Chapter 79

अथैकोनाशीतितमोऽध्यायः नन्द उवाच राहुग्रस्तः कथं सूर्यश्चन्द्रो वाऽपि जगत्प्रभो । नेष्टश्चन्द्रः कथं भाद्रे चतुर्थ्यां चासिते सिते ।। १ ।। वेदानां जनकस्त्वं च कं पृच्छामित्वया विना । वेदे पुराणे गोप्यं यन्न जानन्ति विपश्यितः ।। इति तद्वचनं श्रुत्वा चेदं वचनमब्रवीत् ।। २ ।। श्रीभगवानुवाच अतथ्यं वचनं चेदं निषिद्धं वैदिकैरपि । क्षमस्व नन्द भद्रं ते प्रश्नमन्यं कुरुष्व माम् ।। ३ ।। बिश्वस्तं वचनं तात न प्रकाश्यं मनीषिभिः । विघ्नः प्रकाशे भवति सतां छिद्रं च दैवतः ।। ४ ।। नन्द उवाच कथयस्व जगन्नाथ न भक्ते व़ञ्चनं कुरु । अदृश्यौ चापि देवेशौ राहुग्रस्तौ च पुष्यदौ ।। ५ ।। श्रीभगवानुवाच शृणु नन्द प्रवक्षयामि कथामेतां पुरातनीम् । यां श्रुत्वा निष्कलङ्कश्च तीर्थस्नायी भवेन्नरः ।। ६ ।। सर्वपातकिनं दृष्ट्वा यत्पापं लभते नरः । आख्यानश्रवणोनैव भस्मीभूतं भविष्यति ।। ७ ।। एकदा जमदग्निश्च महाकौतूहलान्वितः । रेणुकासहितस्तुष्टो जगाम नर्मदातटम् ।। ८ ।। निर्जने नर्मदातीरे विजहार तया सह । नवोढया च सुन्दर्या नवयौवनयुक्तया ।। ९ ।। सुवेषया सुस्मितया रत्नभूषणयुक्तया । नतया स्तनभारेण श्रोणीभारेण मन्दया ।। १० ।। सुन्दरीणामतुलया श्वेतचम्पकवर्णया । सुपूर्णचन्द्राननया कटाक्षयुतया तथा ।। ११ ।। अतीवसूक्ष्माम्बरया कामबाणार्तया व्रज । पुलकाञ्चितसर्वाङ्गसंभोगेनापि मूर्च्छया ।। १२ ।। पुंस्कोकिलयुते रम्ये शब्दिते सुमधुव्रते । सुगन्धिवायुसंयुक्ते पुष्पतल्पान्विते शुभे ।। १३ ।। चन्दनोक्षितसर्वाङ्गं वस्त्रमाल्यधरं मुनिम् । महारासरसाढ्यं तमुवाच भास्करः स्वयम् ।। १४ ।। वेदकर्तुः प्रपौत्रस्तवं ब्रह्मणश्च जगत्वतेः । चतुर्वेदविधेयेषु सुनिष्णातः सदा शुचिः ।। १५ ।। वेदाङ्गकर्ता धर्मज्ञः श्रेष्ठो वेदविदां वरः । महातपस्वी तेजस्वी ब्रह्मचारी च सुव्रती ।। १६ ।। युष्मद्विधोक्तं शास्त्रं च पठित्वाऽन्यश्च पण्डितः । वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः ।। १७ ।। धर्म त्यजति धर्मज्ञो ह्यधर्मेण रतः कथम् । दिवामैथुनदोषं च वक्ति वेदो विशेषतः ।। १८ ।। अहं च धर्मिणां साक्षी तेन त्वां कथयामि ते । सूर्यस्य वचनं श्रुत्वा तत्याज मैथुनं द्विजः ।। १९ ।। दृष्ट्वा पुरो विप्ररूपं सूर्य तेजस्विनं सुरम् । उवाच सूर्य रक्तास्यः कोपलज्जासमन्वितः ।। रेणुका लज्जिता तत्र विधार्य वाससी सती ।। २० ।। जमदग्निरुवाच को भवान्पण़्डितंमन्यो न त्वदन्योऽस्ति पण्डितः । अहं भृगोर्भगवतः शिष्यस्त्वं कश्यपस्य च ।। २१ ।। चतुर्वेदांश्च जानामि धर्माधर्मनिरूपणो । वेदप्रणिहितो धर्मे ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः ।। २२ ।। अज्ञानी पुरुषः शश्वज्जडितश्च स्वकर्मणा । तेजीयसां न दोषाय वङ्नेः सर्वभुजो यथा ।। २३ ।। अन्ये भवांश्च धर्मश्च साक्षी सर्वे च कर्मणाम् । फलदाता च शास्त्रज्ञो यतस्त्वत्तनयः सदा ।। २४ ।। न वैष्णवानां शास्तारो यूयमस्माकमेव च । न वासुदेवभक्तानामशुभं विद्यते क्वचित् ।। २५ ।। हरेः सुदर्शनं चक्रं शश्वद्रक्षति वैष्णवान् । नारायणश्च भगवान्स्वयं ब्रह्मा च शंकरः ।। २६ ।। शास्ता यमश्च नास्माकं त्वं वै नापि दिवाकर। राजपुत्रो यथा स्थाने वयं स्वच्छन्दगामिनः ।। २७ ।। शक्तोऽहं भस्मसात्कर्तुं यमं सर्वसुरांस्तथा । महेन्द्रप्रभृतीन्सूर्य क्षणेनैवावलीलया ।। २८ ।। कस्त्वं धर्मप्रवक्ता मे याहि स्वस्थानमेव च । मम शास्ता तु भगवाञ्छ्रीकृष्णः प्रकृतेः परः ।। २९ ।। अद्य मे निर्जने स्थाने रसभङ्गस्त्वया कृतः । मम शापात्पाप दृश्यो राहुग्रस्तो भविष्यसि ।। ३० ।। द्रष्टुं त्वां ये घनाः सर्वे दूरीभूता भवन्ति ते । त्वामाच्छन्नं करिष्यन्ति वायुना प्रेरितास्तथा ।। ३१ ।। स्वतेजसा भवान्गर्वाद्धततेजा भविष्यसि । मेघाच्छन्नः स्वल्पतेजा राहुग्रस्तो भवान्भव ।। ३२ ।। ब्राह्मणस्य वचः श्रुत्वा भगवान्भास्करः स्वयम् । ततः पुटाञ्जलिर्भूत्वा तुष्टाव मुनिपुंगवम् ।। ३३ ।। भास्कर उवाच अवध्याः सर्वे धर्मज्ञ धन्या मान्याः पुरस्कृताः । नारायणश्च भगवाञ्छंभुर्ब्रह्मा स्वयं प्रभुः ।। ३४ ।। गणेशाश्चापि शेषश्च धर्मश्चापि सनातनः । स्तुवान्ति ब्रह्मणं सर्वे विप्ररूपी जनार्दनः ।। ३५ ।। विप्रदत्तश्च यो ब्रह्मन्वयमस्मन्मुखो द्विजः । हुताशनश्च द्विमुखाः सुराः सर्वे द्विजो वरः ।। ३६ ।। क्षमस्व वैष्णवः शुद्धः स्वधर्म स समाचर । वैष्णवानां कृतः कोपो हृदि येषां जनार्दनः ।। ३७ ।। अस्माभिः पूजिता विप्रा युषमाभिः पूजिताः सुराः । परस्परं स्नेहपात्रं चेदमाचरणं द्विज ।। ३८ ।। अहमेवं त्वया शप्तो मया शप्तो भवान्भव । अन्यथा मां वदन्त्येवं सूर्य निस्तेजसं जनाः ।। ३९ ।। पराभूतः क्षत्रियेण भविष्यसि द्विजेश्वर । मरणं क्षत्रियास्त्रेण भवतश्च भविष्यति ।। ४० ।। सूर्यस्य वचनं श्रुत्वा चुकोप ब्राह्मणः पुनः । तं शशापातिरक्तास्यः शंभुना निर्जितो भवान् ।। ४१ ।। उभयोः कलहं ज्ञात्वा कश्यपेन सह व्रज । आजगाम स्वयं ब्रह्मा विधाता जगतामपि ।। ४२ ।। आगत्य ब्रह्मा संत्रस्तं बोधयामास भास्करम् । मुनिश्रेष्ठं च धर्मज्ञं धर्मज्ञानां गुरोर्गुरुः ।। ४३ ।। ब्रह्मोवाच क्षमस्व भास्कर त्वं च साक्षान्नारायणो भवान् । युष्माकं परिपाल्यश्चाप्यवध्यो ब्राह्मणाः सदा ।। ४४ ।। अहं करोमि भवतो विप्रशापान्तमुल्बणम् । अत्राहमागतस्त्रस्तो भृगुणा प्रेरितस्ततः ।। ४५ ।। स्फुटोऽहं प्रेरितश्चापि कश्यपेन मरीचिना । शान्तो भव सुरक्षेष्ठ साक्षीत्वं सर्वकर्मणाम् ।। ४६ ।। कुत्रचिद्दिवसे ब्रह्मंस्त्वं तत्र कुत्रचित्क्षणम् । भविष्यसि घनाच्छन्नः सद्यो मुक्तो भविष्यसि ।। ४७ ।। न्यूनातिरक्ते वर्षे च राहुग्रस्तो भविष्यसि । तत्रादृश्यश्च केषांचित्पुण्यदृश्यो हि कस्यचित् ।। ४८ ।। अन्यथा सर्वकालेन पुण्यदृश्यो भवान्भुवि । त्वां दृष्ट्वा च नमस्कृत्य सर्वे निष्पापिनो जनाः ।। ४९ ।। जन्मसप्ताष्टरिः फाङ्कचतुर्थे दशमे तथा । जन्मर्क्षे निधनै नणामदृश्यस्त्वं भविष्यसि ।। ५० ।। अस्तकाले घनाच्छन्ने मध्याहनस्थे जलेऽपि वा । अर्धोदिते च काने च पापदृश्यो भविष्यसि ।। ५१ ।। भार्यादुःखनिमित्तेन भार्यया हेतुभूतया । श्वशुरेण शालकेन हततेजा भविष्यसि ।। ५२ ।। अन्यथा तव तेजश्च संज्ञा सहितुमक्षमा । मालीसुमालियुद्धे च शंभुना त्वं पराचितः ।। ५३ ।। इत्येवमुक्त्वा सूर्य च बोधयामास ब्राह्मणम् । नम्रं शापपराभूतं लज्जितं कोपितं व्रज ।। ५४ ।। हे विप्र श्वगृहं गच्छ गच्छ वत्स यथासुखम् । त्वत्तेजसा क्षणेनैव भस्मीभूतं भवेज्जगत् ।। ५५ ।। सूर्यस्त्वत्परिपाल्यश्च भवान्सूर्यस्य नित्यशः । परस्परं च पूज्यश्च संबन्धः पोष्यपोष्कः ।। ५६ ।। हर्यशेन क्षत्रियेण कार्तवीर्यार्जुनेन च । भविष्यसि न संदेहः पराभूतो द्विजो मृतः ।। ५७ ।। पुरा ते प्राक्तनं सर्व कदाचिन्न हि खण्डितम् । नारायणाश्च स्वांशोन तव पुत्रो भविष्यति ।। ५८ ।। त्रिः सप्तकृत्वो जगतीं निःक्षत्रां च करिष्यति । मृत्युस्ते यशसो बीजं भदिष्यति महीतले ।। ५९ ।। इत्येवमुक्त्ता ब्रह्मा च ययौ गेहं व्रजेश्वर । प्रययौ जमदग्निश्च भास्करश्च स्वमन्दिरम् ।। ६० ।। इत्येवं कथितं तात आख्यानं पुण्यकारकम् । राहुग्रस्तो भास्करश्चाप्यदृश्यो येन हेतुना ।। ६१ ।। चतुर्थ्यामुदितश्चन्द्रो भाद्रे मासि सितासिते । अदृश्यो नष्टरूपश्च श्रूयतां येन हेतुरा ।। ६२ ।। राहुग्रस्तः कलङ्की वा पुराशप्तो मया पितः । सर्व त्वां कथयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम् ।। ६३ ।। इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मखo उत्तo नारदनाo भगवन्नन्दसंo ।। एकोनाशीतितमोऽध्यायः ।। ७९ ।।

