Chapter 98

अथाष्टनवतितमोऽध्यायः नारायण उवाच अथोद्धवो यशोदां च प्रणम्य त्वरया मुदा । खर्जूरकाननं वामे कृत्वा च यमुनां ययौ ।। १ ।। स्नात्वा भुक्त्वा च तत्रैव जगाम् मथुरां पुनः ।ददर्श वटमूले च गोविन्दं रहसि स्थितम् ।। २ ।। प्रफुल्लोऽप्युद्धवं दृष्टवा सस्मितं तमुवाच सः । रुदन्तं शोकदग्धं च साश्रुनेत्रं च कातरम् ।। ३ ।। श्रीभगवानुवाच आगच्छोद्धव कल्याणं राधा जीवति जीवति । कल्याणयुक्ता गोप्यश्च जीवन्ति विरहज्वरात् ।। ४ ।। शुभं गोपशिशूनां च वत्सानां च गवामपि । माता मे पुत्रविरहाद्यशोदा कीदृशी च सा ।। ५ ।। वद बन्धो यथार्थं तत्त्वां दृष्ट्वा किमुवाच सा । त्वयोक्ता जननी किं वा पुनः सा किमुवाच माम् ।। ६ ।। दृष्टं तद्यमुनाकूलं पुण्यं वृन्दावनं वनम् । निर्जनोपवनोघैश्च सुरम्यं रासमण्डलम् ।। ७ ।। रम्यं कुञ्जकुटीरौधै रम्यं क्रीडासरोवरम् । पुष्पोद्यानं विकसितं संकुलं च मधुव्रतैः ।। ८ ।। भाण्डीरे च वटो दृष्टः सुस्निग्धो बालकान्वितः । दृष्टो गोष्ठो गवां दृष्टं गोकुलं गोकुलव्रजम् ।। ९ ।। यदि जीवति राधा सा दृष्ट्वा त्वां किमुवाच माम् । तत्सर्वं वद हे बन्धी चाऽऽन्दोलयति मे मनः ।। १० ।। किमूचुर्गोपिकाः सर्वाः किमुचुर्गोपबालकाः । गोपाश्च वृद्धाः किंवोचुर्वयस्या जनकस्य मे ।। ११ ।। बलवेवस्य जननी किमूचे रोहिणी सती । किमुचूरपरास्तात बन्धुवल्लभवल्लवाः ।। १२ ।। किं भुक्तं किमपूर्वं वा दत्तं मात्रा च राधया । कीदृग्वाक्यं सुमधुरं संभाषा कीदृशीति च ।। १३ ।। गोपानां गोपिकानां च शिशूनां मातुरेव च । राधायाश्चापि कीदृग्वा मयि प्रेमोद्धवाधिकम् ।। १४ ।। मां च स्मरति माता मे मां च स्मरति रोहिणी। मां च स्मरति सा राधा मत्प्रेमविरहाकुला ।। १५ ।। मां च स्मरन्ति गोप्यश्च गोपाश्च गोपबालकाः । भाण्डीरे वटमूले च बालाः क्रीडन्ति मां विना ।। १६ ।। दत्तमन्नं ब्राह्मणीभिर्यत्र भुक्तं सुधोपमम् । प्रमदाबालकैः सार्धं तद्दृष्टं पदमीप्सितम् ।। १७ ।। इन्द्रयागस्थलं दृष्टं दृष्टो गोवर्धनो वरः । ब्रह्मणा च हृता गावो यत्र तद्दृष्टमुत्तमम् ।। १८ ।। श्रीकृष्णस्य वचः श्रुत्वा शोकोक्तं मधुरान्वितम् । उद्धवः समुवाचेदं भगवन्तं सनातनम् ।। १९ ।। उद्धव उवाच यद्यदुकतं त्वया नाथ सर्वं दृष्टं यथेप्सितम् । सफलं जीवनं जन्म कृतमत्रैव भारते ।। २० ।। दृष्टं भारतसारं च पुण्यं वृन्दावनं वनम् । तत्सारं व्रजभूमौ च सुरम्यं रासमण्डलम् ।। २१ ।। तत्सारभूता गोलोकवासिन्यो गोपिकाः वराः । दृष्टा तत्मारभूता च राधा रासेश्वरी परा ।। २२ ।। कदलीवनमध्ये च निर्जने सुहृदस्थले । पङ्कस्थे पङ्कजदले सजले चन्दनार्चिते ।। २३ ।। शयनेऽतिविषण्णा सा रत्नभूषणवर्जिता । अतीव मलिना क्षीणाऽऽच्छादिता शुक्लवाससा ।। २४ ।। सेविता सखिभिस्तत्र सततं श्वेतचामरैः । कृशोदरी निराहारा क्षणं श्वसिति च क्षणम् ।। २५ ।। क्षणं जीवति किं वा सा विरहज्वरपीडिता । किं वा जलं स्थलं किं दा नक्तं किं वा दिनं हरे ।। २६।।