Chapter 113

अथ त्रयोदशाधिकशततमोऽध्यायः नारायण उवाच सशिष्यश्चापि दुर्वासास्त्यक्त्वा च द्वारकां पुरीम् । कैलासं प्रययौ भक्त्या शंकरं द्रष्टुमीश्वरम् ।। १ ।। गत्वा मुनिश्च कैलासं प्रणनाम शिवं शिवाम् । तुष्टाव परया भक्त्या सशिष्यः प्रणतः शुचिः ।। २ ।। तत्सर्वं कथयामास वृत्तान्तं श्रीहरेरपि । आत्मनस्तपसस्तत्त्वं स्ववैराग्यं च चेतमः ।। ३ ।। मुनेश्च वचनं श्रुत्वा प्रहस्य पार्वती सती। तमुवाच हितं सत्यं साक्षाच्छंकरमंनिधौ ।। ४ ।। पार्वत्युवाच धर्मतत्त्वं न जानासि धर्मिष्ठं मन्यसे स्वयम् । अनपत्यां परित्यज्य वव यासि तपसे मुने ।। ५ ।। अनपत्यां च युवतीं कुलजां च पतिव्रताम् । त्यक्त्वा भवेयुः संन्यासी ब्रह्मचारी यतीति वा ।। ६ ।। वाणिज्ये वा प्रवासे वा चिरं दूरं प्रयाति यः । तीर्थे वा तपसे वाऽपि मोक्षार्थं जन्म खण्डितुम् ।। ७ ।। न मोक्षस्तस्य भवति धर्मस्य स्खलनं ध्रुवम् । अभिशापेन भार्याया नरकं च परत्र य ।। ८ ।। इहैव च यशोनाश इत्याह कमलोद्भवः । द्वारकां गच्छ हे विप्र स्वधर्म रक्ष सांप्रतम् ।। ९ ।। एकानंशां मदंशां च धर्मतः परिपालय । पादपद्मार्जितं पादपद्मं सर्वसुदुर्लभम् ।। १० ।। संततं शंभुना गीतं मुनीन्द्रैः सनकादिभिः । परित्यज सुरतरोः कृष्णस्य परमात्मनः ।। ११ ।। क्व यासि तपसे वत्स सुधां त्यक्त्वा मनोहराम् । श्रीकृष्णपादपद्मं च स्वप्ने जपति यो मुने ।। १२ ।। शतजन्मकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः । यद्बाल्ये यच्च कौमारे वार्धके यच्च यौवने ।। १३ ।। कामतोऽकामतो वाऽपि भस्मीभूतं च पातकम् । साक्षाद्यो भारते वर्षे श्रीकृष्णचरणाम्बुजम् ।। १४ ।। दृष्ट्वा सद्यो भवेत्पूज्यो जीवन्मुक्तो भवेद्ध्रुवम् । कोटिजन्मार्जितात्सद्यः कृतपापाद्विमुच्यते ।। १५ ।। सर्वाण्येव हि तीर्थानि यतःपूतानि नित्यशः । तद्व्रतं तत्तपः सत्यं तत्पुण्यं तच्च पूजनम् ।। १६ ।। सफलं कृष्णसंबन्धि स्वजन्मखण्डनं यतः । कृष्णभक्तिविहीनश्च ब्राह्मणो वेदपारगः ।। १७ ।। तत्सङ्गाच्च तदालापा द्भक्तभक्तिः प्रणश्यति । कृष्णस्योच्छिष्टभोजी यः कुष्णभक्तश्च ब्राह्मणः ।। १८ ।। आवह्निपवनात्पूतः पूतं कर्तुं जगत्क्षमः । श्रीकृष्णं च परित्यज्य क्वयासि तपसे द्विज ।। १९ ।। तपसां फलमाप्नोति श्रीकृष्णस्मरणेन च । यतो भक्तिर्न च भवेच्छ्रीकृष्णे परमात्मनि ।। २० ।। स गुरुः परमो वैरी करोति जन्म निष्फलम् । पार्वतीवचनं श्रुत्वा शंकरः प्रेमविह्वलः ।। २१ ।। पुलकाञ्चितसर्वाङ्गस्तुष्टाव