Chapter 109

नारायण उवाच एतस्मिन्नन्तरे राज्ञी रुक्मिणीजननी शभा । पतिपुत्रवतीभिश्च साध्वीभिः सहिता मुदा ।। १ ।। आगत्य मङ्गलं कृत्वा तत्र निर्मञ्छनादिकम् । दंपती वेशयामास रत्ननिर्माणमन्दिरम् ।। २ ।। नानाचित्रविचित्राढ्यं हीरहारेण भूषितम् । मुक्तामाणिक्यरत्नेन मुदीप्तं दर्पणेन च ।। ३ ।। ददर्श कृष्णस्तत्रैव दुर्गां दुर्गतिनाशिनीम् । सरस्वतीं च सावित्रीं रतिं च रोहिणीं सतीम् ।। ४ ।। देवपत्नीं राजपत्नीं मुनिपत्नीं पतिव्रताम् । रत्नमिहानस्थां च रत्नभूषणभूषिताम् ।। ५ ।। उत्तस्थुराराद्दृष्ट्वा च श्रीकृष्णं जगतीपतिम् । रत्नसिहासने रम्ये वारयामास तां मुदा ।। ६ ।। स्तुतिं चक्रुश्च देवाश्च मुनिपत्न्यश्च माधवम् । पुटाञ्जलियुतास्तत्र त्रमेण च पृधक्पृथक् ।। ७ ।। भोजयामास राज्ञी च वरेण सह कन्यकाम् । सकर्पूरं सताम्बूलं प्रददौ वासितं जलम् ।। ८ ।। दुर्गा कृष्णाय प्रददौ तत्र मङ्गलपत्रिकाम् । सर्वासामाज्ञया देवी पठेति तमुवाच सा ।। ९ ।। पपाठ पत्रिकां कृष्णो देवीसंसदि सस्मितः । लक्ष्मी सरस्वती दुर्गा सावित्री राधिका सती ।। १० ।। तुलसी पृथिवी गङ्गाऽरुन्धति यमुनाऽदितिः । शतरूपा च सीता च देवहूतिश्च मेनका ।। ११ ।। दैव्यश्चैताश्च दंपत्योः कुर्वन्तु परम् । पपाठ चेति कृष्णश्च शुश्रुवुर्जहसुश्च ताः ।। १२ ।। पार्वत्युवाचरुक्मिणीं रुक्मिणीकान्त त्वां पश्यन्तीं च सस्मिताम् । पश्य प्रौढां रुपवतीं सुन्दरीं नवयौवनाम् ।। १३ ।। शच्युवाच तव योग्या च युवती रत्नभूषणभूषिता । त्वां प्रार्थयन्ती सुचिरमवमन्यान्यमीश्वरम् ।। १४ ।। सावित्र्युवाच यथा वरस्तथा कन्या विधिना योजिता पुरा । विदग्धाया विदग्धेन सर्वत्र संगमः शुभः ।। १५ ।। रत्युवाच ईश्वरेण परीहासं का वा कर्तुं क्षमा भुवि । ध्यानासाध्यो दुराराध्यश्चावमन्यान्यमीश्वरम् ।। १६ ।। गायत्र्युवाच यथा वरस्तथा कन्या चाक्षुब्धे भैष्मके गृहे ।। १७ ।। रोहिण्युवाच सत्यं ब्रूहि जगन्नाथ कामिनीनां च संसदि । कीदृशी राधिका रम्या रुक्मिणी चापि कीदृशी ।। १८ ।। सरस्वत्युवाच राधायां यादृशी प्रीती रुक्मिण्यां नैव तादृशी । सा सङ्गिनी पूर्वकाले सर्वक्रीडासु वर्धिनी ।। १९ ।। प्राणाधिष्ठातुदेवी सा पञ्चप्राणाधिका सती । रुक्मिणी कमला साक्षात्संपदामधिदेवता ।। २० ।। सर्वशक्तिस्वरूपा च कृष्णस्य परमात्मनः । बुद्धेरप्यधिदेवी च दुर्गा नारायणी परा ।। २१ ।। देवाधिष्ठातृदेवी त्वं सावित्री वेदमातृका । विद्याधिदेवताऽहं च ततोऽन्याश्च कलाकलाः ।। २२ ।। न ब्रह्मणि शिवे शेषे गणेशे च दिनेश्वरे । न भक्तेषु च पद्मायां न शिवायां च मय्यपि ।। २३ ।। प्रसादो यादृशस्तस्यामन्येषु च न तादृशः । त्रैलोक्ये पृथिवी धन्या सुपुण्यं भारतं यतः ।। २४ ।। तत्र वृन्दावनं धन्यं राधापादाब्जचिह्नितम् । सर्वासामपि देवीनां राधा पुण्यवती सती ।। २५ ।। राधापादाब्जनखरे ददौ स्निग्धमलक्तकम् । अयमेवमिति श्रुत्वा जहसुः सर्वयोषितः ।। २६ ।। ध्यायन्ते दूर्तः सर्वा राधा वक्षःस्थलस्थिता । तस्माद्राधां