नरं पशुं न जानाति किं परं किमु बान्धवम् । बाह्यज्ञानविरहिता ध्यायमाना पदं तव ।। २७ ।। त्रेलोक्ये यशसा भाति तन्मृत्युर्यशसंभवः । स्त्रीहत्यां नैव वाञ्छन्ति ज्ञानहीनाश्च दस्यवः ।। २८ ।। गच्छ शीघ्रं जगन्नाथ कदलीवनमीप्सितम् । बहिर्भूता न जगतां सा राधा त्वत्परायणा ।। २९ ।। अतीव भक्ता न त्याज्या प्रभुणा रक्षिता सदा । न हि राधापरा भक्ता न भूता न भविष्यति ।। ३० ।। मन्मथः शंकराद्भीतो भवांश्च तत्पुरःसुरः । भवद्विधं पतिं प्राप्य कामदग्धा च राधिका ।। ३१ ।। तस्मात्सर्वपरं कर्म तन्न केनापि वार्यते । मधुर्दहति चन्द्रश्च सततं किरणेन च ।। ३२ ।। शश्वत्सुगन्धिवायुश्चाप्यनाथा सर्वबीडिता । तप्तकाञ्चनवर्णभा साऽधुना कज्जलोपमा ।। ३३ ।। सुवर्णवर्णकेशी च वासोवेषविवर्चिता । स्वयं विधाता त्वद्भक्तः सुराणां प्रवरो विभुः ।। ३४ ।। त्वद्भक्तः शंकरो देवो योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः । सनत्कुमारस्त्व द्भक्तो गणेशो ज्ञानितां वरः ।। ३५ ।। मुनीन्द्राश्च कतिविधास्त्वद्भक्ता धरणीतले । त्वद्भक्ता यादृशी राधा न भक्तादृशोऽपरः ।। ३६ ।। ध्यायते यादृशी राधा स्वयं लक्ष्मीर्न तादृशी । हरिरायाति चेत्येवं राधाग्रे स्वीकृतं मया ।। ३७ ।। शीघ्रं गच्छ महाभाग तदेव सार्थकं कुरु । अद्धवस्य वचःश्रुत्वा जहासोवाच माधवः वेदोक्तं कथयामास सहितं सत्यसुव्रतम् ।। ३८ ।। श्रीभगवानुवाच स्त्रीषु धर्मविवाहेषु वृत्त्यर्थे प्राणसंकटे । गवामर्थे ब्राह्मणार्थे नानृतं स्याज्जुगुप्सितम् ।। ३९ ।। तत्स्वीकारविहीनेन कुतस्त्वं नरकः कुतः । गोलोकं याति मद्भक्तो नरकं न हि पश्यति ।। ४० ।। त्वदङ्गीकारसाफल्यं करिष्यामि तथाऽपि च । यास्यामि स्वप्ने च गोकुलं विरहाकुलम् ।। ४१ ।। इत्याकणर्य ययौ गेहमुद्धवश्च महायशाः । हरिर्जगाम स्वप्ने च गोकुलं विर्हाकुलम् ।। ४२ ।। स्वप्ने राधां समाश्वास्य दत्त्वा ज्ञानं सुदुर्लभम् । संतोष्य क्रीडया तां च गोपिकाश्च यथोचितम् ।। ४३ ।। बोधयित्वा यशोदां च स्तनं पीत्वा च निद्रिताम् । गोपान्गोपशिशूंश्चैव बोधयित्वा ययौ पुनः ।। ४४ ।। इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मखo उत्तo नारदनाo अष्टनवतितमोऽध्यायः ।। ९८ ।।