परमेश्वरीम् । दुर्वासाः प्रणतिं कृत्वा शिवदुर्गापदाम्बुजे ।। २२ ।। स्मारं स्मारं कृष्णपदं पुनष्च द्वारकां ययौ । तत्र गत्वा हरिं दृष्ट्वा तुष्टाव परमेश्वरम् ।। २३ ।। एकानंशालयं गत्वा स च रेमे तया सह । कृष्णो युधिष्ठिरध्यानात्प्रययौ हस्तिनापुरम् ।। २४ ।। कुन्तीं सभाष्य भूपं च भ्रातॄं श्चप्रमुदाऽन्वितः । उपायेन जरासंधं निहत्य शाल्वमेव च ।। २५ ।। कालयामास यज्ञं च विधिबोधितदक्षिणम् । मुनीन्द्रैश्च नृपेन्द्रैश्च राजसूयमभीप्सितम् ।। २६ ।। शिशुपालं दन्तवक्त्रं तत्र यज्ञे जघान सः । अतीव निन्दां कुर्वन्तं सभायां सुरभूपयोः ।। २७ ।। पपात तच्छरीरं च जीवो गत्वा हरेः पद्म् । तं दृष्ट्वा तत्र सर्वेशं तुष्टावाऽऽगात्य माधवम् ।। २८ ।। शिशुपाल उवाच वेदानां जनकोऽसि त्वं वेदाङ्गानां च माधव । सुराणामसुराणां च प्राकृतानां च देहिनाम् ।। २९ ।। सूक्ष्मां विधाय सृष्टिं च कल्पभेदं करोषि च । मायया च स्वयं ब्रह्मा शंकरः शेष एव च ।। ३० ।। मनवो मुनयश्चैव देवाश्च सृष्टिपालकाः । कलांशेनापि कलया दिक्पालाश्च ग्रहादयः ।। ३१ ।। स्वयं पुमान्स्वयं स्त्री च स्वयमेव नपुंसकः । कारणं च स्वयं कार्यं जन्यश्च जनकः स्वयम् ।। ३२ ।। यन्त्रस्य च गुणो दोषो यन्त्रिणश्च श्रुतौश्रुतम् । सर्वे यन्त्रा भवान्यन्त्री त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ।। ३३ ।। मम क्षमस्वापराधं मूढस्य द्वारिणस्तव । ब्रह्मशापात्कुबुद्धेश्च रक्ष रक्ष जगद्गुरो ।। ३४ ।। इत्येवमुक्त्वा क्रमतो जयो विजय एव च । मुदा तौ ययतुः शीघ्रं वैकुण्ठद्वारमीप्सितम् ।। ३५ ।। शिशुपालस्य स्तोत्रेण सर्वे ते विस्मयं ययुः । परिपूर्णतमं कृत्वा मेनिरे कृष्णमीश्वरम् ।। ३६ ।। कारयित्वा राजसूयं भोजयामास ब्राह्मणान् । कुरुपाण्डवयुद्धं च कारयामास भेदतः ।। ३७ ।। भुवो भारावतरणं चकार स कृपानिधिः । पुनर्ययौ द्वारकां च चिरं स्थित्वा नृपाज्ञया ।। ३८ ।। विप्राया मृतवत्साया जीवयामास पुत्रकान् । मृतस्थानात्समानीय तन्मात्रे प्रददौ सुतान् ।। ३९ ।। तद्दृष्ट्वा देवकी तुष्टा ययाचे मृतपुत्रकान् । मृतस्थानात्समानीय ददौ मात्रे सहोदरान् ।। ४० ।। सद्यो जहार दारिद्र्यं सुदाम्नो ब्राह्मणस्य च । समागतस्य स्वगृहाद्द्वारकां शरणार्थिनः ।। ४१ ।। तस्मै ददौ राजलक्ष्मीं निश्चलां साप्तपौरुषीम् । पृथुकानां कणं भुक्त्वा भक्तस्य भक्तवत्सलः ।। ४२ ।। बभूव तस्य राज्यं च यथेन्द्रस्यामरावती । यथा धनेश्वरो देवो धनाढ्यः स बभुव ह ।। ४३ ।। निश्चलां हरिभक्तिं च ददौ दास्यं सृदुर्लभम् । अविनाशिनि गोलोके यथेष्टं पदमुत्तमम् ।। ४४ ।। जहार पारिजातं च शक्राहंकारमेव च । सत्यां च कारयामास पुण्यकं व्रतमीप्सितम् ।। १३३.