Chapter 84

अथ चतुरशीतितमोऽध्यायः श्रीभगवानुवाच द्विजदेवार्चनं चैव करोति सततं गृही । स्वधर्माचरणं चैव चातुर्वर्ण्यं च नित्यणः ।। १ ।। कुर्वन्ति गृहिणामाशां सर्वे देवादयस्तथा । अकृत्वाऽतिथिपूजां च गृहस्थश्च सदाऽशुचिः ।। २ ।। पितरः कर्मकाले चातिथिकाले च देवताः । सर्वे गृहस्थमायान्ति निपानमिव धेनवः ।। ३ ।। समायाति प्रयत्नेन सयाह्ने क्षुधितोऽतिथिः । पूजां लब्ध्वाऽऽशिषं कृत्वा प्रयाति गृहिणो गृहात् ।। ४ ।। अकृत्वाऽतिथिपूजां च गृही भवति पातकी । त्रैलोक्यजनितं पापं लभते नात्र संशयः ।। ५ ।। अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिर्वते । पितरस्तस्य देवाश्च वह्नयश्च तथैव च ।। ६ ।। निराशाः प्रतिगच्छन्ति गृहिणोऽतिथयो गृहात् । स्त्रीध्नैर्गोघ्नैः कृतघ्नैश्च ब्राह्मणैर्गुरुतल्पगैः ।। ७ ।। तुल्यदोषो भवत्येव येनातिथिरनर्चितः । स्वात्मनः पातकं दत्त्वा पुण्यमादाय गच्छति ।। ८ ।। तस्मात्कृत्वा सर्वसेवां देवादींश्च शुभाशयः । पोष्याणां भरणं कृत्वा पश्चाद्भुङ्क्ते स धर्मवित् ।। ९ ।। यस्य माता गृहे नास्ति भार्या च पुंश्चली तथा । अरण्यं तेन गन्तव्यमरण्याद्दुःखदं गृहम् ।। १० ।। पतीं द्वेष्टि सदा दुष्टा विषतुन्यं च पश्यति । ददाति तस्मै नाऽऽहारं भर्त्सनं कुरुते सदा ।। ११ ।। पूजितं मुनितुल्यं च सा च पापीयसी परम् । संततं तृणवन्मत्वा न्यक्कारं कुरुते सदा ।। १२ ।। दुर्वाक्यावह्निना दग्धो मृततुल्यश्च जीवति । यावज्जीवनपर्यन्तं संप्राप्य दुष्टवंशजाम् ।। १३ ।। गृहिणीनां सदाचारं श्रूयतां तच्छ्रु तौ श्रुतम् । गृहिणी पतिभक्ता च देवब्राह्मणबूजिता ।। १४ ।। सा शुद्धा प्रातरुत्थाय नमस्कृत्य पतिं सुरम् । प्राङ्गणे मङ्गलं दद्याद्गोमयेन जलेन च ।। १५ ।। गृहकृत्यं च कृत्वा च स्नात्वाऽऽगत्य गृहं सती । सुरं विप्रं पतिं नत्वा पूजयेद्गृहदेवताम् ।। १६ ।। गृहकृत्यं सुनिर्वृत्य भोजयित्वा पतिं सती । अतिथिं पूजयित्वा च स्वयं भुङ्कते सुखंसती ।। १७ ।। पुत्रैश्च पूजितस्तातः शिष्यैश्च पूजितो गुरुः । आज्ञया कुरुते कर्म पुत्रः शिष्यश्च भृत्यवत् ।। १८ ।। न प्रेरयेद्गुरुं तातं पुत्रः शिष्यश्च कर्मसु । पित्रे च गुरवे नित्यं सर्वस्वं च समर्पयेत् ।। १९ ।। न कुर्यान्नरबुद्धिं च गुरौ पितरि संततम् । कृत्वा च नरबुद्धिं च ब्रह्महत्यां लभेद्ध्रुवम् ।। २० ।। मातरं पूजयेद्भक्त्या पितुश्चाप्यधिकां तथा । मातुः परं गुरुं चैव पूजयेद्भक्तियोगतः ।। २१ ।। पिता माता गुरुर्भार्या शिष्यः पुत्रः सदाऽक्षमः । अनाथा भगिनी कन्या नित्यं पोष्या गुरुप्रिया ।। २२ ।। एवं च कथितं तात सर्वेषां धर्ममुत्तमम् । श्त्रीजातिर्वास्तपीशुद्धा ताश्च सर्वाः पतिव्रताः ।। २३ ।। सर्वा जातिरेकविधा चाऽऽदौ सृष्टा च ब्रह्मणा । ताः सर्वाः प्रकृतेरंशाः पवित्राः पण्डिताधिकाः ।। २४ ।। केदारकन्याशापेन स हि धर्मः क्षयं गतः । तदा कोपेन धात्रा च कृत्या स्त्री च विनिर्मिता ।। २५ ।। कृत्या स्त्री त्रिविधा जातिर्ब्रह्मणा निर्मिता पुरा । उत्तमा प्रथमा सा च मध्यमा चाधमा व्रज ।। २६ ।। उत्तमा पतिभक्ता सा किंचिद्धर्मसमन्विता । प्राणान्तेऽपि न कुरुते तं जारमयशकरम् ।। २७ ।। पूजयेत्सा यथा कान्तं तथा देवद्विजातिथीन् । व्रतानि चोपवासांश्च कुरुते सर्वपूजनम् ।। २८ ।। गुरुणा रक्षिता यत्नाज्जारं च न भजेद्भयात् । स कृत्रिमा मध्यमा च यथाकिंचित्पतिं भजेत् ।। २९ ।। स्थानं नास्तिक्षणं नास्ति नास्ति प्रार्थयिता नरः । तेन हे नन्द तासां च सतीत्वमुपजायते ।। ३० ।। अधमा परमा दुष्टाऽत्यन्तासद्वंशजा तथा । अधर्मशीला दुःशीला दुर्मुखा कलहान्विता ।। ३१ ।। पतिं भर्त्सयते नित्यं जारं च सेवते सदा । दुःशं ददाति कान्ताय विषतुल्यं च पश्यति ।। ३२ ।। जारद्वारमुपायेन हन्ति कान्तं मनोहरम् । धर्मिष्ठं च वरिष्ठं च गरिष्ठं च महीतले ।। ३३ ।। कामदेवसमं चापि जारं पश्यति कामतः । शुभदृष्ट्या कटाक्षेण शरवत्पापीयसी मुदा ।। ३४ ।। सुवेषं पुरुषं द्रष्ट्वा युवानं रतिशूकरम् । योनिः क्लिद्यति नारीणां