Chapter 87

अथ सप्ताशीतितमोध्यायः नन्द उवाच त्वां ज्ञातुं नहि शक्ताश्च वेदा वेदप्रभुं स्वयम् । सुरा ब्रह्मेशसेषाद्या मुनिसिद्धादयस्तथा ।। १ ।। को भवानिति विज्ञातुं परं कौतूहलं मम । तत्सर्व स्वात्मयाथार्थ्यं निर्जने कथय प्रभो ।। २ ।। नारायण उवाच एतस्मिन्नन्तरे तत्र कृष्णं द्रष्टुं मुनीश्वराः । आजग्मुः सहसा वत्स ज्वलन्तो ब्रह्मतेजसा ।। ३ ।। पुलहश्च पुलस्त्यश्च क्रतुश्च भृगुरङ्गिराः । प्रचेताश्च वसिष्ठश्च दुर्वासाः कण्व एव च ।। ४ ।। कात्यायनः पाणिनिश्च कणादो गौतमस्तथा । सनकश्च सनन्दश्च दृतीयश्च सनातनः ।। ५ ।। कपिलश्चाऽऽसुरिश्चैव वायुः पञ्चशिखस्तथा । विश्वामित्रो वाल्मीकिश्च कश्यपश्च पराशरः ।। ६ ।। विभाण्डको मरीचिश्च शुक्रौऽत्रिश्च बृहस्पतिः । गार्ग्यश्यापि तथा वात्स्यो व्यासश्च जैमिनिस्तथा ।। ७ ।। मितवागृष्यशृङ्गश्च याज्ञवल्क्यः शुकस्तथा । सौभरिः शुद्धजटिलो भरद्वाजः सुभद्रकः ।। ८ ।। मार्कण्डेयो लोमशश्च आसुरिश्च विटङ्कणः । अष्टावक्र शतानन्दो वामदेश्च भासुरिः ।। ९ ।। संवर्तश्चाप्युतथ्यश्च नरोऽहं चापि नारद । जाबालिः पर्शुरामश्चाप्यगस्त्यः पैल एव च ।। १० ।। युधामन्युर्गौ रमुखोऽप्युपमन्युः श्रृतश्रवाः । मैत्रेयश्च्यवनश्चैव वररुच्यर्षिरेव च ।। ११ ।। तान्दृष्ट्वा सहसोत्थाय नमस्कृत्य पुटाञ्जलिः । सिंहासनेषु रम्येषु वासयामास सादरम् ।। १२ ।। पूजयामास विधिवत्कुशलप्रश्नपूर्वकम् । परस्परं च संभाष्य मध्ये कृष्ण उवास सः ।। १३ ।। एतस्मिन्नन्तरे कृष्णस्तेजोराशिं ददर्श सः । ददुशुस्ते च मुनयोऽप्याकाशे च समुज्ज्वलम् ।। १४ ।। तेजसोऽभ्यन्तरे वत्स कुमारं कनकप्रभाम् । यथैव पञ्चवर्षीयं नग्नं बालकमीप्सितम् ।। १५ ।। आविर्बभूव सहसा समामध्ये च नारद । उत्तिष्टमानं सहसा तं दृष्ट्वा मुनपुंगवाः ।। १६ ।। प्रणेमुर्मुनयः सर्वे शौरिश्च प्रणनाम तम् । सस्मितं स्निग्धनेत्रं चकृत्वा युक्तिं च सादरम् ।। १७ ।। स सर्वानाशिषं कृत्वा समुवास च संसदि । उवाच तांश्च शौरिं च भगवन्तं सनातनम् ।। १८ ।। सनत्कुमार उवाच भद्रं वो मुनयः शश्वत्तपसां फलमीप्सितम् । कृष्णस्य कुशलप्रश्नं सिवबीजस्य निष्फलम् ।। १९ ।। सांप्रतं कुशुलं वश्च दर्शनं परमात्मनः । भक्तानुरोधाद्देहस्य परस्य प्रकृतेरपि ।। २० ।। निर्गुणास्य निरीहस्य सर्वबीजस्य तेयसा । भारावतरणायैव चाऽऽविर्भूतस्य सांप्रतम् ।। २१ ।। श्रीकृष्ण उवाच शरीरधारिणश्चापि कुशलप्रश्नमीप्सितम् । तत्कथं कुशलप्रश्नं मयि विप्र न विद्यते ।। २२ ।। सनत्कुमार उवाच शरीरे प्राकृते नाथ संततं च शुभाशुभम् । नित्यदेहे