Chapter 73

अथ त्रिसप्ततितमोध्यायः नारायण उवाच अथ कृष्णश्च सानन्दं नन्दं तं पितरं बलः । बोधयामास शोकार्तं दिव्यैराध्यात्मिकादिभिः ।। १ ।। उच्चै रुदन्तं निश्चेष्टं पुत्रविच्चेदकातरम् । दत्त्वा तस्मै मणिश्रेष्ठमित्युवाच जगत्पतिः ।। २ ।। श्रीभगवानुवाच निबोध नन्द सानन्दं त्यज शोकं मुदं लभ । ज्ञानं गृहाण मद्दत्तं यद्दतं ब्रह्मणे पुरा ।। ३ ।। यद्यद्दत्तं च शोषाय गणेशायेश्वराय च । दिनेशाय मुनीशाय योगीशाय च पुष्करे ।। ४ ।। कःकस्य पुत्रः कस्तातः का माता कस्यचित्कुतः। आयान्ति यान्ति संसारं परं स्वकृतकर्मणा ।। ५ ।। कर्मानुसाराज्जन्तुश्च जायते स्थानभेदतः । कर्मणा कोऽपि जन्तुश्च योगीन्द्राणां नृपस्त्रियाम् ।। ६ ।। द्विजापत्न्यां क्षत्रियाणां वैश्यायां शूद्रयोनिषु । तिर्यग्योनिषु कश्चिच्च कश्चित्पश्वादियोनिषु ।। ७ ।। ममैव मायया सर्वे सानन्दा विषयेषु च । देहत्यामे विषण्णाश्च विच्छेदे बान्धवस्य च ।। ८ ।। प्रजाभूमिधनादीनां विच्छेदो मरणाधिकः । नित्यं भवति मूढश्च न च विद्वाञ्छुचा युतः ।। ९ ।। मद्भक्तो भक्तियुक्तश्च मद्याजी विजितेन्द्रियः । मन्मन्त्रोपासकश्चैव मत्सेवानिरतः शुचिः ।। १० ।। मद्भयाद्वाति वातोऽयं रविर्भाति च नित्यशः । भाति चन्द्रो महेन्द्रश्च कालभेदे च वर्षति ।। ११ ।। वह्निर्वहति मृत्युश्च चरत्येव हि जन्तुषु । बिभर्ति वृक्षः कालेन पुष्पापि च फलानि च ।। १२ ।। निराधारश्च वायुश्च वाय्वाधारश्च कच्चिपः । शेषश्च कच्छपाधारः शेषाधारश्च पर्वतः ।। १३ ।। तदाधाराश्च पातालाः सप्त एव हि पङ्क्तितः । निश्चलं च जलं तस्माज्जलस्था च वसुंधरा ।। १४ ।। सप्तस्वर्ग धराधारं ज्योतिश्चकं ग्रहाश्रयम् । निराधारश्च वैकुण्ठो ब्रह्माण्डेम्यः परो वरः ।। १५ ।। तत्परश्चापि गोलोकः पञ्चाशत्को टियोजनात् । ऊर्ध्व निराश्रयश्चापि रत्नसारविनिर्मितः ।। १६ ।। सप्तद्वारः सप्तसारः परिखासप्तसंयुतः । लक्षप्राकारयुक्तश्च नद्या विरजया युतः ।। १७ ।। वेष्टितो रत्नशैलेन शतशृङ्गेण चारुणा । योजनायुतमानं च यस्यैकं शृङ्गमुज्ज्वलम् ।। १८ ।। शतकोटियोजनश्च शैल उच्छ्रित एव च । दैर्ध्यं तस्य शतगुणं प्रस्थं च लक्षयोजनम् ।। १९ ।। योजनायुतविस्तीर्णस्तत्रैव रासमण्डलः । अमूल्यरत्ननिर्माणो वर्तुलश्चन्द्रबिम्बवतु ।। २० ।। पारिजातवनेनैव पुष्पितेन च वेव्टितः । कल्पवृक्षसहस्रेण पुष्पोद्यानशतेन च ।। २१ ।। नानाविधैः पुष्पवृक्षैः पुष्पितेन च चारुणा । त्रिकोटिरत्नभवनो गोपीलक्षैश्च रक्षितः ।। २२ ।। रत्नप्रदीपयुक्तश्च रत्नतल्पसमन्वितः । नानाभोगसमायुक्तो सधुवापीशतैर्वृतः ।। २३ ।। पीयूषवापीयुक्तश्च कामभोगसमन्वितः । गोलोकगृहसंख्यानवर्णने वा विशारदः ।। २४ ।। न कोऽपि वेद विद्वान्वा वेदविद्वान्व्रजेश्वरः । अमूल्यरत्ननिर्माणभवनानां त्रिकोटिभिः ।। २५ ।। शोभितं सुन्दरं रम्यं राधाशिविरमुत्तमम् । अमूल्यरत्नकलशैरुज्ज्वलं रत्नदर्पणैः ।। २६ ।। असूल्यरत्नस्तमभानां राजिभिश्च विराजितम् । नानाचित्रविचित्रैश्च चित्रितं श्वेतचामरैः ।। २७ ।। माणिक्यमुक्तासंसक्तं हीरावारसमन्वितम् । रत्नप्रदीपसंसक्तं रत्नसोपानसुन्दरम् ।। २८ ।। अमूल्यरत्नपत्रैश्च तल्पराजिविराजितम् । अमूल्यरत्नचित्रैश्च त्रिभिश्चित्रविचित्रितैः ।। २९ ।। तिसृभिः परिखाभिश्च त्रिभिर्द्वारैश्च दुर्गमैः । युक्तं षोडशकक्षाभिः प्रतिद्वारेषु वाऽन्तरम् ।। ३० ।। गोपीषोडशलक्षैश्च संनियुक्तैरितस्ततः । वह्निशुद्धांशुकाधानै रत्नभूषणभूषितैः ।। ३१ ।। तप्तकाञ्चनवर्णाभैः शतचन्द्रसमन्वितैः । राधिकारिंकरीवर्गैर्युक्तमभ्यन्तरं वरम् ।। ३२ ।। अमूल्यरत्ननिर्माणप्रङ्गणं सुमनोहरम् । अमूल्यरत्नस्तम्भानां समूरैश्च सुशोभितम् ।। ३३ ।। रत्नमङ्गलकुम्भैश्च फलपल्लवसंयुतैः । संयुतं रत्नवेदीभिर्मुक्ता युक्ताभिरीप्सितम् ।। ३४ ।। अमूल्यरत्नमुकुरैः शोभितं सुन्दरैरहो । अमूल्यरत्ननिर्माणं भवनानां वरं गृहम् ।। ३५ ।। रत्नसिंहासनस्था च गोपीलक्षैश्च सेविता । कोटिपूर्णेन्दुशोभाढ्या श्वेतचम्पकसंनिभा ।। ३६ ।। अमूल्यरत्ननिर्माणभूषणैश्च विभूषिता । अमूल्यरत्नवसना बिभ्रती रत्नदर्पणम् ।। ३७ ।। रत्नपद्मं च रुचिरं सव्यदक्षिणहस्ततः । दाडिम्बकुसुमाकारं सिन्दूरं सुमनोहरम् ।। ३८ ।। सुशोभितं सृगमदैरिष्टैश्चन्दनबिन्दुभिः । दधती कबरीभारं मालतीमल्यमण्डितम् ।। ३९ ।। रचितं वामभगेन मुनीन्द्राणां मनोहरम् । एवंभूतं (ता) तत्र राधा गोपीभिः परिसेविता ।। ४० ।। श्वेतचामरहस्ताभिस्तत्तुल्याभिश्च सर्वतः । अमूल्यरत्ननिर्माणैर्भूषिताभिश्च भूषणैः ।। ४१ ।। मत्प्राणाधिष्ठातृदेवी देवीनां प्रवरा वरा । सुदाम्नः सा च शापेन वृषभानसुताऽधुना ।। ४२ ।। शताब्दिको हि विच्छेदो भविष्यति मया सह । तेन भारावतरणं करिष्यसि भुवः पितः ।। ४३ ।। तदा यास्यामि गोलोकं तया सार्धं सुनिश्चतम् । त्वया यशोदया चाऽपि गोबैर्गोपीभिरेव च ।। ४४ ।। वृषभानेन तत्पत्न्या कलावत्या च बान्धवैः । एवं च नन्दं सानन्दं यशोदां कथयिष्यसि ।। ४५ ।। त्यज शोक्रं महाभाग व्रजैः सार्धं व्रजं व्रज । अहमात्मा च साक्षी च निर्लिप्तः सर्वजीविषु ।। ४६ ।। जीवो मत्प्रतिबिम्बश्च