नमस्कृत्य तुलनां मन्यते किल ।। २७ ।। सरस्वतीवचः श्रुत्वा सावित्री पार्वती सती । अन्याश्च योषितः सर्वाः साध्वित्यूचुश्च संसदि ।। २८ ।। लोपामुद्राऽनसूया चाप्यहल्याऽरुन्धती तथा । सर्वास्ता मुनिपत्न्यश्च रभसं चक्रुरीश्वरम् ।। २९ ।। अथ देवांश्च भूपांश्च मुनीद्रांश्चापि भीष्मकः । पूजयामास विधिना भोजयामास सादरम् ।। ३० ।। खाद्यतां लोका दीयतां दीयतामिति । शब्दो बभूव नगरे वाद्यसंगीतमङ्गलैः ।। ३१ ।। अथ प्रभाते ब्रह्मेशसेषास्त्रिदशास्तथा । यानमारोहणं भूपाश्चक्रिरे च त्वरान्विताः ।। ३२ ।। राजा महोग्रसेनश्च वसुदेवस्त्वरान्वितः । कारयामास यात्रां च श्रीकृष्णं रुक्मिणीं सतीम् ।। ३३ ।। सुभद्रा रुक्मिणीमाता कन्यां कृत्वा स्ववक्षसि । रुरोदोच्चैस्तत्सखीभिर्बान्धवैरित्युवाच सा ।। ३४ ।। सुभद्रोवाच क्व यासि मां परित्यज्य वत्से मातरमीश्वरीम् । कथं जीवामि त्वां त्यक्त्वा कथं त्वं वाऽपि जीवसि ।। ३५ ।। महालक्ष्मीर्मम गृहात्कन्यारूपा च मायया । वसुदेवालयं यासि वासुदेवप्रिया सतीः ।। ३६ ।। इत्युक्त्वा कन्यकां शोकात्सिषेव नेत्रजैर्जलैः । भीष्मकः साश्रुनेत्रश्च कन्यां कृष्णे समर्प्य च ।। ३७ ।। तं च कृत्वा परीहारं रुरोदोच्चैरतीव सः । रुरोद रुक्मिणी देवी श्रीकृष्णश्चापि मायया ।। ३८ ।। रथमारोपयामास वसुदेवः सुतं वधूम् । एतस्मिन्नन्तरे राजा जामात्रे यौतुकं ददौ ।। ३९ ।। गचेन्द्राणां सहस्रं च षङ्गुणं च तुरंगमम् । दासीनां च सहस्रं च किंकराणां शतं शतम् ।। ४० ।। रत्नानां च सहस्रं चैवामुल्यरत्नभूषणम् । स्वर्णानां परिशुद्धानां पञ्चलक्षं च सादरम ।। ४१ ।। तोयभोजनपात्राणि कुतानि विश्वकर्मणा । सौवर्णानि च रम्याणि सुरभीः प्रददौ मुदा ।। ४२ ।। दुग्धवतीनां धेनुनां सवत्सानां सहस्रकम् । अमूल्यानि च रम्याणि वह्निशुद्धांशुकानि च ।। ४३ ।। वसुदेवश्चोग्रसेनो देवैश्च मुनीभिः सह । प्रहृष्टवदनः शीघ्रं द्वारकाभिसुखं ययौ ।। ४४ ।। प्रविश्य स्वपुरीं रम्या कारयामास मङ्गलम् । वाद्यं च वादयामास सुन्दरं सुमनोहरम् ।। ४५ ।। देवकी रोहिणी रम्या यशोदा नन्दगेहिनी । अदितिश्च दितिश्चैव तथा च वरकामिनी ।। ४६ ।। श्रीकृष्णं रुक्मिणीं रम्यां विलोक्य च पुनः पुनः । गृहं प्रवेशयामास कारयामास मङ्गलम् ।। ४७ ।। चतुर्विधं भोजयित्वा देवांश्च मुनिपुंगवान् । नृपांश्च बान्धवांश्चैव परीहारं चकार च ।। ४८ ।। भट्टेभ्यो ब्राह्मणेभ्योऽपि ददौ रत्नादिकं मुदा । तांश्चपि भोजयामास परितुष्टांश्च सस्मितान् ।। ४९ ।। एवं भुक्त्वा धनं लब्ध्वा ययुः सर्वे गृहं मुदा । मङ्गलं कारयामास वसुदेवस्य वल्लभा ।। ५० ।। इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मखo उत्तo नारादनाo रुक्मिण्यु- द्वाहो नाम नवाधिकशततमोऽध्यायः ।। १०९ ।।