क्षेमबीजे शिवप्रश्नमनर्थकम् ।। २३ ।। श्रीभगवानुवाच यो यो विग्रहधारी च स च प्राकृतिकः स्मृताः । देहो न विद्यते विप्र तां नित्यां प्राकृतिं विना ।। २४ ।। सनत्कुमार उवाच रक्तबिन्दूद्भवा देहास्ते च प्राकृतिका स्मृताः । कथं प्रकृतिनाथस्य बीजस्य प्राकृतं वपुः ।। २५ ।। सर्वबीजस्य सर्वादिर्भवांश्च भगवान्स्वयम् । सर्वेषामवतारणां प्रधानं बीजमव्ययम् ।। २६ ।। कृत्वा वदन्ति वेदाश्च नित्यं सत्यं सनातनम् । ज्योतिःस्वरूपं प्रधानं बीजमव्ययम् ।। २७ ।। मायया सगुणं चैव मायेशं निर्गुणं परम् । प्रवदन्ति च वेदाङ्गास्तथा वेदविदः प्रभो ।। २८ ।। श्रीकृष्ण उवाच संप्रतं वासुदेवोऽहं रक्तपीर्याश्रितं वपुः । कथं न प्रकृतो विप्र शिवप्रश्नमभीप्सितम् ।। २९ ।। सनत्कुमार उवाच वासुः सर्वनिवासश्च विश्वानि यस्य लोमसु । तस्य देवः परं ब्रह्म वासुदेव इतीरितः ।। ३० ।। वासुदेवेति तन्नाम वेदेषु च चतुर्षु च । पुराणेष्वितिहासेषु यात्रादिषु च दृश्यते ।। ३१ ।। रक्तवीर्याश्रितो देहः क्व ते वेदे निरूपितः । साक्षिणो मुनयश्चैव धर्मः सर्वत्र एव च ।। ३२ ।। साक्षिणो मम वेदाश्च रविचन्दौ च संप्रतम् ।। ३३ ।। भृगुरुवाच सत्यं वदसि त्वमेव वैष्णवाग्रणीः । स्वागतं कुशलं शश्वत्किंनिमित्तमिहाऽऽगतः ।। ३४ ।। सनत्कुमार उवाच श्रूयतां मुनयः सर्वे श्रूयतां कृष्ण सांप्रतम् । अहो येन निमित्तेन चातिशीघ्रमिहाऽऽगतः ।। ३५ ।। श्रीकृष्ण उवाच भगवन्मर्वधर्मज्ञ किंनिमित्तमिहाऽऽगतः । सर्वं जानासि सर्वज्ञ त्वमेव विदुषां वरः ।। ३६ ।। सनत्कुमार उवाच धन्योऽसि भगवञ्छश्वन्मान्योऽसि जगतामपि । सर्वेश्वरेश्वरोऽसि त्वं तत्परो नास्ति विश्वतः ।। ३७ ।। श्रीकृष्ण उवाच यज्ञानां च व्रतानां च तपस्यानां द्विजेश्वर। सततं फलदाताऽहं दक्षिणाभिः सहेति य ।। ३८ ।। इति श्रुत्वा कुमारश्च जवेन प्रययौ वने । मत्वाऽऽश्चर्य च वचनं वारयामास तेऽपितम् ।। ३९ ।। ऋषय ऊचुः हे सिद्धेन्द्र महाभाग कुमार करुणामय । का शङ्कितकथा प्रोक्ता भगवत्कृष्णसंनिधौ ।। ४० ।। किं पुत्र दृष्टमाश्चर्य श्रुतं किमपि कुत्रचित् । अतीव कृत्वा विस्तीर्णमस्माकं वक्तुमर्हसि ।। ४१ ।। एत स्मिन्न्नतरे ब्रह्मा पार्वत्या सह शंकरः । अनन्तश्चापि धर्मश्च श्रीसूर्यश्च निशाकरः ।। ४२ ।। आदित्या वसवो रुद्रा दिक्पालाद्याश्च देवताः । श्रीकृष्णः सहसोत्थाय संभाध्य चपृथक्पृथकु ।। ४३ ।। मधुपर्कादिकं दत्त्वा पूजयामास भक्तितः । प्रणेसुर्ऋषयः सर्वे शेषं शंभुं विधिं शिवाम् ।। ४४ ।। परस्परं च संभाषा बभूव द्विजदेवयोः । समुवासाऽऽसने मध्ये कुमारः