā'pyanyasmai dātumakṣamā | śrīkṛṣṇasyāpi pautrāya pradyumnasya sutāya ca || 44 || aniruddhāya mahate svecchayā dehi kanyakām | pūto'si bhārate varṣe saptabhiḥ pitṛbhiḥ saha || 45 || yautukaṃ dehi sarvasvaṃ yaśase mahase bhuvi | anyathā raṇamadhye ca tvāṃ haniṣyati mādhavaḥ || 46 || sudaśaṃnena cakeṇa ko vā tvāṃ rakṣituṃ kṣamaḥ | koṭarīvacanaṃ śrutvā cukopa daityapuṃgavaḥ || 47 || prayayau rathamāruhya yatra pautro harermune | skandaḥ senāpatirbhūtvā prayayau śaṃkarājñayā || 48 || bāṇaḥ svastyayanaṃ cakre gaṇeśaśca śivaḥ svayam | bāṇaṃ śubhāśiṣaṃ cakre pārvatī koṭarī tathā || 49 || aṣṭau ca bhairavāścaiva rudrāścaikādaśaiva te | sarve yuddhāya hantāro babhūvuḥ śastrapāṇayaḥ || 50 || etasminnantare dūto'pyaniruddhamuvāca ha | pārvatyā preritaścaiva bāṇapatnyā ca satvaram || 51 || dūta uvāca aniruddhottiṣṭha bhadraṃ pārvatīvacanaṃ śṛṇu | bhava sāṃnāhiko vatsa kuru yuddhaṃ bahirbhava || 52 || bhītoṣā rudatī trastā sasmāra pārvatīṃ satīm | rakṣa rakṣa mahāmāye matpraṇeśvaramīpsitam || 53 || abheye'pyabhayaṃ dehi saṃgrāme ghoradāruṇe | tvameva jagatāṃ mātā snehaste sarvataḥ samaḥ || 54 || athāniruddhaḥ saṃnāhī śastrapāṇirbabhūva ha | ūṣādattaṃ rathaṃ prāpya cakārā''rohaṇaṃ mudā || 55 || bahiḥ saṃbhūya śibirāddadarśa bāṇamīśvaraḥ | sāṃnāhikaṃ śastrapāṇiṃ raktāsyalocanaṃ param || 56 || dṛṣṭvā'niruddhaṃ bāṇaśca tamuvāca ruṣā'nvitaḥ | ghorasaṃgrāmamadhye ca viṣoktiṃ prajvalanniva || 57 || bāṇa uvāca aye vīra mahāduṣṭa nītiśāstravivarjita | candra vaṃśakulāṅgāra puṇyakṣetre'yaśaskara || 58 || pitā te śambaraṃ hatvā jagrāha tasya kāminīm | tato jāto bhavaneva nirodhaṃ svakulakṣamam || 59 || pitāmaho vāsudevo mathurāyāṃ ca kṣatriyaḥ | gokule vaiśyaputraśca nāmnā ca nandanandanaḥ || 60 || vṛndāvane ca gopasya nandasya paśurakṣakaḥ | sākṣājjāraśca gopīnāṃ duṣṭaḥ paramalampaṭaḥ || 61 || jaghāna pūtanāṃ sadyo nārīghātī hyadhārmikaḥ | āgatya mathurāṃ kubjāṃ jaghāna maithunena ca || 62 || durbalaṃ narakaṃ hatvā strīsamūhaṃ manoharam | jagrāha yonilubdhaśca svaputramatiniṣṭhuraḥ || 63 || bhīṣmakaṃ mānavaṃ jitvā tatputraṃ cāpi durbalam | jagrāha kanyakāṃ tasya devayogyāṃ ca rukmiṇīm || 64 || satrājitaḥ sūryabhṛtyo devātprāpa maṇīśvaram | ghātayitvā hyupāyena jagrāha maṇikanyakām || 65 || kurupāṇḍavayuddhaṃ ca kārayitvā ca dāruṇam | yudhiṣṭhirasya yajñe ca śiśupālaṃ jaghāna saḥ || 66 || dantavaktraṃ ca śālbaṃ ca jarāsaṃdhaṃ ca dāruṇaḥ | saṃjahāra bhuvo bhūpasamūhamatidāruṇam || 67 || upāyānnarakaṃ hatvā sarvasvaṃ tajjahāra saḥ | durbalo rājabhītaścasamudraṃ śaraṇaṃ gataḥ || 68 || jitvā ca bhrātaraṃ śakraṃ bhāryāyā vacanena ca | jagrāha pārijātaṃ ca puṣpaṃ ca svargadurlabham || 69 || kaṃsaṃ nihatyādharmiṣṭho bhrātaraṃ mātureva ca | jagrāha tasya sarvasvaṃ paraṃ kiṃ kathayāmi te || 70 || jatvā ca bhallukaṃ yuddhe jagrāha tasya kanyakām | tatpiturbhaginī kuntī caturṇāṃ kāminī bhuvi || 71 || draupadī bhrātṛpatnī ca pa़ñcānāṃ kāminī tathā | goṣṭhīno yonilubdhaśca śaśvatparamalampaṭaḥ || 72 || tajjyeṣṭho baradevaśca śaśvatpibati vāruṇīm | yamunāṃ bhrātṛpatnīṃ ca karotyāhvānamīpsitam || 73 || jahāra bhaginīṃ tasya kauḥteyaḥ śakranandanaḥ | subhadrāṃ mātulasutāṃ saṃnibodha kulakramam || 74 || bāṇasya vacanaṃ śrutvā cukopa kāmanandanaḥ | uvāca paramārthaṃ ca yogyaṃ pratyuttaraṃ mune || 75 || aniruddha uvāca pitā me kāmadevaśca brahmaputraḥ purā śuciḥ | yasyāstreṇa vaśībhūtaṃ trailokyaṃ satataṃ śṛṇu || 76 || śivakopānalenaiva bhasmībhūtaḥ svakarmataḥ | kṛṣṇasya putro'pyadhunā sarveṣāṃ paramātmanaḥ || 77 || pativratā ratirmātā patiśokena sāṃpratam | śambarasya gṛhe tasthau hṛtā tena balena ca || 78 || chāyāṃ māyāvatīṃ dattvā māyayā śayanena ca | ratiṃ svadharma saṃrakṣya dharmasākṣī ca tadgṛhe || 79 || nihatya śambaraṃ śatruṃ gṛhītvā svapriyāṃ satīm | ājagāma dvārakāṃ ca candrasuryau ca sākṣiṇau || 80 || pitāmahaṃ vāsudevaṃ tvaṃ kiṃ jānāmi mūḍhavat | yaṃ ca santona jānanti vedāścatvāra eva ca || 81 || vāsuḥ sarvanivāsaśca viśvāni yasya lomasu | tasya devaḥ paraṃ brahma vāsudeva iti smṛtaḥ || 82 || śaṃkaraṃ pṛccha sākṣācca yasya bhṛtyo'dhunā bhavān | kṛṣṇabhṛtyasya ca baleḥ putro'si kiṃkarātmajaḥ || 83 || gokule vaiśyaputratvaṃ brūhi tvaṃ jñānadurbala | bhojanaṃ vedavihitaṃ śaśvatkṣattriyavaiśyayoḥ || 84 || droṇaḥ prajāpatiḥ śreṣṭhā dharā tasya priyā satī | putraṃ ca tapasā lebhe paramātmānamīśvaram || 85 || droṇo nando vaiśyarājo yaśodā sā dharā satī | vṛṣabhānasutā rādhā sudāmnaḥ śāpakāraṇāt || 86 || triṃśatkoṭiṃ ca gopīnāṃ gṛhītvā bharturājñayā | puṇyaṃ ca bhārataṃ kṣetraṃ golokādājagāmasā || 87 || tābhiḥ sārdha sa reme ca svapatnībhirmudā'nvitaḥ | pāṇiṃ jagrāha rādhāyāḥ svayaṃ brahmā purohitaḥ || 88 || gopakoṭiśca golokādājagām mṛdā'nvitā | tejasā haritulyāste pārṣadapravarā hareḥ || 89 || gorakṣaṇaṃ harereva gopaveṣasya cā''tmanaḥ | gopānāṃ śiśurakṣārthaṃ māyeśasyāpi māyayā || 90 || pūtanā balikanyā ca bhaginī ca tavāsura | dṛṣṭvā ca vāmanaṃ vindhyā cakāra putramānasam || 91 || evaṃbhūto yadi mama putro bhavati sāṃpratam | stanaṃ dadāmi tanayaṃ kṛtvā vakṣasi sundaram || 92 || tasyāḥpūrṇaṃ mānasaṃ ca cakāra bhagavānprabhuḥ | stanaṃ dattvā