nārāyaṇa uvāca etasminnantare rājñī rukmiṇījananī śabhā | patiputravatībhiśca sādhvībhiḥ sahitā mudā || 1 || āgatya maṅgalaṃ kṛtvā tatra nirmañchanādikam | daṃpatī veśayāmāsa ratnanirmāṇamandiram || 2 || nānācitravicitrāḍhyaṃ hīrahāreṇa bhūṣitam | muktāmāṇikyaratnena mudīptaṃ darpaṇena ca || 3 || dadarśa kṛṣṇastatraiva durgāṃ durgatināśinīm | sarasvatīṃ ca sāvitrīṃ ratiṃ ca rohiṇīṃ satīm || 4 || devapatnīṃ rājapatnīṃ munipatnīṃ pativratām | ratnamihānasthāṃ ca ratnabhūṣaṇabhūṣitām || 5 || uttasthurārāddṛṣṭvā ca śrīkṛṣṇaṃ jagatīpatim | ratnasihāsane ramye vārayāmāsa tāṃ mudā || 6 || stutiṃ cakruśca devāśca munipatnyaśca mādhavam | puṭāñjaliyutāstatra trameṇa ca pṛdhakpṛthak || 7 || bhojayāmāsa rājñī ca vareṇa saha kanyakām | sakarpūraṃ satāmbūlaṃ pradadau vāsitaṃ jalam || 8 || durgā kṛṣṇāya pradadau tatra maṅgalapatrikām | sarvāsāmājñayā devī paṭheti tamuvāca sā || 9 || papāṭha patrikāṃ kṛṣṇo devīsaṃsadi sasmitaḥ | lakṣmī sarasvatī durgā sāvitrī rādhikā satī || 10 || tulasī pṛthivī gaṅgā'rundhati yamunā'ditiḥ | śatarūpā ca sītā ca devahūtiśca menakā || 11 || daivyaścaitāśca daṃpatyoḥ kurvantu param | papāṭha ceti kṛṣṇaśca śuśruvurjahasuśca tāḥ || 12 || pārvatyuvācarukmiṇīṃ rukmiṇīkānta tvāṃ paśyantīṃ ca sasmitām | paśya prauḍhāṃ rupavatīṃ sundarīṃ navayauvanām || 13 || śacyuvāca tava yogyā ca yuvatī ratnabhūṣaṇabhūṣitā | tvāṃ prārthayantī suciramavamanyānyamīśvaram || 14 || sāvitryuvāca yathā varastathā kanyā vidhinā yojitā purā | vidagdhāyā vidagdhena sarvatra saṃgamaḥ śubhaḥ || 15 || ratyuvāca īśvareṇa parīhāsaṃ kā vā kartuṃ kṣamā bhuvi | dhyānāsādhyo durārādhyaścāvamanyānyamīśvaram || 16 || gāyatryuvāca yathā varastathā kanyā cākṣubdhe bhaiṣmake gṛhe || 17 || rohiṇyuvāca satyaṃ brūhi jagannātha kāminīnāṃ ca saṃsadi | kīdṛśī rādhikā ramyā rukmiṇī cāpi kīdṛśī || 18 || sarasvatyuvāca rādhāyāṃ yādṛśī prītī rukmiṇyāṃ naiva tādṛśī | sā saṅginī pūrvakāle sarvakrīḍāsu vardhinī || 19 || prāṇādhiṣṭhātudevī sā pañcaprāṇādhikā satī | rukmiṇī kamalā sākṣātsaṃpadāmadhidevatā || 20 || sarvaśaktisvarūpā ca kṛṣṇasya paramātmanaḥ | buddherapyadhidevī ca durgā nārāyaṇī parā || 21 || devādhiṣṭhātṛdevī tvaṃ sāvitrī vedamātṛkā | vidyādhidevatā'haṃ ca tato'nyāśca kalākalāḥ || 22 || na brahmaṇi śive śeṣe gaṇeśe ca dineśvare | na bhakteṣu ca padmāyāṃ na śivāyāṃ ca mayyapi || 23 || prasādo yādṛśastasyāmanyeṣu ca na tādṛśaḥ | trailokye pṛthivī dhanyā supuṇyaṃ bhārataṃ yataḥ || 24 || tatra vṛndāvanaṃ dhanyaṃ rādhāpādābjacihnitam | sarvāsāmapi devīnāṃ rādhā puṇyavatī satī || 25 || rādhāpādābjanakhare dadau snigdhamalaktakam | ayamevamiti śrutvā jahasuḥ sarvayoṣitaḥ || 26 || dhyāyante dūrtaḥ sarvā rādhā vakṣaḥsthalasthitā | tasmādrādhāṃ namaskṛtya tulanāṃ manyate kila || 27 || sarasvatīvacaḥ śrutvā sāvitrī pārvatī satī | anyāśca yoṣitaḥ sarvāḥ sādhvityūcuśca saṃsadi || 28 || lopāmudrā'nasūyā cāpyahalyā'rundhatī tathā | sarvāstā munipatnyaśca rabhasaṃ cakrurīśvaram || 29 || atha devāṃśca bhūpāṃśca munīdrāṃścāpi bhīṣmakaḥ | pūjayāmāsa vidhinā bhojayāmāsa sādaram || 30 || khādyatāṃ lokā dīyatāṃ dīyatāmiti | śabdo babhūva nagare vādyasaṃgītamaṅgalaiḥ || 31 || atha prabhāte brahmeśaseṣāstridaśāstathā | yānamārohaṇaṃ bhūpāścakrire ca tvarānvitāḥ || 32 || rājā mahograsenaśca vasudevastvarānvitaḥ | kārayāmāsa yātrāṃ ca śrīkṛṣṇaṃ rukmiṇīṃ satīm || 33 || subhadrā rukmiṇīmātā kanyāṃ kṛtvā svavakṣasi | rurodoccaistatsakhībhirbāndhavairityuvāca sā || 34 || subhadrovāca kva yāsi māṃ parityajya vatse mātaramīśvarīm | kathaṃ jīvāmi tvāṃ tyaktvā kathaṃ tvaṃ vā'pi jīvasi || 35 || mahālakṣmīrmama gṛhātkanyārūpā ca māyayā | vasudevālayaṃ yāsi vāsudevapriyā satīḥ || 36 || ityuktvā kanyakāṃ śokātsiṣeva netrajairjalaiḥ | bhīṣmakaḥ sāśrunetraśca kanyāṃ kṛṣṇe samarpya ca || 37 || taṃ ca kṛtvā parīhāraṃ rurodoccairatīva saḥ | ruroda rukmiṇī devī śrīkṛṣṇaścāpi māyayā || 38 || rathamāropayāmāsa vasudevaḥ sutaṃ vadhūm | etasminnantare rājā jāmātre yautukaṃ dadau || 39 || gacendrāṇāṃ sahasraṃ ca ṣaṅguṇaṃ ca turaṃgamam | dāsīnāṃ ca sahasraṃ ca kiṃkarāṇāṃ śataṃ śatam || 40 || ratnānāṃ ca sahasraṃ caivāmulyaratnabhūṣaṇam | svarṇānāṃ pariśuddhānāṃ pañcalakṣaṃ ca sādarama || 41 || toyabhojanapātrāṇi kutāni viśvakarmaṇā | sauvarṇāni ca ramyāṇi surabhīḥ pradadau mudā || 42 || dugdhavatīnāṃ dhenunāṃ savatsānāṃ sahasrakam | amūlyāni ca ramyāṇi vahniśuddhāṃśukāni ca || 43 || vasudevaścograseno devaiśca munībhiḥ saha | prahṛṣṭavadanaḥ śīghraṃ dvārakābhisukhaṃ yayau || 44 || praviśya svapurīṃ ramyā kārayāmāsa maṅgalam | vādyaṃ ca vādayāmāsa sundaraṃ sumanoharam || 45 || devakī rohiṇī ramyā yaśodā nandagehinī | aditiśca ditiścaiva tathā ca varakāminī || 46 || śrīkṛṣṇaṃ rukmiṇīṃ ramyāṃ vilokya ca punaḥ punaḥ | gṛhaṃ praveśayāmāsa kārayāmāsa maṅgalam || 47 || caturvidhaṃ bhojayitvā devāṃśca munipuṃgavān | nṛpāṃśca bāndhavāṃścaiva parīhāraṃ cakāra ca || 48 || bhaṭṭebhyo brāhmaṇebhyo'pi dadau ratnādikaṃ mudā | tāṃścapi bhojayāmāsa parituṣṭāṃśca sasmitān || 49 || evaṃ bhuktvā dhanaṃ labdhvā yayuḥ sarve gṛhaṃ mudā | maṅgalaṃ kārayāmāsa vasudevasya vallabhā || 50 || iti śrībrahmao mahāo śrīkṛṣṇajanmakhao uttao nārādanāo rukmiṇyu- dvāho nāma navādhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 109 ||