कनकप्रभः ।। कथां कथितुमारेभे संसदि द्विजदेवयोः ।। ४५ ।। मया गतश्च गोलोको न दृष्टो राधिकापतिः । ततो गतं च वैकुण्ठं तत्र नास्ति चतुर्भुजः ।। ४६ ।। ततो गतश्च क्षीरोदस्तत्र नास्ति हरिः स्वयम् । परिश्रान्तो विषण्णश्च स्नातं क्षीरोदधेस्तटे ।। ४७ ।। विस्तीर्णवालुकामध्ये कच्छपः शतयोजनः । भीतश्च कम्पितस्तत्र दृष्टो दुःखी च शुष्कितः ।। ४८ ।। निःसारितो राघवेण मीनेन च महात्मना । धन्योऽसीति मयोक्तश्च नाहं धन्य उवाच सः ।। ४९ ।। क्षीरोदः सागरो धन्यो जन्तवो यत्र मद्विधाः । मत्तो महत्तराश्चापि ह्यसंख्याश्च महामुने ।। ५० ।। भवान्धन्योऽस्ति क्षीरोद तेनोक्तो नाहमेव च । धन्या वसुंधरा देवी यत्रैव सप्तसागराः ।। ५१ ।। धन्याऽसि वसुधेत्युक्ता नाहमेवेत्युवाच सा । धन्योऽनन्तो ममाऽऽधारः कृष्णांशो नागराड्विभुः ।। ५२ ।। महस्रमूर्ध्ना मध्येऽहं मूर्ध्नि शूर्पे च सर्षपः । धन्योऽसि शेषेत्युक्तोऽयं धन्यो नाहमुवाच वै ।। ५३ ।। धन्यः कूर्मो ममाऽऽधारो गच्छ तत्रैव वै मुने । धन्योऽसि कूर्मेत्युक्तोऽयं नारं धन्योऽस्मि वै मुने ।। ५४ ।। वायुना धार्यमाणोऽहं मत्तो धन्यतमश्च सः । धन्योऽसीत्युक्तः पवनो धन्यो नाहमुवाच सः ।। ५५ ।। धन्यश्च भगवान्ब्रह्मा विधाता जगतामपि । धन्योऽसि तत्र धाता च धन्यो नाहमुवाचसः ।। ५६ ।। धन्यो महेश्वरो देवो योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः । सर्वाराध्यः सर्वपूज्यो धर्मरूपः सनातनः ।। ५७ ।। कालकालश्च संहर्ता स्वयं मृत्युंजयः प्रभुः । धन्योऽसि तत्र शंभुश्च धन्यो नाहमुवाच सः ।। ५८ ।। सर्वादौ पूजनं यस्य ज्ञानिनां च गुरोर्गुरुः । धन्यो गणेश्वरो देवो देवानां प्रवरः परः ।। ५९ ।। सिद्धेन्द्रेषु मुनीन्द्रेषु देवेन्द्रेषु श्रुतौ श्रुतम् । योगीन्द्रेषु च प्राज्ञेषु न गणेशात्परः पुमान् ।। ६० ।। निम्नगासु यथा गङगा तीर्थेषु पुष्करं यथा । वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः ।। ६१ ।। वेदो नारायणः साक्षाद्वयं पूज्या व्यवस्थया । तस्माच्छास्त्राणि सर्वाणि पुराणानि च सन्ति वै ।। ६२ ।। यस्मान्निरूपितो धर्मश्चेतिहासश्च संहिता । तस्माद्धन्याश्च ते वेदा वदन्त्यत्र मनीषिणाः ।। ६३ ।। यूयं धन्याश्च मान्याश्चेत्युक्ता वेदा मया ततः । ऊयुस्ते न वयं धन्या यज्ञसंघश्य सांप्रतम् ।। ६४ ।। वयं व्यवस्थाकर्तारो यज्ञौघः फलदः स्वयम् । तस्माद्धन्यः स एवापि गच्छ गच्छ महामुने ।। ६५ ।। धन्योऽसि यज्ञसंघोऽसीत्युक्तस्तत्र मया विभो । ऊचुस्ते न वयं धन्या धन्यं कर्म शुभं मुने ।। ६६ ।। शुभकर्मासि धन्यं त्वं