कामिनीनां निरन्तरम् ।। ३५ ।। ददाति भर्त्रे नाऽऽहारं विषोक्तिं वक्ति संततम् । अधर्मं चिन्तयेच्छश्वज्जारं च परमं मुदा ।। ३६ ।। गुरुभिर्भर्त्सिता सा च रक्षिता च शतेन च । तथाऽपि जारं कुरुते नापि साध्या नृपेरपि ।। ३७ ।। नास्ति तस्याः प्रियं किंचित्सर्वं कार्यवशेन च । गावस्तृणमिवारण्ये प्रार्थयन्ती नवं नवम् ।। ३८ ।। विद्युदाभा जले रेखा तस्या प्रीतिस्तथैव च । अधर्मयुक्ता सततं कपटं वक्ति निश्चितम् ।। ३९ ।। व्रते तपसि धर्मे च न मनो गृहकर्मणि । न गुरौ न च देवेषु जारे स्निग्धं च चञ्चलम् ।। ४० ।। स्त्रीजातित्रिविधानां च कथा च कथिता मया । भक्तानां त्रिविधानां च लक्षणं श्रूयतामिति ।। ४१ ।। तृणशय्यारतो भक्तो मन्नामगुणकीर्तिषु । मनो निवेशयेत्त्यक्त्वा संसारसुखकारणम् ।। ४२ ।। व्यायते मत्पदाब्जं च पूजयेद्भक्तिभावतः । अहैतुकीं तस्य देवाः संकल्परहितस्य च ।। ४३ ।। सर्वसिद्धिंन वाञ्छन्ति तेऽणिमादिकमीप्सितम् । ब्रह्मत्वममरत्वं वा सुरत्वं सुखकारणम् ।। ४४ ।। दास्यं विना नहीच्छन्ति सालोक्यादिचतुष्टयम् । नैव निर्वाणमुक्तिं च सुधापानमभीप्सितम् ।। ४५ ।। वाञ्छन्ति निश्चिलां भक्तिं मदीयामतुलामपि । स्त्रीपुंविभेदो नास्त्येव सर्वजीवेषु भिन्नता ।। ४६ ।। तेषां सिद्धेश्वराणां च प्रवराणां व्रजेश्वर । क्षुत्पिपासादिकं निद्रालोभमोहादिकं रिपुम् ।। ४७ ।। त्पक्त्वा दिवानिशं मां च ध्यायन्ते च दिगम्बराः । समद्भक्तोत्तमो नन्द श्रूयतां मध्यमादिकम् ।। ४८ ।। नाऽऽसक्तः कर्मसु गृही पूर्वप्राक्तनतः शुचिः । करोति सततं चैव पूर्वकर्मनिकृन्तनम् ।। ४९ ।। न करोत्यपरं वत्नात्संकल्परहितः स च । सर्वं कृष्णस्य यत्किंचिन्नाहं कर्ता च कर्मणः ।। ५० ।। कर्मणा मनसा वाचा सततं चिन्तयेदिति । न्यूनभक्तश्च तन्न्यूनः स च प्राकृतिकः श्रुतौ ।। ५१ ।। यमं वा यमदूतं वा स्वप्नेऽपि न च पश्यति । पुरुषाणां सहस्रं च पूर्वभक्तः सुद्धरेत् ।। ५२ ।। पुंसां शतं मध्यमश्च तच्चतुर्थं च प्राकृतः । भक्तश्च त्रिविधस्तात कथितश्च तवाऽऽज्ञया ।। ५३ ।। ब्रह्माण्डरचनाख्यानं श्रूयतां सावधानतः । ब्रह्माण्डरचनार्थं च भक्ता जानन्ति यत्नतः ।। ५४ ।। मुनयश्च सुराः सन्तः किंचिज्जानन्ति दुःखतः । जानामि विश्वं सर्वार्थ ब्रह्माऽऽनन्तो ।। महेश्वरः ।। ५५ ।। धर्मः सनत्कुमारश्च नरनारायणावृषी । कपिलश्च गणेशश्च दुर्गा लक्ष्मीः सरस्वती ।। ५६ ।। वेदाश्च वेदमाता च सर्वज्ञा राधिका स्वयम् । एते जानन्ति विश्वार्थ नान्यो जानाति कश्चन ।। ५७ ।। वैषम्यार्थ च सुधियः सर्वे विज्ञातुमक्षमाः । नित्याकाशो यथाऽऽत्मा च तथा नित्या दिशो दश ।। ५८ ।। यथा नित्या च प्रकृतिस्तथैव विश्वगोलकः । गोलोकश्च यथा नित्यस्तथा वैकुण्ठ एव च ।। ५९ ।। एकदा मयि गोलोके रासे नित्यं प्रकुर्वति । आविर्भूता च वामाङ्गाद्बाला षोढशवार्षिकी ।। ६० ।। श्वेतचम्पकवर्णाभा शरच्चन्द्रसमप्रभा । अतीव सुन्दरी रामा रमणीनां परावरा ।। ६१ ।। ईषद्धास्यप्रसन्नास्या कौमलाङ्गी मनोहरा । वह्निशुद्धांशुकाधाना रत्नाभरणभूषिता ।। ६२ ।। यथा जलदपङ्क्तिश्च बलाकाभिर्तिभूषिता । सिन्दूरबिन्दूना चारुचन्द्रचन्दनबिन्दुभिः ।। ६३ ।। कस्तूरीबिन्दुभिः सार्धं सीमन्तान्धःस्यलोज्ज्वला । अमूल्यरत्ननिर्माणसुस्निग्धकिरणोज्ज्वला ।। ६४ ।। विचित्रैश्च सुचित्रैश्च सुकपोलस्थलोज्ज्वला । खमेन्द्रचञ्चुविजितनासामौक्तिकशोभिता ।। ६६ ।। गजेन्द्रगण़्डनिर्मुक्तमुक्ताभूषणभूषिता । शुक्त्या विमुक्तमुक्ताभदन्तपङ्क्तिमनोहरा ।। ६७ ।। वलिताकलिताऽतीव पक्वबिम्बाधरा वरा । शश्वत्पूर्णेन्दुनिन्दास्या पद्मनिन्दितलोचना ।। ६८ ।। कृष्णसारनिभोद्भिन्नसुचारुकज्जलोज्ज्वला । अमूल्यरत्ननिर्माणकेयूरकङ्कणोज्ज्वला ।। ६९ ।। मणीन्द्रराजराजीभिः शङ्खयुग्मकरोज्जवला । रत्नाङ्गुलीयकैरेभिरमृताङ्गुलिभूषिता ।। ७० ।। रत्नेन्द्रराजराजेन क्वणन्मञ्जीररञ्जिता । रत्नपाशकराजीभिः पादाङ्गुलिविराजिता ।। ७१ ।। सुन्दरालक्तरागेण चरणाधःस्थलोज्ज्वला । गजेन्द्रगामिनी रामा कामिनी वामलोचना ।। ७२ ।। मां