athāṣṭanavatitamo'dhyāyaḥ nārāyaṇa uvāca athoddhavo yaśodāṃ ca praṇamya tvarayā mudā | kharjūrakānanaṃ vāme kṛtvā ca yamunāṃ yayau || 1 || snātvā bhuktvā ca tatraiva jagām mathurāṃ punaḥ |dadarśa vaṭamūle ca govindaṃ rahasi sthitam || 2 || praphullo'pyuddhavaṃ dṛṣṭavā sasmitaṃ tamuvāca saḥ | rudantaṃ śokadagdhaṃ ca sāśrunetraṃ ca kātaram || 3 || śrībhagavānuvāca āgacchoddhava kalyāṇaṃ rādhā jīvati jīvati | kalyāṇayuktā gopyaśca jīvanti virahajvarāt || 4 || śubhaṃ gopaśiśūnāṃ ca vatsānāṃ ca gavāmapi | mātā me putravirahādyaśodā kīdṛśī ca sā || 5 || vada bandho yathārthaṃ tattvāṃ dṛṣṭvā kimuvāca sā | tvayoktā jananī kiṃ vā punaḥ sā kimuvāca mām || 6 || dṛṣṭaṃ tadyamunākūlaṃ puṇyaṃ vṛndāvanaṃ vanam | nirjanopavanoghaiśca suramyaṃ rāsamaṇḍalam || 7 || ramyaṃ kuñjakuṭīraudhai ramyaṃ krīḍāsarovaram | puṣpodyānaṃ vikasitaṃ saṃkulaṃ ca madhuvrataiḥ || 8 || bhāṇḍīre ca vaṭo dṛṣṭaḥ susnigdho bālakānvitaḥ | dṛṣṭo goṣṭho gavāṃ dṛṣṭaṃ gokulaṃ gokulavrajam || 9 || yadi jīvati rādhā sā dṛṣṭvā tvāṃ kimuvāca mām | tatsarvaṃ vada he bandhī cā''ndolayati me manaḥ || 10 || kimūcurgopikāḥ sarvāḥ kimucurgopabālakāḥ | gopāśca vṛddhāḥ kiṃvocurvayasyā janakasya me || 11 || balavevasya jananī kimūce rohiṇī satī | kimucūraparāstāta bandhuvallabhavallavāḥ || 12 || kiṃ bhuktaṃ kimapūrvaṃ vā dattaṃ mātrā ca rādhayā | kīdṛgvākyaṃ sumadhuraṃ saṃbhāṣā kīdṛśīti ca || 13 || gopānāṃ gopikānāṃ ca śiśūnāṃ mātureva ca | rādhāyāścāpi kīdṛgvā mayi premoddhavādhikam || 14 || māṃ ca smarati mātā me māṃ ca smarati rohiṇī| māṃ ca smarati sā rādhā matpremavirahākulā || 15 || māṃ ca smaranti gopyaśca gopāśca gopabālakāḥ | bhāṇḍīre vaṭamūle ca bālāḥ krīḍanti māṃ vinā || 16 || dattamannaṃ brāhmaṇībhiryatra bhuktaṃ sudhopamam | pramadābālakaiḥ sārdhaṃ taddṛṣṭaṃ padamīpsitam || 17 || indrayāgasthalaṃ dṛṣṭaṃ dṛṣṭo govardhano varaḥ | brahmaṇā ca hṛtā gāvo yatra taddṛṣṭamuttamam || 18 || śrīkṛṣṇasya vacaḥ śrutvā śokoktaṃ madhurānvitam | uddhavaḥ samuvācedaṃ bhagavantaṃ sanātanam || 19 || uddhava uvāca yadyadukataṃ tvayā nātha sarvaṃ dṛṣṭaṃ yathepsitam | saphalaṃ jīvanaṃ janma kṛtamatraiva bhārate || 20 || dṛṣṭaṃ bhāratasāraṃ ca puṇyaṃ vṛndāvanaṃ vanam | tatsāraṃ vrajabhūmau ca suramyaṃ rāsamaṇḍalam || 21 || tatsārabhūtā golokavāsinyo gopikāḥ varāḥ | dṛṣṭā tatmārabhūtā ca rādhā rāseśvarī parā || 22 || kadalīvanamadhye ca nirjane suhṛdasthale | paṅkasthe paṅkajadale sajale candanārcite || 23 || śayane'tiviṣaṇṇā sā ratnabhūṣaṇavarjitā | atīva malinā kṣīṇā''cchāditā śuklavāsasā || 24 || sevitā sakhibhistatra satataṃ śvetacāmaraiḥ | kṛśodarī nirāhārā kṣaṇaṃ śvasiti ca kṣaṇam || 25 || kṣaṇaṃ jīvati kiṃ vā sā virahajvarapīḍitā | kiṃ vā jalaṃ sthalaṃ kiṃ dā naktaṃ kiṃ vā dinaṃ hare || 26||naraṃ paśuṃ na jānāti kiṃ paraṃ kimu bāndhavam | bāhyajñānavirahitā dhyāyamānā padaṃ tava || 27 || trelokye yaśasā bhāti tanmṛtyuryaśasaṃbhavaḥ | strīhatyāṃ naiva vāñchanti jñānahīnāśca dasyavaḥ || 28 || gaccha śīghraṃ jagannātha kadalīvanamīpsitam | bahirbhūtā na jagatāṃ sā rādhā tvatparāyaṇā || 29 || atīva bhaktā na tyājyā prabhuṇā rakṣitā sadā | na hi rādhāparā bhaktā na bhūtā na bhaviṣyati || 30 || manmathaḥ śaṃkarādbhīto bhavāṃśca tatpuraḥsuraḥ | bhavadvidhaṃ patiṃ prāpya kāmadagdhā ca rādhikā || 31 || tasmātsarvaparaṃ karma tanna kenāpi vāryate | madhurdahati candraśca satataṃ kiraṇena ca || 32 || śaśvatsugandhivāyuścāpyanāthā sarvabīḍitā | taptakāñcanavarṇabhā sā'dhunā kajjalopamā || 33 || suvarṇavarṇakeśī ca vāsoveṣavivarcitā | svayaṃ vidhātā tvadbhaktaḥ surāṇāṃ pravaro vibhuḥ || 34 || tvadbhaktaḥ śaṃkaro devo yogīndrāṇāṃ gurorguruḥ | sanatkumārastva dbhakto gaṇeśo jñānitāṃ varaḥ || 35 || munīndrāśca katividhāstvadbhaktā dharaṇītale | tvadbhaktā yādṛśī rādhā na bhaktādṛśo'paraḥ || 36 || dhyāyate yādṛśī rādhā svayaṃ lakṣmīrna tādṛśī | harirāyāti cetyevaṃ rādhāgre svīkṛtaṃ mayā || 37 || śīghraṃ gaccha mahābhāga tadeva sārthakaṃ kuru | addhavasya vacaḥśrutvā jahāsovāca mādhavaḥ vedoktaṃ kathayāmāsa sahitaṃ satyasuvratam || 38 || śrībhagavānuvāca strīṣu dharmavivāheṣu vṛttyarthe prāṇasaṃkaṭe | gavāmarthe brāhmaṇārthe nānṛtaṃ syājjugupsitam || 39 || tatsvīkāravihīnena kutastvaṃ narakaḥ kutaḥ | golokaṃ yāti madbhakto narakaṃ na hi paśyati || 40 || tvadaṅgīkārasāphalyaṃ kariṣyāmi tathā'pi ca | yāsyāmi svapne ca gokulaṃ virahākulam || 41 || ityākaṇarya yayau gehamuddhavaśca mahāyaśāḥ | harirjagāma svapne ca gokulaṃ virhākulam || 42 || svapne rādhāṃ samāśvāsya dattvā jñānaṃ sudurlabham | saṃtoṣya krīḍayā tāṃ ca gopikāśca yathocitam || 43 || bodhayitvā yaśodāṃ ca stanaṃ pītvā ca nidritām | gopāngopaśiśūṃścaiva bodhayitvā yayau punaḥ || 44 || iti śrībrahmao mahāo śrīkṛṣṇajanmakhao uttao nāradanāo aṣṭanavatitamo'dhyāyaḥ || 98 ||