नाहं धन्यमुवाच तत् । कर्मणां फलदाता यः कर्महेतुश्च सांप्रतम् ।। ६७ ।। धातुर्विधाता भगवान्सर्वादिः सर्वकारकः । श्रीकृष्णः परमात्मा च धन्यो मान्यश्चनिश्चितम् ।। ६८ ।। धर्मालयं ततो गत्वा न दुष्ट्वा जगदीश्वरम् । मथुरामागतो द्रष्टुं परिपूर्णतम् प्रभुम् ।। ६९ ।। यज्ञानां तपसां चैव व्रतानां शुभकर्मणाम् । ईश्वरं फलदातारं परमात्मानमेव च ।। ७० ।। कारणं कारणानां च ब्रह्मादीनां पुरःसरम् । धन्योऽसीति मयोक्तश्च दक्षिणाभिः सहेति च ।। ७१ ।। इत्युक्तेन भगवता कथितं सर्वकारणम् । दक्षिणाभिश्च फलदो हतयज्ञो ङ्यदक्षिणाः ।। ७२ ।। दक्षिणा विप्रमुद्दिश्य तत्काले तु न दीयते । एकरात्रे व्यतीते तु तद्दानं द्विगुणं भवेत् ।। ७३ ।। मासे शतगुणं प्रोक्तं द्विमासे तु सहस्रकम् । संवत्सरे व्यतीते तु स दाता नरकं व्रजेत् ।। ७४ ।। वर्षाणां च सहस्रं च मूत्रकुण्डे निपत्य च । ततश्चाण़्डालतां याति व्याधियुक्तश्च पातकी ।। ७५ ।। दात्रा न दीयते दानं ग्रहीत्रा चेन्न गृह्यते । उभौ तौ नरकं प्राप्तौ वर्षाणां च सहस्रकम् ।। ७६ ।। यजमानश्च चाण्डालो ब्रह्मणस्तत्पुरोहितः । व्याधियुक्तावुभौ तौ च पापिनौ कर्मणः फलात् ।। ७७ ।। सर्वे देवाश्च मुनयो जहसुर्विस्मयं ययुः । विस्मयं च ययौ नन्दस्तत्याज पुत्रभावकम् ।। ७८ ।। रुरोद च सभामध्ये लज्जाहीनः शुचाऽऽकुलः । त्यज मौहमितीत्युक्त्वा बोधयामास पार्वती ।। ७९ ।। नन्द उवाच अमूल्यरत्नं माणिक्यं यथा कुजन्मनो गृहे । स्थितं तेन च देवेश तथाऽहं वञ्चितः प्रभो ।। ८० ।। ममापराधं भगवान् क्षमस्व प्रकृतेः पर । यास्यामि न पुनर्गेहं गोकुलं यमुनातटम् ।। ८१ ।। वृन्दावनं तथाऽऽवासं क्रीडावासं गदाग्रज । तत्सर्वं च यशोदाया गोपिकान्तिकमेव च ।। ८२ ।। किं ब्रवीमि यशोदां य प्रेयसीं राधिकामपि । प्रेमपात्रं च बालौघं वद भोः कथयामि किम् ।। ८३ ।। इत्युक्त्वा च सभामध्ये मर्च्छां संप्राप नारद । क्रोडे कृत्वा जगन्नाथो बोधयामास तत्क्षणम् ।। ८४ ।। इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मखo उत्तo नारदनाo भगवन्नन्दसंo सप्ताशीतितमोऽध्यायः ।। ८७ ।।

atha saptāśītitamodhyāyaḥ nanda uvāca tvāṃ jñātuṃ nahi śaktāśca vedā vedaprabhuṃ svayam | surā brahmeśaseṣādyā munisiddhādayastathā || 1 || ko bhavāniti vijñātuṃ paraṃ kautūhalaṃ mama | tatsarva svātmayāthārthyaṃ nirjane kathaya prabho || 2 || nārāyaṇa uvāca etasminnantare tatra kṛṣṇaṃ draṣṭuṃ munīśvarāḥ | ājagmuḥ sahasā vatsa jvalanto brahmatejasā || 3 || pulahaśca pulastyaśca