ददर्श कटाक्षेण रमणी रमणोत्सुका । रासे संभूय रामा सा दधार पुरतो मम ।। ७३ ।। तेन राधा समाख्याता बुराविद्भिः प्रपूजिता । प्रहृष्टा प्रकृतिश्चास्यास्तेन प्रकृतिरीश्वरी ।। ७४ ।। शक्ता स्यात्सर्वकार्येषु तेन शक्तिः प्रकीर्तिता । सर्वाधारा सर्वरूपा मङ्गलार्हा च सर्वतः ।। ७५ ।। सर्वमङ्गलदक्षा सा तेन स्यात्सर्वमङ्गला । वैकुण्ठे सा महालक्ष्मीर्मूर्तिभेदे सरस्वती ।। ७६ ।। प्रसूय वेदान्विदिता वेदमाता च सा सदा । सावित्री स च गायत्री धात्री त्रिजगतामपि ।। ७७ ।। पुरा संहृत्य दुर्गं च सा दुर्गा च प्रकीर्तिता । तेजसः सर्वदेवानामाविर्भूता पुरा सती ।। ७८ ।। तेनाऽऽद्या प्रकृतिर्ज्ञेया सर्वासुरविमर्दिती । सर्वानन्दा च सानन्दा दुःखदारिद्रयनाशिनी ।। ७९ ।। शत्रुणां भयदात्रौ च भक्तानां भयहारिणौ । दक्षकन्या सती का च शैलजातेति पार्वती ।। ८० ।। सर्वाधारस्वरूपा सा कलया सा वसुंधरा । कलया तुलसी गङ्गा कलया सर्वयोषितः ।। ८१ ।। सृष्टिं करोमि च यया तात शक्त्या पुनः पुनः । दृष्ट्वा तां रासमध्यस्थां मम क्रीडा ।। तया सह ।। ८२ ।। बभूव सुचिरं तात यावद्वै ब्रह्मणः शतम् । अत्यद्भुतं कौतुकं च महाश्रृङ्गारमीप्सितम् ।। ८३ ।। तयोर्द्वयोर्धर्मराशिः सुस्राव रासमण़्डले । तस्मान्मनोहरं जज्ञे नामनाकारसरोवरम् ।। ८४ ।। पपात धर्मधाराऽधो वेगेन विश्वगोलके । बभूव जलबूर्णं च ब्रह्माण्डानां च गोलकम् ।। ८५ ।। जलपूर्ण पुरा सर्व शृष्टिशून्यं व्रजेश्वर । श्रुङ्गारान्ते च तस्यां च वीर्याधानं मया कृतम् ।। ८६ ।। दधार गर्भ सा राधा यावद्वै ब्रह्मणाः शतम् । सुस्राव सा तदन्ते च डिम्भं च परमाद्भुतम् ।। ८७ ।। चुकोप देवी तं दृष्ट्वा रुरोद विषसाद सा । पादेन प्रेरयामास तमधो विश्वगोलके ।। ८८ ।। स पपात जले तात सर्वाधारो महान्विराट् । दृष्ट्वाऽपत्यं जलस्थं च मया शप्ता च सा पुरा ।। ८९ ।। अनपत्या च सा राथा मच्छापेन पुरा विभो । तेन प्रसूताः क्रमतो दुर्गा लक्ष्मीः सरस्वती ।। ९० ।। चतस्रः परिबूर्णास्ताः प्रसूताश्च सुनिश्चितम् । देव्योऽन्याश्चापि कामिन्यस्ताः प्रसूता व्रजेश्वर ।। ९१ ।। कलया प्रभवो यासां कलांशांशेन वा व्रज । जज्ञे महान्विराड्येन डिम्भेन कलयाऽऽश्रयः ।। ९२ ।। अमृताङ्गुष्ठपीयूषं मया दत्तं पपौ च सः । जले स्थावररूपश्च शेते च निजकर्मणः ।। ९३ ।। उपधानं जलं तल्पं तस्य योगबलेन च । तस्य लोम्नां च कूपानि जलपूर्णानि संततम् ।। ९४ ।। प्रत्येकं क्रमतस्तेषु शेते क्षुद्रविराट् पुनः । सहस्रपत्रं कमलं जज्ञे क्षुद्रस्य नाभितः ।। ९५ ।। तत्र जज्ञे वरो ब्रह्मा तेनायं कमलोद्भवः । तत्राऽऽविर्भूय स विधिश्चिन्ताग्रस्तो बभूव सः ।। ९६ ।। कस्माद्देहःक्वा माता मे पिता वा क्व च बान्धवः । दिव्यं त्रिलक्षवर्षञ्च बभ्राम कमलान्तरे ।। ९७ ।। ततो दिव्यं पञ्चलक्षं सस्मार तपसा च माम् । तदा मया दत्तमन्त्रं जजाप कमलान्तरे ।। ९८ ।। दिव्यवर्षसप्तलक्षं नियतं संयतः शुचिः । तदा मत्तो वरं लब्ध्वा स्रष्टा सृष्टिं चकार सः ।। ९९ ।। मायया प्रति ब्रह्माण्डे ब्रह्मविष्णुशिवात्मकाः । दिक्पाला द्वादशादित्या रुद्राश्चैकादशापि च ।। १०० ।। नवग्रहाष्टौ वसवो देवाः कोटित्रयं तथा । ब्राह्मणाक्षत्रविट्शूद्रा यक्षगन्धर्वकिन्नराः ।। १०१ ।। भूतादयो राङसाश्चाप्येवं सर्वं चराचरम् । विश्वे विश्वे विनिर्माणाः स्वर्गाः सप्त क्रमेण च ।। १०२ ।। सप्तसागरसंयुक्ता सप्तद्वीपा वसुंधरा । काञ्चनीभूमिसंयुक्ता तमोयुक्तं स्थलं तथा ।। १०३ ।। पातालाश्च तथा सप्त ब्रह्माण्डमेभिरेव च । विश्वे विश्वे चन्द्रसूयो पुण्यक्षेत्रं च भारतम् ।। १०४ ।। तीर्थान्येतानि सर्वत्र गङ्गादीति व्रजेश्वर । यावन्ति लोमकूपानि महाविष्णोः क्रमेण च ।। १०५ ।। विश्वान्येव ही तावन्ति ह्यमंख्यातानि च ध्रुवम् । विश्वेषासूर्ध्वाभामे च वैकुण्ठश्च निराश्रयः ।। १०६ ।। मदिच्छया विनिर्माणा वेदाः कथितुमक्षमाः । कुयोगिनाम दृष्टश्चामभक्तानां विनिश्चितम् ।। १०७ ।। तस्मादुपरि गोलोकः पञ्चाशत्कोटियोजनः । वायुना धार्यमाणश्च विचित्रः