४५ ।। वर्धयामास सर्वत्र नित्यं नैमित्तिकं मुने । तत्र व्रते कुमाराय स्वात्मानं दक्षिणां ददौ ।। १३३.४६ ।। ब्रह्माणान्भोजयामास तेभ्यो रत्नं ददौ मुदा । सत्यभामातिमानं च वर्धयामास सर्वतः ।। १३३.४७ ।। रुक्मिण्या अतिसौभाग्यमन्यासां च नवं नवम् । वैष्णवानां सुराणां च विप्रणामपि पूजनम् ।। १३३.४८ ।। वर्धयामास सर्वत्र नित्यं नैमित्तिकं मुने । परमाध्यात्मिकं ज्ञानमुद्धवाय ददौ प्रभुः ।। १३३.४९ ।। अर्जुनं कथयामास गीतां च रणमूर्धनि । कृत्वा निष्कण्टकं चैव कृपया च कृपानिधिः ।। १३३.५० ।। युधिष्ठिराय पृथिवीराज्यलक्ष्मीं ददौ प्रभुः । दुर्गां च पूजयामास वैष्मवीं ग्रामदेवताम् ।। ५१ ।। यज्ञं च कारयामास कोटिहोमान्वितं शुफम् । नानाप्रकारनैवेद्यैर्द्यूपदीपैर्मनोहरैः ।। ५२ ।। ब्राह्मणान्भोजयामास पार्वतीप्रीतये तथा । रैवते पर्वते रम्ये चामूल्यरत्नमन्दिरे ।। ५३ ।। गणेशं पूजयामास देवानामीश्वरं परम् । लड्डुकानां तिलानां च सुस्वादुसुमनोहरम् ।। ५४ ।। परिपुष्टं पञ्चलक्षं नैवेद्यं च ददौ मुदा । लड्डुकं स्वस्तिकानां च सप्तलक्षं सुधोपमम् ।। ५५ ।। गणेश्वराय प्रददौ शर्कराशतराशिकम् । पक्वरम्भाफलानां च दशलक्षमपूपकम् ।। ५६ ।। मिष्टान्नं पायसं रम्यं स्वादु स्वस्तिकपिष्टकम् । घृतं च नवनीतं च दधि दुग्धं सुधोपमम् ।। ५७ ।। धूपं दीपं पारिजातपुष्पमाल्यमभीप्सितम् । सुगन्धि चन्दनं गन्धं वह्निशुद्धाशुके ददौ ।। ५८ ।। यज्ञं च कारयामास कोटिहोमान्वितं शुभम् । ब्राह्मणान्भोजयामास तुष्टाव स गणेश्वरम् ।। ५९ ।। वाद्यं दशविधं चैव वादयामास तत्र वै । सूर्यं च पूजयामास साम्बः कुष्ठक्षयाय च ।। ६० ।। हविष्यं कारयामास तं च साम्बंसमातरम् । परिबूर्ण वत्सरं चाप्युपहारैरनुत्त्मैः वरं ददौ च साम्बाय स्तोत्रं च भास्करः स्वयम् ।। ६१ ।। इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मखo उत्तं नारदनाo गणेशपूजा नाम त्रयोदशाधिकशततमोऽध्यायः ।। ११३ ।।

atha trayodaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ nārāyaṇa uvāca saśiṣyaścāpi durvāsāstyaktvā ca dvārakāṃ purīm | kailāsaṃ prayayau bhaktyā śaṃkaraṃ draṣṭumīśvaram || 1 || gatvā muniśca kailāsaṃ praṇanāma śivaṃ śivām | tuṣṭāva parayā bhaktyā saśiṣyaḥ praṇataḥ śuciḥ || 2 || tatsarvaṃ kathayāmāsa