kratuśca bhṛguraṅgirāḥ | pracetāśca vasiṣṭhaśca durvāsāḥ kaṇva eva ca || 4 || kātyāyanaḥ pāṇiniśca kaṇādo gautamastathā | sanakaśca sanandaśca dṛtīyaśca sanātanaḥ || 5 || kapilaścā''suriścaiva vāyuḥ pañcaśikhastathā | viśvāmitro vālmīkiśca kaśyapaśca parāśaraḥ || 6 || vibhāṇḍako marīciśca śukrau'triśca bṛhaspatiḥ | gārgyaśyāpi tathā vātsyo vyāsaśca jaiministathā || 7 || mitavāgṛṣyaśṛṅgaśca yājñavalkyaḥ śukastathā | saubhariḥ śuddhajaṭilo bharadvājaḥ subhadrakaḥ || 8 || mārkaṇḍeyo lomaśaśca āsuriśca viṭaṅkaṇaḥ | aṣṭāvakra śatānando vāmadeśca bhāsuriḥ || 9 || saṃvartaścāpyutathyaśca naro'haṃ cāpi nārada | jābāliḥ parśurāmaścāpyagastyaḥ paila eva ca || 10 || yudhāmanyurgau ramukho'pyupamanyuḥ śrṛtaśravāḥ | maitreyaścyavanaścaiva vararucyarṣireva ca || 11 || tāndṛṣṭvā sahasotthāya namaskṛtya puṭāñjaliḥ | siṃhāsaneṣu ramyeṣu vāsayāmāsa sādaram || 12 || pūjayāmāsa vidhivatkuśalapraśnapūrvakam | parasparaṃ ca saṃbhāṣya madhye kṛṣṇa uvāsa saḥ || 13 || etasminnantare kṛṣṇastejorāśiṃ dadarśa saḥ | daduśuste ca munayo'pyākāśe ca samujjvalam || 14 || tejaso'bhyantare vatsa kumāraṃ kanakaprabhām | yathaiva pañcavarṣīyaṃ nagnaṃ bālakamīpsitam || 15 || āvirbabhūva sahasā samāmadhye ca nārada | uttiṣṭamānaṃ sahasā taṃ dṛṣṭvā munapuṃgavāḥ || 16 || praṇemurmunayaḥ sarve śauriśca praṇanāma tam | sasmitaṃ snigdhanetraṃ cakṛtvā yuktiṃ ca sādaram || 17 || sa sarvānāśiṣaṃ kṛtvā samuvāsa ca saṃsadi | uvāca tāṃśca śauriṃ ca bhagavantaṃ sanātanam || 18 || sanatkumāra uvāca bhadraṃ vo munayaḥ śaśvattapasāṃ phalamīpsitam | kṛṣṇasya kuśalapraśnaṃ sivabījasya niṣphalam || 19 || sāṃprataṃ kuśulaṃ vaśca darśanaṃ paramātmanaḥ | bhaktānurodhāddehasya parasya prakṛterapi || 20 || nirguṇāsya nirīhasya sarvabījasya teyasā | bhārāvataraṇāyaiva cā''virbhūtasya sāṃpratam || 21 || śrīkṛṣṇa uvāca śarīradhāriṇaścāpi kuśalapraśnamīpsitam | tatkathaṃ kuśalapraśnaṃ mayi vipra na vidyate || 22 || sanatkumāra uvāca śarīre prākṛte nātha saṃtataṃ ca śubhāśubham | nityadehe kṣemabīje śivapraśnamanarthakam || 23 || śrībhagavānuvāca yo yo vigrahadhārī ca sa ca prākṛtikaḥ smṛtāḥ | deho na vidyate vipra tāṃ nityāṃ prākṛtiṃ vinā || 