परमाश्रमः ।। १०८ ।। अतीव रम्यनिर्माणो नित्यरूपो मदिच्छया । शतश्रृङ्गेण शैलेन पुण्यवृन्दावनेन च ।। १०९ ।। सुरासमण्डलेनापि नद्या विरजया युतः । कोटियोजनविस्तीर्णा प्रस्थेन विरजा व्रज ।। ११० ।। दैर्ध्यं तस्याः शतगुणं परितः परमा शुभा । अमूल्यरत्ननिकरैर्हीरमाणिक्ययोस्तथा ।। १११ ।। मणीनां कौस्तुभादीनामसंख्यानां मनोहरा । अमूल्यरत्ननिर्माणं तत्रावि प्रतिमन्दिरम् ।। ११२ ।। मनोहरं च प्राकारमदृष्टं विश्वकर्मणा । गोपीभिर्गोपनिकरैर्वैष्टितं कामधेनुभिः ।। ११३ ।। कल्पवृक्षैः पारिजातैरसंख्यैश्च सरोवरैः । पुष्पोद्यानैःकोटिभिश्च संवृतं रासमण्डलम् ।। ११४ ।। वेष्टितं वेष्टितैर्गोपैर्मन्दिरैः शतकोटिभिः । रत्नप्रदीपयुक्तैश्च पुष्पतल्पसमन्वितैः ।। ११५ ।। सुगन्धिचन्दनामोदैः कस्तूरीकुङ्कुमान्वितैः । क्रीडोपयुक्तैर्भोगेश्च ताम्बूलैर्वासितैर्जलैः ।। ११६ ।। धूपैः सुरभिरम्यैश्च माल्यैश्च रत्नदर्पणैः । रक्षकै रक्षितं शश्वद्राधादासीत्रिकोटिभिः ।। ११७ ।। अमूल्यरत्नाभरणैर्वह्निशुद्धांशुकैरपि । लक्षणत्तगजेन्द्राणां वेष्टितं च बलैः क्रमात् ।। ११८ ।। नवयौवनसंपन्नै रूपैर्निरुपमैरपि । रम्यं च वर्तुलाकारं चन्द्रबिम्बं यथा व्रज ।। ११९ ।। अमूल्यरत्नरचितं दशयोजनविस्तृतम् । कस्तूरीकुङ्कुमै रभ्यैः सुगन्धिचन्दनार्चितम् ।। १२० ।। आवृतं मङ्गलघटैः फलपल्लवसंयुतैः । दधिलाजैश्च पर्णैश्च स्निग्धदूर्वाङ्कुरैः फलैः ।। १२१ ।। श्रीरामकदलीस्तम्भैरसंख्यैश्च मनोहरैः । पट्टसूत्रनिबद्धैश्च स्निग्धैश्चन्दनपल्लवैः ।। १२२ ।। चन्दनासक्तमाल्यैश्च भूषणैश्च विभूषितम् । अमूल्यरत्नरचितं शतशृङ्गमनोहरम् ।। १२३ ।। कोटियोजनमूर्ध्वं च दैर्ध्यं शतगुणोत्तरम् । शैलप्रस्थपरिमितं पञ्चाशत्कोटियोजनम् ।। १२४ ।। अतीव कमनीयं य वेदानिर्वचनीयकम् । प्राकारमिव तस्यापि गोललोकस्य मनोहरम् ।। १२५ ।। परितो वेष्टितं रम्यं हीरहारसमन्वितम् । तत्र वृन्दावनं रम्यं युक्तं चन्दनपादपैः ।। १२६ ।। कल्पवृक्षैश्च नम्यैश्च मन्दारैः कामधेनुभिः । शोभितं शोभनाढ्यैश्च पुष्पोद्यानैर्मनोहरैः ।। १२७ ।। क्रीडासरोवरै रम्यैः सुरम्यै रतिमन्दिरैः । अतीव रम्यं रहसि रासयोग्यस्थलान्वितम् ।। १२८ ।। रक्षितं रक्षकै रम्यैरसंख्यैर्गोपिकागणैः । परितो वर्तुलाकारं त्रिलक्षयोजनं वनम् ।। १२९ ।। षट्पदध्वनिसंयुक्तं पुंस्कोकिलरुतान्वितम् । तत्राक्षयो वटो रम्यो रहस्ये बहृविस्तृतः ।। १३० ।। सहस्रयोजनोर्ध्वश्च परितश्च चतुर्गुणः । गोपीनां कल्पवृक्षश्च सर्ववाञ्छाफलप्रदः ।। १३१ ।। क्रीडान्वितैरावृतश्च राधादासीत्रिलक्षकैः । विरजातीरनिराणां वायुना शीतलेन च ।। १३२ ।। पुष्पान्वितेन मन्देन पवित्रश्च सुगन्धिना । दासीगणैरसंख्यैश्च वृन्दावनविनोदिनी ।। १३३ ।। तत्र क्रीडति राधा सा मम प्राणाधिदेवता । सेयं श्रीदामशापेन वृषभानसुताऽधुना ।। १३४ ।। ब्रह्मादिदेवैः सिद्धेन्द्रैर्मुनीन्द्रैः पूजिता व्रज । सिद्धैर्गुणैर्बलैर्बुद्ध्या ज्ञानयोगैश्च विद्यया ।। १३५ ।। तात सर्वप्रकारेण वन्द्या सत्सदृशी प्रिया । इत्येवं कथितं नन्द ब्रह्माण्डानां च वर्णनम् ।। यथोचितं परिमितं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।। १३६ ।। इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मखo उत्तo नारदनाo भगवन्नन्दसंo चतुरशीतितमोऽध्यायः ।। ८४ ।।

atha caturaśītitamo'dhyāyaḥ śrībhagavānuvāca dvijadevārcanaṃ caiva karoti satataṃ gṛhī | svadharmācaraṇaṃ caiva cāturvarṇyaṃ ca nityaṇaḥ || 1 || kurvanti gṛhiṇāmāśāṃ sarve devādayastathā | akṛtvā'tithipūjāṃ ca gṛhasthaśca sadā'śuciḥ || 2 || pitaraḥ karmakāle cātithikāle ca devatāḥ | sarve gṛhasthamāyānti nipānamiva dhenavaḥ || 3 || samāyāti prayatnena sayāhne kṣudhito'tithiḥ | pūjāṃ labdhvā''śiṣaṃ kṛtvā prayāti gṛhiṇo gṛhāt || 4 || akṛtvā'tithipūjāṃ ca gṛhī bhavati pātakī | trailokyajanitaṃ pāpaṃ labhate nātra saṃśayaḥ || 5 || atithiryasya bhagnāśo