इत्येवं सर्वसंमतम् । प्रकृतिर्मद्विकारा च साऽप्यहं प्रकृतिः स्वयम् ।। ४७ ।। यथा दुग्धे च धावल्यं न तर्योर्भैद एव च । यथा जले तथा शैत्यं यथा वह्नौ च दाहिका ।। ४८ ।। यथाऽऽकाशे तथा शब्दो भूमौ गन्धो यथा नृप । यथा शोभा च चन्द्रे च यथा दिनकरे प्रभा ।। ४९ ।। यथा दीवस्तथाऽऽत्माहं तथैव राधया सह । त्यज त्वं गोपिकाबुद्धिं राधायां मयि पुत्रताम् ।। ५० ।। अहं सर्वस्य प्रभावः सा च प्रकृतिनीश्वरी । श्रूयतां नन्द सानन्दं मद्विभूतिं सुखावहाम् ।। ५१ ।। पुरा या कथिता तात ब्रह्मणे व्यक्तजन्मने । कृष्णोऽहं देवतानां च गोलोके द्विभुजः स्वयम् ।। ५२ ।। चतुर्भुजोऽहं वैकुण्ठे शिवलोके शिवः स्वयम् । ब्रह्मलोके च ब्रह्माऽहं सूयस्तेजस्विनामहम् ।। ५३ ।। पवित्राणामहं वह्निर्जलमेव द्रवेषु च । इन्द्रियाणां मनश्चास्मि समीरः शीघ्रगामिनाम् ।। ५४ ।। यमोऽहं दण्डकर्त णां कालः कलयतामहम् । अक्षराणामकारोऽस्मि साम्नां च साम एव च ।। ५५ ।। इन्द्रश्चतुर्दशेन्द्रेषु कुबेरो धनिनामहम् । ईशानोऽहं दिमीशानां व्यापकानां नभस्तथा ।। ५६ ।। सर्वान्तरात्मा जीवेषु ब्राह्मणश्चाऽऽश्रमेषु च । धनानां च रत्नमहममूल्यं सर्वदुर्लभम् ।। ५७ ।। तैजसानां सुवर्णोऽहं मणीनां कौस्तुभः स्वयम् । वैष्णवानां कुमारोऽहं योगीन्द्राणां गणेश्वरः ।। ५८ ।। पुष्पाणां पारिजातोऽहं तीर्थानां पुष्करः स्वयम् । शालग्रामस्तथाऽर्च्यानां पत्राणां तुलसीति च ।। ५९ ।। सेनापतीनां स्कन्दोऽहं लक्ष्मणोऽहं धनुष्मताम् । राजेन्द्राणां च रामोऽहं नक्षत्राणामहं शशी ।। ६० ।। मासानां मर्गशीर्षोऽहमृतूनामस्मि माधवः । वारेष्वादित्यवारोऽहं तिथिष्वेकादशीति च ।। ६१ ।। सहिष्णूनां च पृथिवी माताऽहं बान्धवेषु च । अमृतं भक्ष्यवस्तूनां गव्येष्वाज्यमहं तथा ।। ६२ ।। कल्पवृक्षश्च वृक्षाणां सुरभिः कामधेनुषु । गङ्गाऽहं सरितां मध्ये कृतपापविनाशिनी ।। ६३ ।। वाणीति पण्डितानां च मन्त्राणां प्रणवस्तथा । विद्यासु बीजरूपोऽहं सस्यानां धान्यमेव च ।। ६४ ।। अश्वत्थः फलिनामेव गुरूणां मन्त्रदः स्वयम् । कश्यपश्च प्रजेशानां गरुडः पक्षिणां तथा ।। ६५ ।। अनन्तोऽहं च नागानां नराणां च नराधिपः । ब्रह्मर्षीणां भृगुरहं देवर्षीणां च नारदः ।। ६६ ।। राजर्षीणां च जनको महर्षीणां शुकस्तथा । गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनीः ।। ६७ ।। बृहस्पतिर्बुद्धिमतां कवीनां शुक्र एव च । ग्रहाणां च शनिरहं विश्वकर्मा च शिल्पिनाम् ।। ६८ ।। मृगाणां च मृगेन्दोऽहं वृषाणां शिववाहनम् । ऐरावतो गजेन्द्राणां गायत्री