vṛttāntaṃ śrīharerapi | ātmanastapasastattvaṃ svavairāgyaṃ ca cetamaḥ || 3 || muneśca vacanaṃ śrutvā prahasya pārvatī satī| tamuvāca hitaṃ satyaṃ sākṣācchaṃkaramaṃnidhau || 4 || pārvatyuvāca dharmatattvaṃ na jānāsi dharmiṣṭhaṃ manyase svayam | anapatyāṃ parityajya vava yāsi tapase mune || 5 || anapatyāṃ ca yuvatīṃ kulajāṃ ca pativratām | tyaktvā bhaveyuḥ saṃnyāsī brahmacārī yatīti vā || 6 || vāṇijye vā pravāse vā ciraṃ dūraṃ prayāti yaḥ | tīrthe vā tapase vā'pi mokṣārthaṃ janma khaṇḍitum || 7 || na mokṣastasya bhavati dharmasya skhalanaṃ dhruvam | abhiśāpena bhāryāyā narakaṃ ca paratra ya || 8 || ihaiva ca yaśonāśa ityāha kamalodbhavaḥ | dvārakāṃ gaccha he vipra svadharma rakṣa sāṃpratam || 9 || ekānaṃśāṃ madaṃśāṃ ca dharmataḥ paripālaya | pādapadmārjitaṃ pādapadmaṃ sarvasudurlabham || 10 || saṃtataṃ śaṃbhunā gītaṃ munīndraiḥ sanakādibhiḥ | parityaja surataroḥ kṛṣṇasya paramātmanaḥ || 11 || kva yāsi tapase vatsa sudhāṃ tyaktvā manoharām | śrīkṛṣṇapādapadmaṃ ca svapne japati yo mune || 12 || śatajanmakṛtātpāpānmucyate nātra saṃśayaḥ | yadbālye yacca kaumāre vārdhake yacca yauvane || 13 || kāmato'kāmato vā'pi bhasmībhūtaṃ ca pātakam | sākṣādyo bhārate varṣe śrīkṛṣṇacaraṇāmbujam || 14 || dṛṣṭvā sadyo bhavetpūjyo jīvanmukto bhaveddhruvam | koṭijanmārjitātsadyaḥ kṛtapāpādvimucyate || 15 || sarvāṇyeva hi tīrthāni yataḥpūtāni nityaśaḥ | tadvrataṃ tattapaḥ satyaṃ tatpuṇyaṃ tacca pūjanam || 16 || saphalaṃ kṛṣṇasaṃbandhi svajanmakhaṇḍanaṃ yataḥ | kṛṣṇabhaktivihīnaśca brāhmaṇo vedapāragaḥ || 17 || tatsaṅgācca tadālāpā dbhaktabhaktiḥ praṇaśyati | kṛṣṇasyocchiṣṭabhojī yaḥ kuṣṇabhaktaśca brāhmaṇaḥ || 18 || āvahnipavanātpūtaḥ pūtaṃ kartuṃ jagatkṣamaḥ | śrīkṛṣṇaṃ ca parityajya kvayāsi tapase dvija || 19 || tapasāṃ phalamāpnoti śrīkṛṣṇasmaraṇena ca | yato bhaktirna ca bhavecchrīkṛṣṇe paramātmani || 20 || sa guruḥ paramo vairī karoti janma niṣphalam | pārvatīvacanaṃ śrutvā śaṃkaraḥ premavihvalaḥ || 21 || pulakāñcitasarvāṅgastuṣṭāva parameśvarīm | durvāsāḥ praṇatiṃ kṛtvā śivadurgāpadāmbuje || 22 || smāraṃ smāraṃ kṛṣṇapadaṃ punaṣca dvārakāṃ yayau | tatra gatvā hariṃ dṛṣṭvā tuṣṭāva parameśvaram || 23 || ekānaṃśālayaṃ gatvā sa ca reme tayā saha | kṛṣṇo yudhiṣṭhiradhyānātprayayau hastināpuram || 24 || kuntīṃ sabhāṣya bhūpaṃ ca bhrātṝṃ ścapramudā'nvitaḥ | upāyena jarāsaṃdhaṃ nihatya śālvameva ca || 25 || kālayāmāsa yajñaṃ ca vidhibodhitadakṣiṇam | munīndraiśca nṛpendraiśca rājasūyamabhīpsitam || 26 || śiśupālaṃ dantavaktraṃ tatra yajñe jaghāna saḥ | atīva nindāṃ kurvantaṃ sabhāyāṃ surabhūpayoḥ || 27 || papāta taccharīraṃ ca jīvo gatvā hareḥ padm | taṃ dṛṣṭvā tatra sarveśaṃ tuṣṭāvā''gātya mādhavam || 28 || śiśupāla uvāca vedānāṃ janako'si tvaṃ vedāṅgānāṃ ca mādhava | surāṇāmasurāṇāṃ ca prākṛtānāṃ ca dehinām || 29 || sūkṣmāṃ vidhāya sṛṣṭiṃ ca kalpabhedaṃ karoṣi ca | māyayā ca svayaṃ brahmā śaṃkaraḥ śeṣa eva ca || 30 || manavo munayaścaiva devāśca sṛṣṭipālakāḥ | kalāṃśenāpi kalayā dikpālāśca grahādayaḥ || 31 || svayaṃ pumānsvayaṃ strī ca svayameva napuṃsakaḥ | kāraṇaṃ ca svayaṃ kāryaṃ janyaśca janakaḥ svayam || 32 || yantrasya ca guṇo doṣo yantriṇaśca śrutauśrutam | sarve yantrā bhavānyantrī tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam || 33 || mama kṣamasvāparādhaṃ mūḍhasya dvāriṇastava | brahmaśāpātkubuddheśca rakṣa rakṣa jagadguro || 34 || ityevamuktvā kramato jayo vijaya eva ca | mudā tau yayatuḥ śīghraṃ vaikuṇṭhadvāramīpsitam || 35 || śiśupālasya stotreṇa sarve te vismayaṃ yayuḥ | paripūrṇatamaṃ kṛtvā menire kṛṣṇamīśvaram || 36 || kārayitvā rājasūyaṃ bhojayāmāsa brāhmaṇān | kurupāṇḍavayuddhaṃ ca kārayāmāsa bhedataḥ || 37 || bhuvo bhārāvataraṇaṃ cakāra sa kṛpānidhiḥ | punaryayau dvārakāṃ ca ciraṃ sthitvā nṛpājñayā || 38 || viprāyā mṛtavatsāyā jīvayāmāsa putrakān | mṛtasthānātsamānīya tanmātre pradadau sutān || 39 || taddṛṣṭvā devakī tuṣṭā yayāce mṛtaputrakān | mṛtasthānātsamānīya dadau mātre sahodarān || 40 || sadyo jahāra dāridryaṃ sudāmno brāhmaṇasya ca | samāgatasya svagṛhāddvārakāṃ śaraṇārthinaḥ || 41 || tasmai dadau rājalakṣmīṃ niścalāṃ sāptapauruṣīm | pṛthukānāṃ kaṇaṃ bhuktvā bhaktasya bhaktavatsalaḥ || 42 || babhūva tasya rājyaṃ ca yathendrasyāmarāvatī | yathā dhaneśvaro devo dhanāḍhyaḥ sa babhuva ha || 43 || niścalāṃ haribhaktiṃ ca dadau dāsyaṃ sṛdurlabham | avināśini goloke yatheṣṭaṃ padamuttamam || 44 || jahāra pārijātaṃ ca śakrāhaṃkārameva ca | satyāṃ ca kārayāmāsa puṇyakaṃ vratamīpsitam || 133.45 || vardhayāmāsa sarvatra nityaṃ naimittikaṃ mune | tatra vrate kumārāya svātmānaṃ dakṣiṇāṃ dadau || 133.46 || brahmāṇānbhojayāmāsa tebhyo ratnaṃ dadau mudā | satyabhāmātimānaṃ ca vardhayāmāsa sarvataḥ || 133.47 || rukmiṇyā atisaubhāgyamanyāsāṃ ca navaṃ navam | vaiṣṇavānāṃ surāṇāṃ ca vipraṇāmapi pūjanam || 133.48 || vardhayāmāsa sarvatra nityaṃ naimittikaṃ mune | paramādhyātmikaṃ jñānamuddhavāya dadau prabhuḥ || 133.49 || arjunaṃ kathayāmāsa gītāṃ ca raṇamūrdhani | kṛtvā niṣkaṇṭakaṃ caiva kṛpayā ca kṛpānidhiḥ || 133.50 || yudhiṣṭhirāya pṛthivīrājyalakṣmīṃ dadau prabhuḥ | durgāṃ ca pūjayāmāsa vaiṣmavīṃ grāmadevatām || 51 || yajñaṃ ca kārayāmāsa koṭihomānvitaṃ śupham | nānāprakāranaivedyairdyūpadīpairmanoharaiḥ || 52 || brāhmaṇānbhojayāmāsa pārvatīprītaye tathā | raivate parvate ramye cāmūlyaratnamandire || 53 || gaṇeśaṃ pūjayāmāsa devānāmīśvaraṃ param | laḍḍukānāṃ tilānāṃ ca susvādusumanoharam || 54 || paripuṣṭaṃ pañcalakṣaṃ naivedyaṃ ca dadau mudā | laḍḍukaṃ svastikānāṃ ca saptalakṣaṃ sudhopamam || 55 || gaṇeśvarāya pradadau śarkarāśatarāśikam | pakvarambhāphalānāṃ ca daśalakṣamapūpakam || 56 || miṣṭānnaṃ pāyasaṃ ramyaṃ svādu svastikapiṣṭakam | ghṛtaṃ ca navanītaṃ ca dadhi dugdhaṃ sudhopamam || 57 || dhūpaṃ dīpaṃ pārijātapuṣpamālyamabhīpsitam | sugandhi candanaṃ gandhaṃ vahniśuddhāśuke dadau || 58 || yajñaṃ ca kārayāmāsa koṭihomānvitaṃ śubham | brāhmaṇānbhojayāmāsa tuṣṭāva sa gaṇeśvaram || 59 || vādyaṃ daśavidhaṃ caiva vādayāmāsa tatra vai | sūryaṃ ca pūjayāmāsa sāmbaḥ kuṣṭhakṣayāya ca || 60 || haviṣyaṃ kārayāmāsa taṃ ca sāmbaṃsamātaram | paribūrṇa vatsaraṃ cāpyupahārairanuttmaiḥ varaṃ dadau ca sāmbāya stotraṃ ca bhāskaraḥ svayam || 61 || iti śrībrahmao mahāo śrīkṛṣṇajanmakhao uttaṃ nāradanāo gaṇeśapūjā nāma trayodaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 113 ||