gṛhātpratinirvate | pitarastasya devāśca vahnayaśca tathaiva ca || 6 || nirāśāḥ pratigacchanti gṛhiṇo'tithayo gṛhāt | strīdhnairgoghnaiḥ kṛtaghnaiśca brāhmaṇairgurutalpagaiḥ || 7 || tulyadoṣo bhavatyeva yenātithiranarcitaḥ | svātmanaḥ pātakaṃ dattvā puṇyamādāya gacchati || 8 || tasmātkṛtvā sarvasevāṃ devādīṃśca śubhāśayaḥ | poṣyāṇāṃ bharaṇaṃ kṛtvā paścādbhuṅkte sa dharmavit || 9 || yasya mātā gṛhe nāsti bhāryā ca puṃścalī tathā | araṇyaṃ tena gantavyamaraṇyādduḥkhadaṃ gṛham || 10 || patīṃ dveṣṭi sadā duṣṭā viṣatunyaṃ ca paśyati | dadāti tasmai nā''hāraṃ bhartsanaṃ kurute sadā || 11 || pūjitaṃ munitulyaṃ ca sā ca pāpīyasī param | saṃtataṃ tṛṇavanmatvā nyakkāraṃ kurute sadā || 12 || durvākyāvahninā dagdho mṛtatulyaśca jīvati | yāvajjīvanaparyantaṃ saṃprāpya duṣṭavaṃśajām || 13 || gṛhiṇīnāṃ sadācāraṃ śrūyatāṃ tacchru tau śrutam | gṛhiṇī patibhaktā ca devabrāhmaṇabūjitā || 14 || sā śuddhā prātarutthāya namaskṛtya patiṃ suram | prāṅgaṇe maṅgalaṃ dadyādgomayena jalena ca || 15 || gṛhakṛtyaṃ ca kṛtvā ca snātvā''gatya gṛhaṃ satī | suraṃ vipraṃ patiṃ natvā pūjayedgṛhadevatām || 16 || gṛhakṛtyaṃ sunirvṛtya bhojayitvā patiṃ satī | atithiṃ pūjayitvā ca svayaṃ bhuṅkate sukhaṃsatī || 17 || putraiśca pūjitastātaḥ śiṣyaiśca pūjito guruḥ | ājñayā kurute karma putraḥ śiṣyaśca bhṛtyavat || 18 || na prerayedguruṃ tātaṃ putraḥ śiṣyaśca karmasu | pitre ca gurave nityaṃ sarvasvaṃ ca samarpayet || 19 || na kuryānnarabuddhiṃ ca gurau pitari saṃtatam | kṛtvā ca narabuddhiṃ ca brahmahatyāṃ labheddhruvam || 20 || mātaraṃ pūjayedbhaktyā pituścāpyadhikāṃ tathā | mātuḥ paraṃ guruṃ caiva pūjayedbhaktiyogataḥ || 21 || pitā mātā gururbhāryā śiṣyaḥ putraḥ sadā'kṣamaḥ | anāthā bhaginī kanyā nityaṃ poṣyā gurupriyā || 22 || evaṃ ca kathitaṃ tāta sarveṣāṃ dharmamuttamam | śtrījātirvāstapīśuddhā tāśca sarvāḥ pativratāḥ || 23 || sarvā jātirekavidhā cā''dau sṛṣṭā ca brahmaṇā | tāḥ sarvāḥ prakṛteraṃśāḥ pavitrāḥ paṇḍitādhikāḥ || 24 || kedārakanyāśāpena sa hi dharmaḥ kṣayaṃ gataḥ | tadā kopena dhātrā ca kṛtyā strī ca vinirmitā || 25 || kṛtyā strī trividhā jātirbrahmaṇā nirmitā purā | uttamā prathamā sā ca madhyamā cādhamā vraja || 26 || uttamā patibhaktā sā kiṃciddharmasamanvitā | prāṇānte'pi na kurute taṃ jāramayaśakaram || 27 || pūjayetsā yathā kāntaṃ tathā devadvijātithīn | vratāni copavāsāṃśca kurute sarvapūjanam || 28 || guruṇā rakṣitā yatnājjāraṃ ca na bhajedbhayāt | sa kṛtrimā madhyamā ca yathākiṃcitpatiṃ bhajet || 29 || sthānaṃ nāstikṣaṇaṃ nāsti nāsti prārthayitā naraḥ | tena he nanda tāsāṃ ca satītvamupajāyate || 30 || adhamā paramā duṣṭā'tyantāsadvaṃśajā tathā | adharmaśīlā duḥśīlā durmukhā kalahānvitā || 31 || patiṃ bhartsayate nityaṃ jāraṃ ca sevate sadā | duḥśaṃ dadāti kāntāya viṣatulyaṃ ca paśyati || 32 || jāradvāramupāyena hanti kāntaṃ manoharam | dharmiṣṭhaṃ ca variṣṭhaṃ ca gariṣṭhaṃ ca mahītale || 33 || kāmadevasamaṃ cāpi jāraṃ paśyati kāmataḥ | śubhadṛṣṭyā kaṭākṣeṇa śaravatpāpīyasī mudā || 34 || suveṣaṃ puruṣaṃ draṣṭvā yuvānaṃ ratiśūkaram | yoniḥ klidyati nārīṇāṃ kāminīnāṃ nirantaram || 35 || dadāti bhartre nā''hāraṃ viṣoktiṃ vakti saṃtatam | adharmaṃ cintayecchaśvajjāraṃ ca paramaṃ mudā || 36 || gurubhirbhartsitā sā ca rakṣitā ca śatena ca | tathā'pi jāraṃ kurute nāpi sādhyā nṛperapi || 37 || nāsti tasyāḥ priyaṃ kiṃcitsarvaṃ kāryavaśena ca | gāvastṛṇamivāraṇye