छन्दसामहम् ।। ६९ ।। वेदाश्च सर्वशास्त्राणां वरुणो यादसामहम् । उर्वश्यप्सरसामेव समुद्राणां जलार्णवः ।। ७० ।। सुमेरुः पर्वतानां च रत्नवत्सु हिमालयः । दुर्गा च प्रकृतीनां च देवीनां कमलालया ।। ७१ ।। शतरूपा च नारीणां मत्प्रियाणां च राधिका । साध्वीनामपि सावित्री वेदमाता च निश्चितम् ।। ७२ ।। प्रह्लादश्चापि दैत्यानां बलिष्ठानां बलिः स्वयाम् । नारायणर्षिर्भगवाञ्ज्ञानिनां मध्य एव च ।। ७३ ।। हनूमान्वानराणां च पाण्डवानां धनंजयः । मनसा नागकन्यानां वसूनां द्रोण एव च ।। ७४ ।। द्रोणो जलधराणां च वर्षाणां भारतं तथा । कामिनां कामदेवोऽहं रम्भा च कामुकीषु च ।। ७५ ।। गोलोकश्चास्मि लोकानासुत्तमः सर्वतः परः । मातृकासु शान्तिरहं रतिश्च सुन्दरीषु च ।। ७६ ।। धर्मोऽहं साक्षिणां मध्ये संध्या च वासरेषु च । देवेष्वहं च माहेन्दो राक्षसेषु विभीषणः ।। ७७ ।। कालाग्निरुद्रो रुद्राणां संहारो भैरवेषु च । शङ्खेषु पाञ्चजन्योऽहमङ्गेष्वपि च मस्तकः ।। ७८ ।। परं पुराणसूत्रेषु चाहं भागवतं वरम् । भारतं चेतिहासेषु पञ्चरात्रेषु कापिलम् ।। ७९ ।। स्वायंभुवो मनूनां च मुनीनां व्यासदेवकः । स्वधाऽहं पितृपत्नीषु स्वाहा वङ्निप्रियासु च ।। ८० ।। यज्ञानां नाजसूयोऽहं यज्ञपत्नीषु दक्षिणा । शस्त्रास्त्रज्ञेषु रामोऽहं जमदग्निसुतो महान् ।। ८१ ।। पौराणिकेषु सूतोऽहं नीतिमत्स्वङ्गिरा मुनिः । विष्णुव्रतं व्रतानां च बलानां दैवमेव च ।। ८२ ।। ओषधीनामहं दूर्वा तृणानां कुशमेव च । धर्मकर्मसु सत्यं च स्नेहपात्रेषु पुत्रकः ।। ८३ ।। अहं व्याधिश्च शत्रूणां ज्वरो व्याधिष्वहं तथा । मद्भक्तिष्वपि मद्दास्यं वरेषु च वरः स्मृतः ।। ८४ ।। आश्रमाणां गृहस्थोऽहं संन्यासी च विवेकिनाम् । सुदर्शनं च शस्त्राणां कुशलं च शुभाशिषाम् ।। ८५ ।। एश्वर्याणां महाज्ञानं वैराग्यं च सुखेष्वहम् । मि (इ) ष्टवाक्यं प्रीतिदेषु दानेषु चाऽऽत्मदानकम् ।। ८६ ।। संचयेषु धर्मकर्म कर्मणां च मदर्चनम् । कठोरेषु तपश्चाहं फलेषु मोक्ष एव च ।। ८७ ।। अष्टसिद्धिषु प्राकाम्यमहं काशीपुरीषु च । नगरेषु तथा काञ्ची स देशो यत्र वैष्णवः ।। ८८ ।। सर्वाधारेषु स्थूलेषु अहमेव महान्विराट् । परमाणुरहं विश्वे महासूक्ष्मेषु नित्यशः ।। ८९ ।। वैद्यानामश्विनीपुत्रौ जौषधीषु रसायनम् । धन्वन्तरीर्मन्त्रविदां विषादः क्षयकारिणाम् ।। ९० ।। रागाणां मेघमल्लारः कामोदस्तत्प्रियासु च । मत्पार्षदेषु श्रीदामा मद्वन्वुष्वहमुद्धवः ।। ९१ ।। पशुजन्तुषु गौश्चहं चन्दनं काननेषु च । तीर्थपूतश्च पूतेषु निःशङ्केषु