ca golokaṃ yayau sā ratnayānataḥ || 93 || kubjā sā bhaginī pūrvaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ | śrīrāmaṃ cakame kāmānnāmnā śūrpaṇakhā satī || 94 || nāsāṃ ciccheda tasyāśca lakṣmaṇo dhārmikeśvaraḥ | tapasā ca varaṃ lebhe brahmaṇaḥ priyamīśvaram || 95 || tena puṇyena taṃlabdhvā golokaṃ sā jagāma ha | gopī babhūva goloke kṛṣṇasyā''liṅganena ca || 96 || narako harivadhyaśca svapūrvaprāktanena ca | pāṇiṃ jagrāha kanyānāṃ sākṣiṇau śaśibhāskarau || 97 || bhīṣmakanyā mahālakṣmīḥ śīkṛṣṇasya priyā satī | vaikuṇṭhādāgatā sādhvī brahmaṇo'nṛmatena ca || 98 || satrājitasya kanyā sā satyabhāmā vasuṃdhara | dadau kṛṣṇāya rājā sa taṃ maṇiṃ yautukena ca || 99 || bhuvo bhārāvataraṇahetunā gamanaṃ hareḥ | saṃjahāra bhuvo bhāraṃ kurupāṇḍavayuddhataḥ || 100 || śiśupālo dantavaktro jayo vijaya eva ca | dvāriṇau dvāraṣaṭke ca vaikuṇṭhe śrīharerapi || 101 || kumāraśāpātpatitau prāpya janmatrayaṃ dhruvam | hiraṇyakaśipuścaiva tavaiva pūrvapūruṣaḥ || 102 || tasya bhrātā hiraṇyākṣastenaiva varuṇo jitaḥ | harirnṛsiṃharūpeṇa taṃ jaghānāvalīlayā || 103 || sūkareṇa hato'nyaśca pūrvajanmakathāṃ śṛṇu | dvitīye janmani purā rāvaṇaḥ kumbhakarṇakaḥ || 104 || śrīrāmeṇa hatau tau dvau śeṣajanma kalau tayoḥ | śrīkṛṣṇena hatau tau dvau dharmaputrāvubhau tathā || 105 || jarāsaṃdhaśca śālvaśca durātmā kaṃsa eva ca | prāktanāttasya vadhyāste bhuvo bhārajihīrṣayā || 106 || māṃdhātuḥ sutamadhye ca yavanaścāpi prāktanāt | lakṣmīśvarasya kṛṣṇasya dhanena kiṃ prayojanamā || 107 || pratijñayā ca satyāyāḥ puṇyakavratakāraṇāt | pārijātaṃ samanīya cakāra svātmano vratam || 108 || svayaṃ jāmbavatī devī durgāṃśā bhallukātmajā | pāṇiṃ jagrāha tasyāśca tapasā bhārate hariḥ || 109 || kuntyāśca kṣetrajāḥ putrāḥ kevalaṃ bharturājñayā | kalau niṣiddhaṃ triyuge prasiddhaṃ palapaitṛkam || 110 || yudhiṣṭhiro dharmaputro bhīmaśca pavanātmajaḥ | mahendraputro dharmiṣṭhaḥ phālguno vijayī bhuvi || 111 || yasmai pāśupataṃ śaṃbhuḥ pradadau ca svayaṃ purā | aśvamedhaṃ gavālambhaṃ saṃnyāsaṃ palapaitṛkam || 112 || devareṇa sutotpattiṃ kalau pañca vivarjayet | draupadyāḥ pañca bhartāraḥ śaṃkarasya vareṇa ca || 113 || baladevaḥ puṣpamadhu pūtaṃ pibati nityaśaḥ | cakāra yamunāhvānaṃ snānārthaṃ dhārmikaḥ śuciḥ || 114 || subhadrāṃ ca dadau kṛṣṇaḥ phālgunāya mahātmane | kanyakāṃ mātulānāṃ ca dākṣiṇātyaḥ parigrahaḥ || 115 || deśeṣvanyeṣu doṣo'yamityāha kamalodbhavaḥ || 116 || iti śrībrahmao mahāo śrīkṛṣṇajanmakhao uttao nāradanāo vāṇāniruddhasaṃo pañcadaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 115 ||