prārthayantī navaṃ navam || 38 || vidyudābhā jale rekhā tasyā prītistathaiva ca | adharmayuktā satataṃ kapaṭaṃ vakti niścitam || 39 || vrate tapasi dharme ca na mano gṛhakarmaṇi | na gurau na ca deveṣu jāre snigdhaṃ ca cañcalam || 40 || strījātitrividhānāṃ ca kathā ca kathitā mayā | bhaktānāṃ trividhānāṃ ca lakṣaṇaṃ śrūyatāmiti || 41 || tṛṇaśayyārato bhakto mannāmaguṇakīrtiṣu | mano niveśayettyaktvā saṃsārasukhakāraṇam || 42 || vyāyate matpadābjaṃ ca pūjayedbhaktibhāvataḥ | ahaitukīṃ tasya devāḥ saṃkalparahitasya ca || 43 || sarvasiddhiṃna vāñchanti te'ṇimādikamīpsitam | brahmatvamamaratvaṃ vā suratvaṃ sukhakāraṇam || 44 || dāsyaṃ vinā nahīcchanti sālokyādicatuṣṭayam | naiva nirvāṇamuktiṃ ca sudhāpānamabhīpsitam || 45 || vāñchanti niścilāṃ bhaktiṃ madīyāmatulāmapi | strīpuṃvibhedo nāstyeva sarvajīveṣu bhinnatā || 46 || teṣāṃ siddheśvarāṇāṃ ca pravarāṇāṃ vrajeśvara | kṣutpipāsādikaṃ nidrālobhamohādikaṃ ripum || 47 || tpaktvā divāniśaṃ māṃ ca dhyāyante ca digambarāḥ | samadbhaktottamo nanda śrūyatāṃ madhyamādikam || 48 || nā''saktaḥ karmasu gṛhī pūrvaprāktanataḥ śuciḥ | karoti satataṃ caiva pūrvakarmanikṛntanam || 49 || na karotyaparaṃ vatnātsaṃkalparahitaḥ sa ca | sarvaṃ kṛṣṇasya yatkiṃcinnāhaṃ kartā ca karmaṇaḥ || 50 || karmaṇā manasā vācā satataṃ cintayediti | nyūnabhaktaśca tannyūnaḥ sa ca prākṛtikaḥ śrutau || 51 || yamaṃ vā yamadūtaṃ vā svapne'pi na ca paśyati | puruṣāṇāṃ sahasraṃ ca pūrvabhaktaḥ suddharet || 52 || puṃsāṃ śataṃ madhyamaśca taccaturthaṃ ca prākṛtaḥ | bhaktaśca trividhastāta kathitaśca tavā''jñayā || 53 || brahmāṇḍaracanākhyānaṃ śrūyatāṃ sāvadhānataḥ | brahmāṇḍaracanārthaṃ ca bhaktā jānanti yatnataḥ || 54 || munayaśca surāḥ santaḥ kiṃcijjānanti duḥkhataḥ | jānāmi viśvaṃ sarvārtha brahmā''nanto || maheśvaraḥ || 55 || dharmaḥ sanatkumāraśca naranārāyaṇāvṛṣī | kapilaśca gaṇeśaśca durgā lakṣmīḥ sarasvatī || 56 || vedāśca vedamātā ca sarvajñā rādhikā svayam | ete jānanti viśvārtha nānyo jānāti kaścana || 57 || vaiṣamyārtha ca sudhiyaḥ sarve vijñātumakṣamāḥ | nityākāśo yathā''tmā ca tathā nityā diśo daśa || 58 || yathā nityā ca prakṛtistathaiva viśvagolakaḥ | golokaśca yathā nityastathā vaikuṇṭha eva ca || 59 || ekadā mayi goloke rāse nityaṃ prakurvati | āvirbhūtā ca vāmāṅgādbālā ṣoḍhaśavārṣikī || 60 || śvetacampakavarṇābhā śaraccandrasamaprabhā | atīva sundarī rāmā ramaṇīnāṃ parāvarā || 61 || īṣaddhāsyaprasannāsyā kaumalāṅgī manoharā | vahniśuddhāṃśukādhānā ratnābharaṇabhūṣitā || 62 || yathā jaladapaṅktiśca balākābhirtibhūṣitā | sindūrabindūnā cārucandracandanabindubhiḥ || 63 || kastūrībindubhiḥ sārdhaṃ sīmantāndhaḥsyalojjvalā | amūlyaratnanirmāṇasusnigdhakiraṇojjvalā || 64 || vicitraiśca sucitraiśca sukapolasthalojjvalā | khamendracañcuvijitanāsāmauktikaśobhitā || 66 || gajendragaṇa़ḍanirmuktamuktābhūṣaṇabhūṣitā | śuktyā vimuktamuktābhadantapaṅktimanoharā || 67 || valitākalitā'tīva pakvabimbādharā varā | śaśvatpūrṇendunindāsyā padmaninditalocanā || 68 || kṛṣṇasāranibhodbhinnasucārukajjalojjvalā | amūlyaratnanirmāṇakeyūrakaṅkaṇojjvalā || 69 || maṇīndrarājarājībhiḥ śaṅkhayugmakarojjavalā | ratnāṅgulīyakairebhiramṛtāṅgulibhūṣitā || 70 || ratnendrarājarājena kvaṇanmañjīrarañjitā | ratnapāśakarājībhiḥ pādāṅgulivirājitā || 71 || sundarālaktarāgeṇa caraṇādhaḥsthalojjvalā | gajendragāminī rāmā kāminī vāmalocanā || 72 || māṃ dadarśa