च वैष्णवः ।। ९२ ।। न वैष्णवात्परः प्राणी मन्मन्त्रोपासकश्च यः । वृक्षेष्वङ्कुररूपोऽहमाकारः सर्ववस्तुषु ।। ९३ ।। अहं च सर्वभूतेषु मयि सर्वे च संततम् । यथा वृक्षे फलान्येव फलेषु चाङ्कुरस्तरोः ।। ९४ ।। सर्वकारणरूपोऽहं न च मत्कारणं परम् । सर्वेशीऽहं न मेऽपीशो ह्यहं कारणकारणम् ।। ९५ ।। सर्वेषां सर्वबीजानां प्रवदन्ति मनीषिणः । मन्मायामोहितजना मां न जानन्ति पापिनः ।। ९६ ।। पापग्रस्तेन दुर्बुद्ध्या विधिना वञ्चितेन च । स्वात्माऽहं सर्वजन्तूनां स्वाम्यहं नादृतः स्वयम् ।। ९७ ।। यत्राहं शक्तयस्तत्र क्षुत्पिपासादयस्तथा । गते मयि तथा यान्ति नरदेहे (वे) यथाऽनुगाः ।। ९८ ।। हे व्रजेश नन्द तात ज्ञानं ज्ञात्वा व्रजं व्रज । कथयस्व च तां राधां यशोदां ज्ञानमेव च ।। ९९ ।। ज्ञात्वा ज्ञानं व्रजेशश्च जगाम स्वानुगैः सह । गत्वा च कथयामास ते द्वे च योषितां वरे ।। १०० ।। ते च सर्वे जहः शोकं महाज्ञानेन नारद । कृष्णो यद्यपि निर्लिप्तो मायेशो मायया रतः ।। १०१ ।। यशोदया प्रेरितश्च पुनरागत्य माधवम् । तुष्टाव परमानन्दं नन्दश्च नन्दनन्दनम् ।। १०२ ।। सामवेदोक्तस्तोत्रेण कृतेन ब्रह्मणा पुरा । पुत्रस्य पुरतः स्थित्वा रुरोद च पुनः पुनः ।। १०३ ।। इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मखo उत्तo नारदनाo नन्दादि- णोकप्रमोचनं नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ।। ७३ ।।

atha trisaptatitamodhyāyaḥ nārāyaṇa uvāca atha kṛṣṇaśca sānandaṃ nandaṃ taṃ pitaraṃ balaḥ | bodhayāmāsa śokārtaṃ divyairādhyātmikādibhiḥ || 1 || uccai rudantaṃ niśceṣṭaṃ putraviccedakātaram | dattvā tasmai maṇiśreṣṭhamityuvāca jagatpatiḥ || 2 || śrībhagavānuvāca nibodha nanda sānandaṃ tyaja śokaṃ mudaṃ labha | jñānaṃ gṛhāṇa maddattaṃ yaddataṃ brahmaṇe purā || 3 || yadyaddattaṃ ca śoṣāya gaṇeśāyeśvarāya ca | dineśāya munīśāya yogīśāya ca puṣkare || 4 || kaḥkasya putraḥ kastātaḥ kā mātā kasyacitkutaḥ| āyānti yānti saṃsāraṃ paraṃ svakṛtakarmaṇā || 5 || karmānusārājjantuśca jāyate sthānabhedataḥ | karmaṇā ko'pi jantuśca yogīndrāṇāṃ nṛpastriyām || 6 || dvijāpatnyāṃ kṣatriyāṇāṃ vaiśyāyāṃ śūdrayoniṣu | tiryagyoniṣu kaścicca kaścitpaśvādiyoniṣu || 7 || mamaiva māyayā sarve sānandā viṣayeṣu ca | dehatyāme viṣaṇṇāśca vicchede bāndhavasya ca || 8 || prajābhūmidhanādīnāṃ vicchedo maraṇādhikaḥ | nityaṃ bhavati mūḍhaśca na ca vidvāñchucā yutaḥ || 9 || madbhakto bhaktiyuktaśca madyājī vijitendriyaḥ | manmantropāsakaścaiva matsevānirataḥ śuciḥ || 10 || madbhayādvāti vāto'yaṃ ravirbhāti ca nityaśaḥ | bhāti candro mahendraśca kālabhede ca varṣati || 11 || vahnirvahati mṛtyuśca caratyeva hi jantuṣu | bibharti vṛkṣaḥ kālena puṣpāpi ca phalāni ca || 12 || nirādhāraśca vāyuśca vāyvādhāraśca kaccipaḥ | śeṣaśca kacchapādhāraḥ śeṣādhāraśca parvataḥ || 13 || tadādhārāśca pātālāḥ sapta eva hi paṅktitaḥ | niścalaṃ ca jalaṃ tasmājjalasthā ca vasuṃdharā || 14 || saptasvarga dharādhāraṃ jyotiścakaṃ grahāśrayam | nirādhāraśca vaikuṇṭho brahmāṇḍemyaḥ paro varaḥ || 15 || tatparaścāpi golokaḥ pañcāśatko ṭiyojanāt | ūrdhva nirāśrayaścāpi ratnasāravinirmitaḥ || 16 || saptadvāraḥ saptasāraḥ parikhāsaptasaṃyutaḥ | lakṣaprākārayuktaśca nadyā virajayā yutaḥ || 17 || veṣṭito ratnaśailena śataśṛṅgeṇa cāruṇā | yojanāyutamānaṃ ca yasyaikaṃ śṛṅgamujjvalam || 18 || śatakoṭiyojanaśca śaila ucchrita eva ca | dairdhyaṃ tasya śataguṇaṃ prasthaṃ ca lakṣayojanam || 19 || yojanāyutavistīrṇastatraiva rāsamaṇḍalaḥ | amūlyaratnanirmāṇo vartulaścandrabimbavatu || 20 || pārijātavanenaiva puṣpitena ca vevṭitaḥ | kalpavṛkṣasahasreṇa puṣpodyānaśatena ca || 21 || nānāvidhaiḥ puṣpavṛkṣaiḥ puṣpitena ca cāruṇā | trikoṭiratnabhavano gopīlakṣaiśca rakṣitaḥ || 22 || ratnapradīpayuktaśca ratnatalpasamanvitaḥ | nānābhogasamāyukto sadhuvāpīśatairvṛtaḥ || 23 || pīyūṣavāpīyuktaśca kāmabhogasamanvitaḥ | golokagṛhasaṃkhyānavarṇane vā viśāradaḥ || 24 || na ko'pi veda vidvānvā vedavidvānvrajeśvaraḥ | amūlyaratnanirmāṇabhavanānāṃ trikoṭibhiḥ || 25 || śobhitaṃ sundaraṃ ramyaṃ rādhāśiviramuttamam | amūlyaratnakalaśairujjvalaṃ ratnadarpaṇaiḥ || 26 || asūlyaratnastamabhānāṃ rājibhiśca virājitam | nānācitravicitraiśca citritaṃ śvetacāmaraiḥ || 27 || māṇikyamuktāsaṃsaktaṃ hīrāvārasamanvitam | ratnapradīpasaṃsaktaṃ ratnasopānasundaram || 28 || amūlyaratnapatraiśca talparājivirājitam | amūlyaratnacitraiśca tribhiścitravicitritaiḥ || 29 || tisṛbhiḥ parikhābhiśca tribhirdvāraiśca durgamaiḥ | yuktaṃ ṣoḍaśakakṣābhiḥ pratidvāreṣu