athaikonāśītitamo'dhyāyaḥ nanda uvāca rāhugrastaḥ kathaṃ sūryaścandro vā'pi jagatprabho | neṣṭaścandraḥ kathaṃ bhādre caturthyāṃ cāsite site || 1 || vedānāṃ janakastvaṃ ca kaṃ pṛcchāmitvayā vinā | vede purāṇe gopyaṃ yanna jānanti vipaśyitaḥ || iti tadvacanaṃ śrutvā cedaṃ vacanamabravīt || 2 || śrībhagavānuvāca atathyaṃ vacanaṃ cedaṃ niṣiddhaṃ vaidikairapi | kṣamasva nanda bhadraṃ te praśnamanyaṃ kuruṣva mām || 3 || biśvastaṃ vacanaṃ tāta na prakāśyaṃ manīṣibhiḥ | vighnaḥ prakāśe bhavati satāṃ chidraṃ ca daivataḥ || 4 || nanda uvāca kathayasva jagannātha na bhakte va़ñcanaṃ kuru | adṛśyau cāpi deveśau rāhugrastau ca puṣyadau || 5 || śrībhagavānuvāca śṛṇu nanda pravakṣayāmi kathāmetāṃ purātanīm | yāṃ śrutvā niṣkalaṅkaśca tīrthasnāyī bhavennaraḥ || 6 || sarvapātakinaṃ dṛṣṭvā yatpāpaṃ labhate naraḥ | ākhyānaśravaṇonaiva bhasmībhūtaṃ bhaviṣyati || 7 || ekadā jamadagniśca mahākautūhalānvitaḥ | reṇukāsahitastuṣṭo jagāma narmadātaṭam || 8 || nirjane narmadātīre vijahāra tayā saha | navoḍhayā ca sundaryā navayauvanayuktayā || 9 || suveṣayā susmitayā ratnabhūṣaṇayuktayā | natayā stanabhāreṇa śroṇībhāreṇa mandayā || 10 || sundarīṇāmatulayā śvetacampakavarṇayā | supūrṇacandrānanayā kaṭākṣayutayā tathā || 11 || atīvasūkṣmāmbarayā kāmabāṇārtayā vraja | pulakāñcitasarvāṅgasaṃbhogenāpi mūrcchayā || 12 || puṃskokilayute ramye śabdite sumadhuvrate | sugandhivāyusaṃyukte puṣpatalpānvite śubhe || 13 || candanokṣitasarvāṅgaṃ vastramālyadharaṃ munim | mahārāsarasāḍhyaṃ tamuvāca bhāskaraḥ svayam || 14 || vedakartuḥ prapautrastavaṃ brahmaṇaśca jagatvateḥ | caturvedavidheyeṣu suniṣṇātaḥ sadā śuciḥ || 15 || vedāṅgakartā dharmajñaḥ śreṣṭho vedavidāṃ varaḥ | mahātapasvī tejasvī brahmacārī ca suvratī || 16 || yuṣmadvidhoktaṃ śāstraṃ ca paṭhitvā'nyaśca paṇḍitaḥ | vedapraṇihito dharmo hyadharmastadviparyayaḥ || 17 || dharma tyajati dharmajño hyadharmeṇa rataḥ katham | divāmaithunadoṣaṃ ca vakti vedo viśeṣataḥ || 18 || ahaṃ ca dharmiṇāṃ sākṣī tena tvāṃ kathayāmi te | sūryasya vacanaṃ śrutvā tatyāja maithunaṃ dvijaḥ || 19 || dṛṣṭvā puro viprarūpaṃ sūrya tejasvinaṃ suram | uvāca sūrya raktāsyaḥ kopalajjāsamanvitaḥ || reṇukā lajjitā tatra vidhārya vāsasī satī || 20 || jamadagniruvāca ko bhavānpaṇa़ḍitaṃmanyo na tvadanyo'sti paṇḍitaḥ | ahaṃ bhṛgorbhagavataḥ śiṣyastvaṃ kaśyapasya ca || 21 || caturvedāṃśca jānāmi dharmādharmanirūpaṇo | vedapraṇihito dharme hyadharmastadviparyayaḥ || 22 || ajñānī puruṣaḥ śaśvajjaḍitaśca svakarmaṇā | tejīyasāṃ na doṣāya vaṅneḥ sarvabhujo yathā || 23 || anye bhavāṃśca dharmaśca sākṣī sarve ca karmaṇām | phaladātā ca śāstrajño yatastvattanayaḥ sadā || 24 || na vaiṣṇavānāṃ śāstāro yūyamasmākameva ca | na vāsudevabhaktānāmaśubhaṃ vidyate kvacit || 25 || hareḥ sudarśanaṃ cakraṃ śaśvadrakṣati vaiṣṇavān | nārāyaṇaśca bhagavānsvayaṃ brahmā ca śaṃkaraḥ || 26 || śāstā yamaśca nāsmākaṃ tvaṃ vai nāpi divākara| rājaputro yathā sthāne vayaṃ svacchandagāminaḥ || 27 || śakto'haṃ bhasmasātkartuṃ yamaṃ sarvasurāṃstathā | mahendraprabhṛtīnsūrya kṣaṇenaivāvalīlayā || 28 || kastvaṃ dharmapravaktā me yāhi svasthānameva ca | mama śāstā tu bhagavāñchrīkṛṣṇaḥ prakṛteḥ paraḥ || 29 || adya me nirjane sthāne rasabhaṅgastvayā kṛtaḥ | mama śāpātpāpa dṛśyo rāhugrasto bhaviṣyasi || 30 || draṣṭuṃ tvāṃ ye ghanāḥ sarve dūrībhūtā bhavanti te | tvāmācchannaṃ kariṣyanti vāyunā preritāstathā || 31 || svatejasā bhavāngarvāddhatatejā bhaviṣyasi | meghācchannaḥ svalpatejā rāhugrasto bhavānbhava || 32 || brāhmaṇasya vacaḥ śrutvā bhagavānbhāskaraḥ svayam | tataḥ puṭāñjalirbhūtvā tuṣṭāva munipuṃgavam || 33 || bhāskara uvāca avadhyāḥ sarve dharmajña dhanyā mānyāḥ puraskṛtāḥ | nārāyaṇaśca bhagavāñchaṃbhurbrahmā svayaṃ prabhuḥ || 34 || gaṇeśāścāpi śeṣaśca dharmaścāpi sanātanaḥ | stuvānti brahmaṇaṃ sarve viprarūpī janārdanaḥ || 35 || vipradattaśca yo brahmanvayamasmanmukho dvijaḥ | hutāśanaśca dvimukhāḥ surāḥ sarve dvijo varaḥ || 36 || kṣamasva vaiṣṇavaḥ śuddhaḥ svadharma sa samācara | vaiṣṇavānāṃ kṛtaḥ kopo hṛdi yeṣāṃ janārdanaḥ || 37 || asmābhiḥ pūjitā viprā yuṣamābhiḥ pūjitāḥ surāḥ | parasparaṃ snehapātraṃ cedamācaraṇaṃ dvija || 38 || ahamevaṃ tvayā śapto mayā śapto bhavānbhava | anyathā māṃ vadantyevaṃ sūrya nistejasaṃ janāḥ || 39 || parābhūtaḥ kṣatriyeṇa bhaviṣyasi dvijeśvara | maraṇaṃ kṣatriyāstreṇa bhavataśca bhaviṣyati || 40 || sūryasya vacanaṃ śrutvā cukopa brāhmaṇaḥ punaḥ | taṃ śaśāpātiraktāsyaḥ śaṃbhunā nirjito bhavān || 41 || ubhayoḥ kalahaṃ jñātvā kaśyapena saha vraja | ājagāma svayaṃ brahmā vidhātā jagatāmapi || 42 || āgatya brahmā saṃtrastaṃ bodhayāmāsa bhāskaram | muniśreṣṭhaṃ ca dharmajñaṃ dharmajñānāṃ gurorguruḥ || 43 || brahmovāca kṣamasva bhāskara tvaṃ ca sākṣānnārāyaṇo bhavān | yuṣmākaṃ paripālyaścāpyavadhyo brāhmaṇāḥ sadā || 44 || ahaṃ karomi bhavato vipraśāpāntamulbaṇam | atrāhamāgatastrasto bhṛguṇā preritastataḥ || 45 || sphuṭo'haṃ preritaścāpi kaśyapena marīcinā | śānto bhava surakṣeṣṭha sākṣītvaṃ sarvakarmaṇām || 46 || kutraciddivase brahmaṃstvaṃ tatra kutracitkṣaṇam | bhaviṣyasi ghanācchannaḥ sadyo mukto bhaviṣyasi || 47 || nyūnātirakte varṣe ca rāhugrasto bhaviṣyasi | tatrādṛśyaśca keṣāṃcitpuṇyadṛśyo hi kasyacit || 48 || anyathā sarvakālena puṇyadṛśyo bhavānbhuvi | tvāṃ dṛṣṭvā ca namaskṛtya sarve niṣpāpino janāḥ || 49 || janmasaptāṣṭariḥ phāṅkacaturthe daśame tathā | janmarkṣe nidhanai naṇāmadṛśyastvaṃ bhaviṣyasi || 50 || astakāle ghanācchanne madhyāhanasthe jale'pi vā | ardhodite ca kāne ca pāpadṛśyo bhaviṣyasi || 51 || bhāryāduḥkhanimittena bhāryayā hetubhūtayā | śvaśureṇa śālakena hatatejā bhaviṣyasi || 52 || anyathā tava tejaśca saṃjñā sahitumakṣamā | mālīsumāliyuddhe ca śaṃbhunā tvaṃ parācitaḥ || 53 || ityevamuktvā sūrya ca bodhayāmāsa brāhmaṇam | namraṃ śāpaparābhūtaṃ lajjitaṃ kopitaṃ vraja || 54 || he vipra śvagṛhaṃ gaccha gaccha vatsa yathāsukham | tvattejasā kṣaṇenaiva bhasmībhūtaṃ bhavejjagat || 55 || sūryastvatparipālyaśca bhavānsūryasya nityaśaḥ | parasparaṃ ca pūjyaśca saṃbandhaḥ poṣyapoṣkaḥ || 56 || haryaśena kṣatriyeṇa kārtavīryārjunena ca | bhaviṣyasi na saṃdehaḥ parābhūto dvijo mṛtaḥ || 57 || purā te prāktanaṃ sarva kadācinna hi khaṇḍitam | nārāyaṇāśca svāṃśona tava putro bhaviṣyati || 58 || triḥ saptakṛtvo jagatīṃ niḥkṣatrāṃ ca kariṣyati | mṛtyuste yaśaso bījaṃ bhadiṣyati mahītale || 59 || ityevamukttā brahmā ca yayau gehaṃ vrajeśvara | prayayau jamadagniśca bhāskaraśca svamandiram || 60 || ityevaṃ kathitaṃ tāta ākhyānaṃ puṇyakārakam | rāhugrasto bhāskaraścāpyadṛśyo yena hetunā || 61 || caturthyāmuditaścandro bhādre māsi sitāsite | adṛśyo naṣṭarūpaśca śrūyatāṃ yena heturā || 62 || rāhugrastaḥ kalaṅkī vā purāśapto mayā pitaḥ | sarva tvāṃ kathayiṣyāmi kathāmetāṃ purātanīm || 63 || iti śrībrahmao mahāo śrīkṛṣṇajanmakhao uttao nāradanāo bhagavannandasaṃo || ekonāśītitamo'dhyāyaḥ || 79 ||