kaṭākṣeṇa ramaṇī ramaṇotsukā | rāse saṃbhūya rāmā sā dadhāra purato mama || 73 || tena rādhā samākhyātā burāvidbhiḥ prapūjitā | prahṛṣṭā prakṛtiścāsyāstena prakṛtirīśvarī || 74 || śaktā syātsarvakāryeṣu tena śaktiḥ prakīrtitā | sarvādhārā sarvarūpā maṅgalārhā ca sarvataḥ || 75 || sarvamaṅgaladakṣā sā tena syātsarvamaṅgalā | vaikuṇṭhe sā mahālakṣmīrmūrtibhede sarasvatī || 76 || prasūya vedānviditā vedamātā ca sā sadā | sāvitrī sa ca gāyatrī dhātrī trijagatāmapi || 77 || purā saṃhṛtya durgaṃ ca sā durgā ca prakīrtitā | tejasaḥ sarvadevānāmāvirbhūtā purā satī || 78 || tenā''dyā prakṛtirjñeyā sarvāsuravimarditī | sarvānandā ca sānandā duḥkhadāridrayanāśinī || 79 || śatruṇāṃ bhayadātrau ca bhaktānāṃ bhayahāriṇau | dakṣakanyā satī kā ca śailajāteti pārvatī || 80 || sarvādhārasvarūpā sā kalayā sā vasuṃdharā | kalayā tulasī gaṅgā kalayā sarvayoṣitaḥ || 81 || sṛṣṭiṃ karomi ca yayā tāta śaktyā punaḥ punaḥ | dṛṣṭvā tāṃ rāsamadhyasthāṃ mama krīḍā || tayā saha || 82 || babhūva suciraṃ tāta yāvadvai brahmaṇaḥ śatam | atyadbhutaṃ kautukaṃ ca mahāśrṛṅgāramīpsitam || 83 || tayordvayordharmarāśiḥ susrāva rāsamaṇa़ḍale | tasmānmanoharaṃ jajñe nāmanākārasarovaram || 84 || papāta dharmadhārā'dho vegena viśvagolake | babhūva jalabūrṇaṃ ca brahmāṇḍānāṃ ca golakam || 85 || jalapūrṇa purā sarva śṛṣṭiśūnyaṃ vrajeśvara | śruṅgārānte ca tasyāṃ ca vīryādhānaṃ mayā kṛtam || 86 || dadhāra garbha sā rādhā yāvadvai brahmaṇāḥ śatam | susrāva sā tadante ca ḍimbhaṃ ca paramādbhutam || 87 || cukopa devī taṃ dṛṣṭvā ruroda viṣasāda sā | pādena prerayāmāsa tamadho viśvagolake || 88 || sa papāta jale tāta sarvādhāro mahānvirāṭ | dṛṣṭvā'patyaṃ jalasthaṃ ca mayā śaptā ca sā purā || 89 || anapatyā ca sā rāthā macchāpena purā vibho | tena prasūtāḥ kramato durgā lakṣmīḥ sarasvatī || 90 || catasraḥ paribūrṇāstāḥ prasūtāśca suniścitam | devyo'nyāścāpi kāminyastāḥ prasūtā vrajeśvara || 91 || kalayā prabhavo yāsāṃ kalāṃśāṃśena vā vraja | jajñe mahānvirāḍyena ḍimbhena kalayā''śrayaḥ || 92 || amṛtāṅguṣṭhapīyūṣaṃ mayā dattaṃ papau ca saḥ | jale sthāvararūpaśca śete ca nijakarmaṇaḥ || 93 || upadhānaṃ jalaṃ talpaṃ tasya yogabalena ca | tasya lomnāṃ ca kūpāni jalapūrṇāni saṃtatam || 94 || pratyekaṃ kramatasteṣu śete kṣudravirāṭ punaḥ | sahasrapatraṃ kamalaṃ jajñe kṣudrasya nābhitaḥ || 95 || tatra jajñe varo brahmā tenāyaṃ kamalodbhavaḥ | tatrā''virbhūya sa vidhiścintāgrasto babhūva saḥ || 96 || kasmāddehaḥkvā mātā me pitā vā kva ca bāndhavaḥ | divyaṃ trilakṣavarṣañca babhrāma kamalāntare || 97 || tato divyaṃ pañcalakṣaṃ sasmāra tapasā ca mām | tadā mayā dattamantraṃ jajāpa kamalāntare || 98 || divyavarṣasaptalakṣaṃ niyataṃ saṃyataḥ śuciḥ | tadā matto varaṃ labdhvā sraṣṭā sṛṣṭiṃ cakāra saḥ || 99 || māyayā prati brahmāṇḍe brahmaviṣṇuśivātmakāḥ | dikpālā dvādaśādityā rudrāścaikādaśāpi ca || 100 || navagrahāṣṭau vasavo devāḥ koṭitrayaṃ tathā | brāhmaṇākṣatraviṭśūdrā yakṣagandharvakinnarāḥ || 101 || bhūtādayo rāṅasāścāpyevaṃ sarvaṃ carācaram | viśve viśve vinirmāṇāḥ svargāḥ sapta krameṇa ca || 102 || saptasāgarasaṃyuktā saptadvīpā vasuṃdharā | kāñcanībhūmisaṃyuktā tamoyuktaṃ sthalaṃ tathā || 103 || pātālāśca tathā sapta brahmāṇḍamebhireva ca | viśve viśve candrasūyo puṇyakṣetraṃ ca bhāratam || 104 || tīrthānyetāni sarvatra gaṅgādīti vrajeśvara | yāvanti lomakūpāni mahāviṣṇoḥ krameṇa ca || 105 || viśvānyeva hī tāvanti hyamaṃkhyātāni ca dhruvam | viśveṣāsūrdhvābhāme ca vaikuṇṭhaśca nirāśrayaḥ || 106 || madicchayā vinirmāṇā vedāḥ kathitumakṣamāḥ | kuyogināma dṛṣṭaścāmabhaktānāṃ viniścitam || 107 || tasmādupari golokaḥ pañcāśatkoṭiyojanaḥ | vāyunā dhāryamāṇaśca vicitraḥ paramāśramaḥ || 108 || atīva ramyanirmāṇo nityarūpo madicchayā | śataśrṛṅgeṇa śailena puṇyavṛndāvanena ca || 109 || surāsamaṇḍalenāpi nadyā virajayā yutaḥ | koṭiyojanavistīrṇā prasthena virajā vraja || 110 || dairdhyaṃ tasyāḥ śataguṇaṃ paritaḥ paramā śubhā | amūlyaratnanikarairhīramāṇikyayostathā || 111 || maṇīnāṃ kaustubhādīnāmasaṃkhyānāṃ manoharā | amūlyaratnanirmāṇaṃ tatrāvi pratimandiram || 112 || manoharaṃ ca prākāramadṛṣṭaṃ viśvakarmaṇā | gopībhirgopanikarairvaiṣṭitaṃ kāmadhenubhiḥ || 113 || kalpavṛkṣaiḥ pārijātairasaṃkhyaiśca sarovaraiḥ | puṣpodyānaiḥkoṭibhiśca saṃvṛtaṃ rāsamaṇḍalam || 114 || veṣṭitaṃ veṣṭitairgopairmandiraiḥ śatakoṭibhiḥ | ratnapradīpayuktaiśca puṣpatalpasamanvitaiḥ || 115 || sugandhicandanāmodaiḥ kastūrīkuṅkumānvitaiḥ | krīḍopayuktairbhogeśca tāmbūlairvāsitairjalaiḥ || 116 || dhūpaiḥ surabhiramyaiśca mālyaiśca ratnadarpaṇaiḥ | rakṣakai rakṣitaṃ śaśvadrādhādāsītrikoṭibhiḥ || 117 || amūlyaratnābharaṇairvahniśuddhāṃśukairapi | lakṣaṇattagajendrāṇāṃ veṣṭitaṃ ca balaiḥ kramāt || 118 || navayauvanasaṃpannai rūpairnirupamairapi | ramyaṃ ca vartulākāraṃ candrabimbaṃ yathā vraja || 119 || amūlyaratnaracitaṃ daśayojanavistṛtam | kastūrīkuṅkumai rabhyaiḥ sugandhicandanārcitam || 120 || āvṛtaṃ maṅgalaghaṭaiḥ phalapallavasaṃyutaiḥ | dadhilājaiśca parṇaiśca snigdhadūrvāṅkuraiḥ phalaiḥ || 121 || śrīrāmakadalīstambhairasaṃkhyaiśca manoharaiḥ | paṭṭasūtranibaddhaiśca snigdhaiścandanapallavaiḥ || 122 || candanāsaktamālyaiśca bhūṣaṇaiśca vibhūṣitam | amūlyaratnaracitaṃ śataśṛṅgamanoharam || 123 || koṭiyojanamūrdhvaṃ ca dairdhyaṃ śataguṇottaram | śailaprasthaparimitaṃ pañcāśatkoṭiyojanam || 124 || atīva kamanīyaṃ ya vedānirvacanīyakam | prākāramiva tasyāpi golalokasya manoharam || 125 || parito veṣṭitaṃ ramyaṃ hīrahārasamanvitam | tatra vṛndāvanaṃ ramyaṃ yuktaṃ candanapādapaiḥ || 126 || kalpavṛkṣaiśca namyaiśca mandāraiḥ kāmadhenubhiḥ | śobhitaṃ śobhanāḍhyaiśca puṣpodyānairmanoharaiḥ || 127 || krīḍāsarovarai ramyaiḥ suramyai ratimandiraiḥ | atīva ramyaṃ rahasi rāsayogyasthalānvitam || 128 || rakṣitaṃ rakṣakai ramyairasaṃkhyairgopikāgaṇaiḥ | parito vartulākāraṃ trilakṣayojanaṃ vanam || 129 || ṣaṭpadadhvanisaṃyuktaṃ puṃskokilarutānvitam | tatrākṣayo vaṭo ramyo rahasye bahṛvistṛtaḥ || 130 || sahasrayojanordhvaśca paritaśca caturguṇaḥ | gopīnāṃ kalpavṛkṣaśca sarvavāñchāphalapradaḥ || 131 || krīḍānvitairāvṛtaśca rādhādāsītrilakṣakaiḥ | virajātīranirāṇāṃ vāyunā śītalena ca || 132 || puṣpānvitena mandena pavitraśca sugandhinā | dāsīgaṇairasaṃkhyaiśca vṛndāvanavinodinī || 133 || tatra krīḍati rādhā sā mama prāṇādhidevatā | seyaṃ śrīdāmaśāpena vṛṣabhānasutā'dhunā || 134 || brahmādidevaiḥ siddhendrairmunīndraiḥ pūjitā vraja | siddhairguṇairbalairbuddhyā jñānayogaiśca vidyayā || 135 || tāta sarvaprakāreṇa vandyā satsadṛśī priyā | ityevaṃ kathitaṃ nanda brahmāṇḍānāṃ ca varṇanam || yathocitaṃ parimitaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi || 136 || iti śrībrahmao mahāo śrīkṛṣṇajanmakhao uttao nāradanāo bhagavannandasaṃo caturaśītitamo'dhyāyaḥ || 84 ||