Chapter 111

राधिकोवाच ज्ञानात्मकश्च परमो ब्रह्मेशशेषपूजितः । ज्ञानं च न ददौ तुभ्यं मन्मुलं प्रेषिता सति ।। १ ।। तेनैव च्छद्मना तुभ्यं भावार्थं बोधयामि किम् । वेदाः सन्तश्च भावार्थं नैव जानन्ति तस्य च ।। २ ।। स्त्रीजातिरबला मूढा वक्तुतोऽज्ञानतत्परा । ततस्तद्विरहेणैव संततं हतचेतना ।। ३।। किं वाऽहं कथयिष्यामि ज्ञानं पञ्चविधेषु च । भक्त्यात्मकं सर्वपरं निबोध कथयामि ते ।। ४ ।। श्रीकृष्णस्य वरेणापि न साधो निर्भयो भव । गोलोके चापि पतनं संभवेच्च कुयोगिनः ।। ५ ।। तस्मात्सर्वं परित्यज्य भजस्व परमेश्वरम् । पुत्रबुद्धिं परित्यज्य ब्रह्मरूपं निशामय ।। ६ ।। यशोदे भवती सर्वे परित्यज्य च नश्वरम् । गत्वा वृन्दावनं रम्यं पुण्यक्षेत्रं च भारतम् ।। ७ ।। कृत्वा त्रिकालस्नानं च निर्मले यमुनाजले । कृत्वाऽष्टदलपद्मं च स्निग्धेन चन्दनेन च ।। ८ ।। ध्यानेन गर्गदत्तेन शुद्धेन मनसा सति । संपूज्य परमानन्दं सानन्दं व्रज तत्पदम् ।। ९ ।। कृत्वा निकृन्तनं कर्म पिदृभिः शतकैः सह । वैष्णवेन सहाऽऽलापं कुरुष्व सततं सति ।। १० ।। वरं हुतवहज्वालां भक्तो वाञ्छति पञ्जरम् । वरं च कण्टके वासं वरं च विष्भक्षणम् ।। ११ ।। हरिभक्तिविहीनानां न सङ्गं नाशकारणम् । स्वयं नष्टो भक्तिहीनो बृद्धिणेदं करोति च ।। १२ ।। अङ्कुरो भक्तिवृक्षस्य भक्तसङ्गेन वर्धते । परं हरिकथालापपीयूषासेचनेन च ।। १३ ।। अभक्तालापदीपाग्निज्वालायाः कलयापि च । अङ्कुरः शुष्कतां याति पुनः सेकेन वर्धते ।। १४ ।। तस्मादभक्तसङ्गं च सावधानः परित्यज । यथा दृष्ट्वा कालसर्पं नरो भीत्वा पलायते ।। १५ ।। यशोदे च प्रयत्नेन स्वात्मनः पुत्रमीश्वरम् । राम नारायणनन्त मुकुन्द मधुसूदन ।। १६ ।। कृष्ण केशव कंसारे हरे वैकुण्ठ वामन । इत्येकादश नामानि पठेद्वा पाठयेदिति ।। १७ ।। जन्मकोटिसहस्राणां पातकादेव मुच्यते । राशब्दो विश्ववचनो मश्चापीश्वरवाचकः ।। १८ ।। विश्वानामीश्वरो यो हि तेन रामः प्रकीर्तितः । रमते रमया सार्वं तेन रामं विदुर्बुधा ।। १९ ।। रमाया रमणस्थानं रामं रामविदो विदुः । राश्चेति लक्ष्मीवचनो मश्चापीश्वरवाचकः ।। २० ।। लक्ष्मीपतिं गतिं रामं प्रवदन्ति मनीषिणः । नाम्नां सहस्रं दिव्यानां स्मरणे यत्फलं लभेत् ।। २१ ।। तत्फलं लभते नूनं रामोच्चारणमात्रतः । सारूप्यमुक्तिवचनो सारेति च विदुर्बुधाः ।। २२ ।। यो देवोऽप्ययनं तस्य स च नारायणः स्मृतः । नाराश्च कृतपापाश्चाप्ययनं गमनं स्मृतम् ।। २३ ।। यतो हि गमनं तेषां सोऽयं नारायणः स्मृतः । सकृन्नारायणेत्युक्त्वा पुमान्कल्मशतत्रयम् ।। २४ ।। गङ्गादिसर्वतीर्थेषु स्नातो भवति निश्चितम् । नारं च मोक्षणं पुण्यमयनं ज्ञानमीप्सितम् ।। २५ ।। तयोर्ज्ञानं भवेद्यस्मात्सोऽयं नारायणः प्रभुः । नास्त्यन्तो यस्य वेदेषु पुराणेषु चतुर्षु च ।। २६ ।। शास्त्रेष्वन्येषु योगेषु तेनानन्तं विदुर्बुधाः । मुकुमध्ययमानं च निर्वाणं मोक्षवाचकम् ।। २७ ।।* तद्ददाति च यो देवो मुकुंदस्तेन कीर्तितः । मुकुं भक्तिरसप्रेमवचनं वेदसंमतम् ।। २८ ।।** यस्तं ददाति भक्तेभ्यो मुकंदस्तेन कीर्तितः । सूदनं मधुदैत्यस्य यस्मात्स मधुसूदनः ।। २९ ।। इति सन्तो वदन्तीशं वेदे भिन्नार्थमीप्सितम् । मधु क्लीबं च माध्वीके कृतकर्मशुभाशुभे ।। ३० ।। भक्तानां कर्मणां चैव सूदनं मधुसूदनः । परिणामाशुभं कर्मं भ्रान्तानां मधुरं मधु ।। ३१ ।। करोति सूदनं यो हि स एव मधुसूदनः । कृषिरुत्कृष्टवचनो णश्च सद्भक्तिवाचकः ।। ३२ ।। अश्चापि दातृवचनः कृष्णं तेन विदुर्बुधाः । कृषिश्च परमानन्दे णश्च तद्दास्यकर्मणि ।। ३३ ।। तयोर्दाता च यो देवस्तेन कृष्णः प्रकीर्तितः । कोटिजन्मार्जिते पापे कृषिःक्लेशे च वर्तते ।। ३४ ।। भक्तानां णश्च निर्वाणे तेन कृष्णः प्रकीर्तितः । नाम्नां सहस्रं दिव्यानां त्रिरावृत्त्या चयत्फलम् ।। ३५ ।। एकावृत्त्या तु कृष्णस्य तत्फलं लभते नरः । कृष्णनाम्नः परं नाम न भूतं न भविष्यति ।। ३६ ।। सर्वेभ्यश्च परं नाम कृष्णेति वैदिका विदुः । कृष्ण कृष्णोति हे गोपि यस्तं स्मरति नित्यशः ।। ३७ ।। जलं भित्त्वा यथा पद्मं नरकादुद्धरेच्च सः । कृष्णेति मङ्गलं नाम यस्य वाचि प्रवर्तते ।। ३८ ।। भस्मीभवन्ति सद्यस्तु महापातककोटयः । अश्वमेधसहस्रेभ्यः फलं कृष्णजपस्य च ।। ३९ ।। वरं तेभ्यः पुनर्जन्म नातो भक्तपुनर्भवः । सर्वेषामपि यज्ञानां लक्षाणि च व्रतानि च ।। ४० ।। तीर्थस्नानानि सर्वाणि तपांस्यनशनानि च । वेदपाठसहस्राणि प्रादक्षिण्यं भुवः शतम् ।। ४१ ।। कृष्णनामजपस्यास्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् । तेषां लोभा द्भवेत्स्वर्गफलं च सुचिरं नृणाम् ।। ४२ ।। स्वर्कादवश्यं पुंसश्च जपकर्तुर्हरेः पदम् । के जले सर्वदेहेऽपि शयनं यस्य चाऽऽत्मनः ।। ४३ ।। वदन्ति वैदिकाः सर्वे तं देवं केशवं परम् । कंसश्च पातके विघ्ने रोगे शोके च दानवे ।। ४४ ।। तेषामरिर्निहन्ता च स कंसारिः प्रकीर्तितः । रुद्ररूपेण संहर्ता विश्वानामपि नित्यशः ।। ४५ ।। भक्तानां पातकानां च हरिस्तेन प्रकीर्तितः । मा च ब्रह्मस्वरूपा या मूलप्रकृतिरीश्वरी ।। ४६ ।। नारायणीति विख्याता विष्णुमाया सनातनी । महालक्ष्मीस्वरूपा च वेदमाता सरस्वती राधा वसुंधरा