24 || sanatkumāra uvāca raktabindūdbhavā dehāste ca prākṛtikā smṛtāḥ | kathaṃ prakṛtināthasya bījasya prākṛtaṃ vapuḥ || 25 || sarvabījasya sarvādirbhavāṃśca bhagavānsvayam | sarveṣāmavatāraṇāṃ pradhānaṃ bījamavyayam || 26 || kṛtvā vadanti vedāśca nityaṃ satyaṃ sanātanam | jyotiḥsvarūpaṃ pradhānaṃ bījamavyayam || 27 || māyayā saguṇaṃ caiva māyeśaṃ nirguṇaṃ param | pravadanti ca vedāṅgāstathā vedavidaḥ prabho || 28 || śrīkṛṣṇa uvāca saṃprataṃ vāsudevo'haṃ raktapīryāśritaṃ vapuḥ | kathaṃ na prakṛto vipra śivapraśnamabhīpsitam || 29 || sanatkumāra uvāca vāsuḥ sarvanivāsaśca viśvāni yasya lomasu | tasya devaḥ paraṃ brahma vāsudeva itīritaḥ || 30 || vāsudeveti tannāma vedeṣu ca caturṣu ca | purāṇeṣvitihāseṣu yātrādiṣu ca dṛśyate || 31 || raktavīryāśrito dehaḥ kva te vede nirūpitaḥ | sākṣiṇo munayaścaiva dharmaḥ sarvatra eva ca || 32 || sākṣiṇo mama vedāśca ravicandau ca saṃpratam || 33 || bhṛguruvāca satyaṃ vadasi tvameva vaiṣṇavāgraṇīḥ | svāgataṃ kuśalaṃ śaśvatkiṃnimittamihā''gataḥ || 34 || sanatkumāra uvāca śrūyatāṃ munayaḥ sarve śrūyatāṃ kṛṣṇa sāṃpratam | aho yena nimittena cātiśīghramihā''gataḥ || 35 || śrīkṛṣṇa uvāca bhagavanmarvadharmajña kiṃnimittamihā''gataḥ | sarvaṃ jānāsi sarvajña tvameva viduṣāṃ varaḥ || 36 || sanatkumāra uvāca dhanyo'si bhagavañchaśvanmānyo'si jagatāmapi | sarveśvareśvaro'si tvaṃ tatparo nāsti viśvataḥ || 37 || śrīkṛṣṇa uvāca yajñānāṃ ca vratānāṃ ca tapasyānāṃ dvijeśvara| satataṃ phaladātā'haṃ dakṣiṇābhiḥ saheti ya || 38 || iti śrutvā kumāraśca javena prayayau vane | matvā''ścarya ca vacanaṃ vārayāmāsa te'pitam || 39 || ṛṣaya ūcuḥ he siddhendra mahābhāga kumāra karuṇāmaya | kā śaṅkitakathā proktā bhagavatkṛṣṇasaṃnidhau || 40 || kiṃ putra dṛṣṭamāścarya śrutaṃ kimapi kutracit | atīva kṛtvā vistīrṇamasmākaṃ vaktumarhasi || 41 || eta sminnnatare brahmā pārvatyā saha śaṃkaraḥ | anantaścāpi dharmaśca śrīsūryaśca niśākaraḥ || 42 || ādityā vasavo rudrā dikpālādyāśca devatāḥ | śrīkṛṣṇaḥ sahasotthāya saṃbhādhya capṛthakpṛthaku || 43 || madhuparkādikaṃ dattvā pūjayāmāsa bhaktitaḥ | praṇesurṛṣayaḥ sarve śeṣaṃ śaṃbhuṃ vidhiṃ śivām || 44 || parasparaṃ ca saṃbhāṣā babhūva dvijadevayoḥ | samuvāsā''sane madhye kumāraḥ kanakaprabhaḥ || kathāṃ kathitumārebhe saṃsadi dvijadevayoḥ || 45 || mayā gataśca goloko na dṛṣṭo rādhikāpatiḥ | tato gataṃ ca vaikuṇṭhaṃ tatra nāsti caturbhujaḥ || 46 || tato gataśca kṣīrodastatra nāsti hariḥ svayam | pariśrānto viṣaṇṇaśca snātaṃ kṣīrodadhestaṭe || 47 || vistīrṇavālukāmadhye kacchapaḥ śatayojanaḥ | bhītaśca kampitastatra dṛṣṭo duḥkhī ca śuṣkitaḥ || 48 || niḥsārito rāghaveṇa mīnena ca mahātmanā | dhanyo'sīti mayoktaśca nāhaṃ dhanya uvāca saḥ || 49 || kṣīrodaḥ sāgaro dhanyo jantavo yatra madvidhāḥ | matto mahattarāścāpi hyasaṃkhyāśca mahāmune || 50 || bhavāndhanyo'sti kṣīroda tenokto nāhameva ca | dhanyā vasuṃdharā devī yatraiva saptasāgarāḥ || 51 || dhanyā'si vasudhetyuktā nāhamevetyuvāca sā | dhanyo'nanto mamā''dhāraḥ kṛṣṇāṃśo nāgarāḍvibhuḥ || 52 || mahasramūrdhnā madhye'haṃ mūrdhni śūrpe ca sarṣapaḥ | dhanyo'si śeṣetyukto'yaṃ dhanyo nāhamuvāca vai || 53 || dhanyaḥ kūrmo mamā''dhāro gaccha tatraiva vai mune | dhanyo'si kūrmetyukto'yaṃ nāraṃ dhanyo'smi vai mune || 54 || vāyunā dhāryamāṇo'haṃ matto dhanyatamaśca saḥ | dhanyo'sītyuktaḥ pavano dhanyo nāhamuvāca saḥ || 55 || dhanyaśca bhagavānbrahmā vidhātā jagatāmapi | dhanyo'si tatra dhātā ca dhanyo nāhamuvācasaḥ || 56 || dhanyo maheśvaro devo yogīndrāṇāṃ gurorguruḥ | sarvārādhyaḥ sarvapūjyo dharmarūpaḥ sanātanaḥ || 57 || kālakālaśca saṃhartā svayaṃ mṛtyuṃjayaḥ prabhuḥ | dhanyo'si tatra śaṃbhuśca dhanyo nāhamuvāca saḥ || 58 || sarvādau pūjanaṃ yasya jñānināṃ ca gurorguruḥ | dhanyo gaṇeśvaro devo devānāṃ pravaraḥ paraḥ || 59 || siddhendreṣu munīndreṣu devendreṣu śrutau śrutam | yogīndreṣu ca prājñeṣu na gaṇeśātparaḥ pumān || 60 || nimnagāsu yathā gaṅagā tīrtheṣu puṣkaraṃ yathā | vedapraṇihito dharmo hyadharmastadviparyayaḥ || 61 || vedo nārāyaṇaḥ sākṣādvayaṃ pūjyā vyavasthayā | tasmācchāstrāṇi sarvāṇi purāṇāni ca santi vai || 62 || yasmānnirūpito dharmaścetihāsaśca saṃhitā | tasmāddhanyāśca te vedā vadantyatra manīṣiṇāḥ || 63 || yūyaṃ dhanyāśca mānyāścetyuktā vedā mayā tataḥ | ūyuste na vayaṃ dhanyā yajñasaṃghaśya sāṃpratam || 64 || vayaṃ vyavasthākartāro yajñaughaḥ phaladaḥ svayam | tasmāddhanyaḥ sa evāpi gaccha gaccha mahāmune || 65 || dhanyo'si yajñasaṃgho'sītyuktastatra mayā vibho | ūcuste na vayaṃ dhanyā dhanyaṃ karma śubhaṃ mune || 66 || śubhakarmāsi dhanyaṃ tvaṃ nāhaṃ dhanyamuvāca tat | karmaṇāṃ phaladātā yaḥ karmahetuśca sāṃpratam || 67 || dhāturvidhātā bhagavānsarvādiḥ sarvakārakaḥ | śrīkṛṣṇaḥ paramātmā ca dhanyo mānyaścaniścitam || 68 || dharmālayaṃ tato gatvā na duṣṭvā jagadīśvaram | mathurāmāgato draṣṭuṃ paripūrṇatam prabhum || 69 || yajñānāṃ tapasāṃ caiva vratānāṃ śubhakarmaṇām | īśvaraṃ phaladātāraṃ paramātmānameva ca || 70 || kāraṇaṃ kāraṇānāṃ ca brahmādīnāṃ puraḥsaram | dhanyo'sīti mayoktaśca dakṣiṇābhiḥ saheti ca || 71 || ityuktena bhagavatā kathitaṃ sarvakāraṇam | dakṣiṇābhiśca phalado hatayajño ṅyadakṣiṇāḥ || 72 || dakṣiṇā vipramuddiśya tatkāle tu na dīyate | ekarātre vyatīte tu taddānaṃ dviguṇaṃ bhavet || 73 || māse śataguṇaṃ proktaṃ dvimāse tu sahasrakam | saṃvatsare vyatīte tu sa dātā narakaṃ vrajet || 74 || varṣāṇāṃ ca sahasraṃ ca mūtrakuṇḍe nipatya ca | tataścāṇa़ḍālatāṃ yāti vyādhiyuktaśca pātakī || 75 || dātrā na dīyate dānaṃ grahītrā cenna gṛhyate | ubhau tau narakaṃ prāptau varṣāṇāṃ ca sahasrakam || 76 || yajamānaśca cāṇḍālo brahmaṇastatpurohitaḥ | vyādhiyuktāvubhau tau ca pāpinau karmaṇaḥ phalāt || 77 || sarve devāśca munayo jahasurvismayaṃ yayuḥ | vismayaṃ ca yayau nandastatyāja putrabhāvakam || 78 || ruroda ca sabhāmadhye lajjāhīnaḥ śucā''kulaḥ | tyaja mauhamitītyuktvā bodhayāmāsa pārvatī || 79 || nanda uvāca amūlyaratnaṃ māṇikyaṃ yathā kujanmano gṛhe | sthitaṃ tena ca deveśa tathā'haṃ vañcitaḥ prabho || 80 || mamāparādhaṃ bhagavān kṣamasva prakṛteḥ para | yāsyāmi na punargehaṃ gokulaṃ yamunātaṭam || 81 || vṛndāvanaṃ tathā''vāsaṃ krīḍāvāsaṃ gadāgraja | tatsarvaṃ ca yaśodāyā gopikāntikameva ca || 82 || kiṃ bravīmi yaśodāṃ ya preyasīṃ rādhikāmapi | premapātraṃ ca bālaughaṃ vada bhoḥ kathayāmi kim || 83 || ityuktvā ca sabhāmadhye marcchāṃ saṃprāpa nārada | kroḍe kṛtvā jagannātho bodhayāmāsa tatkṣaṇam || 84 || iti śrībrahmao mahāo śrīkṛṣṇajanmakhao uttao nāradanāo bhagavannandasaṃo saptāśītitamo'dhyāyaḥ || 87 ||