गङ्गा तासां स्वामी च माधवः ।। ४७ ।। ब्रह्मेशशेषादिभवैश्च वन्द्यं ध्यानैर्न किंचित्सनकादिभिश्च । वेदैः पुराणैर्न निरूपितं च भजस्व भक्त्या नवनीतचोरम् ।। ४८ ।। क्व चापि दुग्धं क्व दघि घृतं वा नवोद्धृतं वा क्व च तक्रमीप्सितम् । तेषां क्व चोरोभवतिं क्व चापि क्व बन्धनं ते भवमूलमध्ये ।। ४९ ।। न योगिभिः सिद्धगणैर्मुनीन्द्रैर्न भक्तसंघैर्भवपद्मशेषैः । योगैर्न बद्धो न हि रक्षितुं क्षमैः कथं स वद्धस्तव मूलमध्यतः ।। ५० ।। प्रम्णानु भक्त्या स्तवनेन पूजया भजस्व पुत्रं तरसा च भारते । हृत्पद्ममध्ये स्थितमीश्वरं परं ध्यानेन यत्नेन च संततं सति ।। ५१ ।। वरं वृणुष्व भद्रं ते यत्ते मनसि वाञ्छितम् । सर्वं दास्यामि जगति देवानामपि दुर्लभम् ।। ५२ ।। यशोदोवाच हरौ च निश्चला भक्तिस्तद्दास्यं वाञ्छितं मम । तव नाम्नश्च व्युत्पत्तिः का वा तद्वक्तुमर्हसि ।। ५३ ।। राधिकोवाच भवेद्भक्तिर्निश्चला ते हरेर्दास्यं च दुर्लभम् । लभस्व मद्वरेणापि कथयामि सुनिर्णयम् ।। ५४ ।। पुरा नन्देन दृष्टाऽहं भाण्डीरे वटमूलके । मया च कथितो नन्दो निषिद्धश्च प्रजेश्वरः ।। ५५ ।। अहमेव स्वयं राधा छाया रायणकामिनी । रायणः श्रीहरेरंशः पार्षदप्रवरो महान् ।। ५६ ।। राशब्दश्च महाविष्णुर्विश्वानि यस्य लोमसु । विश्वप्राणिषु विश्वेषु धा धात्री मातृवाचकः ।। ५७ ।। धात्री माताऽहमेतेषां मूलप्रकृतिरीश्वरी । तेन राधा समाख्याता हरिणा च पुरा बुधैः ।। ५८ ।। अहं सुदामशापेन वृषभानसुताऽधुना । शतवर्षं च विच्छेदो हरिणा सह सांप्रतम् ।। ५९ ।। वृषभानश्च कृष्णस्य पार्षदप्रवरो महान् । पितॄणां मानसी कन्या मम माता कलावती ।। ६० ।। अयोनिसंभवाऽहं च मम माता च भारते । पुनः सार्थं च युष्माभिर्यास्यामि श्रीहरेः पदम् ।। ६१ ।। इति ते कथितं सर्वं व्रजं व्रज व्रजेश्वरि । व्रजेश्वरेण सहिता स्वामिना ज्ञानिना सति ।। ६२ ।। ममाधुना च भवती ध्यानस्य व्यवधानिका । ध्यानभङ्गे महादोषो नराणामपि सुन्दरि ।। ६३ ।। इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मखo उत्तo नारादनाo राधायशोदासंo एकादशाधिकशततमोऽध्यायः ।। १११ ।।

rādhikovāca jñānātmakaśca paramo brahmeśaśeṣapūjitaḥ | jñānaṃ ca na dadau tubhyaṃ manmulaṃ preṣitā sati || 1 || tenaiva cchadmanā tubhyaṃ bhāvārthaṃ bodhayāmi kim | vedāḥ santaśca bhāvārthaṃ naiva jānanti tasya ca || 2 || strījātirabalā mūḍhā vaktuto'jñānatatparā | tatastadviraheṇaiva saṃtataṃ hatacetanā || 3|| kiṃ vā'haṃ kathayiṣyāmi jñānaṃ pañcavidheṣu ca | bhaktyātmakaṃ sarvaparaṃ nibodha kathayāmi te || 4 || śrīkṛṣṇasya vareṇāpi na sādho nirbhayo bhava | goloke cāpi patanaṃ saṃbhavecca kuyoginaḥ || 5 || tasmātsarvaṃ parityajya bhajasva parameśvaram | putrabuddhiṃ parityajya brahmarūpaṃ niśāmaya || 6 || yaśode bhavatī sarve parityajya ca naśvaram | gatvā vṛndāvanaṃ ramyaṃ puṇyakṣetraṃ ca bhāratam || 7 || kṛtvā trikālasnānaṃ ca nirmale yamunājale | kṛtvā'ṣṭadalapadmaṃ ca snigdhena candanena ca || 8 || dhyānena gargadattena śuddhena manasā sati | saṃpūjya paramānandaṃ sānandaṃ vraja tatpadam || 9 || kṛtvā nikṛntanaṃ karma pidṛbhiḥ śatakaiḥ saha | vaiṣṇavena sahā''lāpaṃ kuruṣva satataṃ sati || 10 || varaṃ hutavahajvālāṃ bhakto vāñchati pañjaram | varaṃ ca kaṇṭake vāsaṃ varaṃ ca viṣbhakṣaṇam || 11 || haribhaktivihīnānāṃ na saṅgaṃ nāśakāraṇam | svayaṃ naṣṭo bhaktihīno bṛddhiṇedaṃ karoti ca || 12 || aṅkuro bhaktivṛkṣasya bhaktasaṅgena vardhate | paraṃ harikathālāpapīyūṣāsecanena ca || 13 || abhaktālāpadīpāgnijvālāyāḥ kalayāpi ca | aṅkuraḥ śuṣkatāṃ yāti punaḥ sekena vardhate || 14 || tasmādabhaktasaṅgaṃ ca sāvadhānaḥ parityaja | yathā dṛṣṭvā kālasarpaṃ naro bhītvā palāyate || 15 || yaśode ca prayatnena svātmanaḥ putramīśvaram | rāma nārāyaṇananta mukunda madhusūdana || 16 || kṛṣṇa keśava kaṃsāre hare vaikuṇṭha vāmana | ityekādaśa nāmāni paṭhedvā pāṭhayediti || 17 || janmakoṭisahasrāṇāṃ pātakādeva mucyate | rāśabdo viśvavacano maścāpīśvaravācakaḥ || 18 || viśvānāmīśvaro yo hi tena rāmaḥ prakīrtitaḥ | ramate ramayā sārvaṃ tena rāmaṃ vidurbudhā || 19 || ramāyā ramaṇasthānaṃ rāmaṃ rāmavido viduḥ | rāśceti lakṣmīvacano maścāpīśvaravācakaḥ || 20 || lakṣmīpatiṃ gatiṃ rāmaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ | nāmnāṃ sahasraṃ divyānāṃ smaraṇe yatphalaṃ labhet || 21 || tatphalaṃ labhate nūnaṃ rāmoccāraṇamātrataḥ | sārūpyamuktivacano sāreti ca vidurbudhāḥ || 22 || yo devo'pyayanaṃ tasya sa ca nārāyaṇaḥ smṛtaḥ | nārāśca kṛtapāpāścāpyayanaṃ gamanaṃ smṛtam || 23 || yato hi gamanaṃ teṣāṃ so'yaṃ nārāyaṇaḥ smṛtaḥ | sakṛnnārāyaṇetyuktvā pumānkalmaśatatrayam || 24 || gaṅgādisarvatīrtheṣu snāto bhavati niścitam | nāraṃ ca mokṣaṇaṃ puṇyamayanaṃ jñānamīpsitam || 25 || tayorjñānaṃ bhavedyasmātso'yaṃ nārāyaṇaḥ prabhuḥ | nāstyanto yasya vedeṣu purāṇeṣu caturṣu ca || 26 || śāstreṣvanyeṣu yogeṣu tenānantaṃ vidurbudhāḥ | mukumadhyayamānaṃ ca nirvāṇaṃ mokṣavācakam || 27 ||* taddadāti ca yo devo mukuṃdastena kīrtitaḥ | mukuṃ bhaktirasapremavacanaṃ vedasaṃmatam || 28 ||** yastaṃ dadāti bhaktebhyo mukaṃdastena kīrtitaḥ | sūdanaṃ madhudaityasya yasmātsa madhusūdanaḥ || 29 || iti santo vadantīśaṃ vede bhinnārthamīpsitam | madhu klībaṃ ca mādhvīke kṛtakarmaśubhāśubhe || 30 || bhaktānāṃ karmaṇāṃ caiva sūdanaṃ madhusūdanaḥ | pariṇāmāśubhaṃ karmaṃ bhrāntānāṃ madhuraṃ madhu || 31 || karoti sūdanaṃ yo hi sa eva madhusūdanaḥ | kṛṣirutkṛṣṭavacano ṇaśca sadbhaktivācakaḥ || 32 || aścāpi dātṛvacanaḥ kṛṣṇaṃ tena vidurbudhāḥ | kṛṣiśca paramānande ṇaśca taddāsyakarmaṇi || 33 || tayordātā ca yo devastena kṛṣṇaḥ prakīrtitaḥ | koṭijanmārjite pāpe kṛṣiḥkleśe ca vartate || 34 || bhaktānāṃ ṇaśca nirvāṇe tena kṛṣṇaḥ prakīrtitaḥ | nāmnāṃ sahasraṃ divyānāṃ trirāvṛttyā cayatphalam || 35 || ekāvṛttyā tu kṛṣṇasya tatphalaṃ labhate naraḥ | kṛṣṇanāmnaḥ paraṃ nāma na bhūtaṃ na bhaviṣyati || 36 || sarvebhyaśca paraṃ nāma kṛṣṇeti vaidikā viduḥ | kṛṣṇa kṛṣṇoti he gopi yastaṃ smarati nityaśaḥ || 37 || jalaṃ bhittvā yathā padmaṃ narakāduddharecca saḥ | kṛṣṇeti maṅgalaṃ nāma yasya vāci pravartate || 38 || bhasmībhavanti sadyastu mahāpātakakoṭayaḥ | aśvamedhasahasrebhyaḥ phalaṃ kṛṣṇajapasya ca || 39 || varaṃ tebhyaḥ punarjanma nāto bhaktapunarbhavaḥ | sarveṣāmapi yajñānāṃ lakṣāṇi ca vratāni ca || 40 || tīrthasnānāni sarvāṇi tapāṃsyanaśanāni ca | vedapāṭhasahasrāṇi prādakṣiṇyaṃ bhuvaḥ śatam || 41 || kṛṣṇanāmajapasyāsya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm | teṣāṃ lobhā dbhavetsvargaphalaṃ ca suciraṃ nṛṇām || 42 || svarkādavaśyaṃ puṃsaśca japakarturhareḥ padam | ke jale sarvadehe'pi śayanaṃ yasya cā''tmanaḥ || 43 || vadanti vaidikāḥ sarve taṃ devaṃ keśavaṃ param | kaṃsaśca pātake vighne roge śoke ca dānave || 44 || teṣāmarirnihantā ca sa kaṃsāriḥ prakīrtitaḥ | rudrarūpeṇa saṃhartā viśvānāmapi nityaśaḥ || 45 || bhaktānāṃ pātakānāṃ ca haristena prakīrtitaḥ | mā ca brahmasvarūpā yā mūlaprakṛtirīśvarī || 46 || nārāyaṇīti vikhyātā viṣṇumāyā sanātanī | mahālakṣmīsvarūpā ca vedamātā sarasvatī rādhā vasuṃdharā gaṅgā tāsāṃ svāmī ca mādhavaḥ || 47 || brahmeśaśeṣādibhavaiśca vandyaṃ dhyānairna kiṃcitsanakādibhiśca | vedaiḥ purāṇairna nirūpitaṃ ca bhajasva bhaktyā navanītacoram || 48 || kva cāpi dugdhaṃ kva daghi ghṛtaṃ vā navoddhṛtaṃ vā kva ca takramīpsitam | teṣāṃ kva corobhavatiṃ kva cāpi kva bandhanaṃ te bhavamūlamadhye || 49 || na yogibhiḥ siddhagaṇairmunīndrairna bhaktasaṃghairbhavapadmaśeṣaiḥ | yogairna baddho na hi rakṣituṃ kṣamaiḥ kathaṃ sa vaddhastava mūlamadhyataḥ || 50 || pramṇānu bhaktyā stavanena pūjayā bhajasva putraṃ tarasā ca bhārate | hṛtpadmamadhye sthitamīśvaraṃ paraṃ dhyānena yatnena ca saṃtataṃ sati || 51 || varaṃ vṛṇuṣva bhadraṃ te yatte manasi vāñchitam | sarvaṃ dāsyāmi jagati devānāmapi durlabham || 52 || yaśodovāca harau ca niścalā bhaktistaddāsyaṃ vāñchitaṃ mama | tava nāmnaśca vyutpattiḥ kā vā tadvaktumarhasi || 53 || rādhikovāca bhavedbhaktirniścalā te harerdāsyaṃ ca durlabham | labhasva madvareṇāpi kathayāmi sunirṇayam || 54 || purā nandena dṛṣṭā'haṃ bhāṇḍīre vaṭamūlake | mayā ca kathito nando niṣiddhaśca prajeśvaraḥ || 55 || ahameva svayaṃ rādhā chāyā rāyaṇakāminī | rāyaṇaḥ śrīhareraṃśaḥ pārṣadapravaro mahān || 56 || rāśabdaśca mahāviṣṇurviśvāni yasya lomasu | viśvaprāṇiṣu viśveṣu dhā dhātrī mātṛvācakaḥ || 57 || dhātrī mātā'hameteṣāṃ mūlaprakṛtirīśvarī | tena rādhā samākhyātā hariṇā ca purā budhaiḥ || 58 || ahaṃ sudāmaśāpena vṛṣabhānasutā'dhunā | śatavarṣaṃ ca vicchedo hariṇā saha sāṃpratam || 59 || vṛṣabhānaśca kṛṣṇasya pārṣadapravaro mahān | pitṝṇāṃ mānasī kanyā mama mātā kalāvatī || 60 || ayonisaṃbhavā'haṃ ca mama mātā ca bhārate | punaḥ sārthaṃ ca yuṣmābhiryāsyāmi śrīhareḥ padam || 61 || iti te kathitaṃ sarvaṃ vrajaṃ vraja vrajeśvari | vrajeśvareṇa sahitā svāminā jñāninā sati || 62 || mamādhunā ca bhavatī dhyānasya vyavadhānikā | dhyānabhaṅge mahādoṣo narāṇāmapi sundari || 63 || iti śrībrahmao mahāo śrīkṛṣṇajanmakhao uttao nārādanāo rādhāyaśodāsaṃo ekādaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 111 ||