vā'ntaram || 30 || gopīṣoḍaśalakṣaiśca saṃniyuktairitastataḥ | vahniśuddhāṃśukādhānai ratnabhūṣaṇabhūṣitaiḥ || 31 || taptakāñcanavarṇābhaiḥ śatacandrasamanvitaiḥ | rādhikāriṃkarīvargairyuktamabhyantaraṃ varam || 32 || amūlyaratnanirmāṇapraṅgaṇaṃ sumanoharam | amūlyaratnastambhānāṃ samūraiśca suśobhitam || 33 || ratnamaṅgalakumbhaiśca phalapallavasaṃyutaiḥ | saṃyutaṃ ratnavedībhirmuktā yuktābhirīpsitam || 34 || amūlyaratnamukuraiḥ śobhitaṃ sundarairaho | amūlyaratnanirmāṇaṃ bhavanānāṃ varaṃ gṛham || 35 || ratnasiṃhāsanasthā ca gopīlakṣaiśca sevitā | koṭipūrṇenduśobhāḍhyā śvetacampakasaṃnibhā || 36 || amūlyaratnanirmāṇabhūṣaṇaiśca vibhūṣitā | amūlyaratnavasanā bibhratī ratnadarpaṇam || 37 || ratnapadmaṃ ca ruciraṃ savyadakṣiṇahastataḥ | dāḍimbakusumākāraṃ sindūraṃ sumanoharam || 38 || suśobhitaṃ sṛgamadairiṣṭaiścandanabindubhiḥ | dadhatī kabarībhāraṃ mālatīmalyamaṇḍitam || 39 || racitaṃ vāmabhagena munīndrāṇāṃ manoharam | evaṃbhūtaṃ (tā) tatra rādhā gopībhiḥ parisevitā || 40 || śvetacāmarahastābhistattulyābhiśca sarvataḥ | amūlyaratnanirmāṇairbhūṣitābhiśca bhūṣaṇaiḥ || 41 || matprāṇādhiṣṭhātṛdevī devīnāṃ pravarā varā | sudāmnaḥ sā ca śāpena vṛṣabhānasutā'dhunā || 42 || śatābdiko hi vicchedo bhaviṣyati mayā saha | tena bhārāvataraṇaṃ kariṣyasi bhuvaḥ pitaḥ || 43 || tadā yāsyāmi golokaṃ tayā sārdhaṃ suniścatam | tvayā yaśodayā cā'pi gobairgopībhireva ca || 44 || vṛṣabhānena tatpatnyā kalāvatyā ca bāndhavaiḥ | evaṃ ca nandaṃ sānandaṃ yaśodāṃ kathayiṣyasi || 45 || tyaja śokraṃ mahābhāga vrajaiḥ sārdhaṃ vrajaṃ vraja | ahamātmā ca sākṣī ca nirliptaḥ sarvajīviṣu || 46 || jīvo matpratibimbaśca ityevaṃ sarvasaṃmatam | prakṛtirmadvikārā ca sā'pyahaṃ prakṛtiḥ svayam || 47 || yathā dugdhe ca dhāvalyaṃ na taryorbhaida eva ca | yathā jale tathā śaityaṃ yathā vahnau ca dāhikā || 48 || yathā''kāśe tathā śabdo bhūmau gandho yathā nṛpa | yathā śobhā ca candre ca yathā dinakare prabhā || 49 || yathā dīvastathā''tmāhaṃ tathaiva rādhayā saha | tyaja tvaṃ gopikābuddhiṃ rādhāyāṃ mayi putratām || 50 || ahaṃ sarvasya prabhāvaḥ sā ca prakṛtinīśvarī | śrūyatāṃ nanda sānandaṃ madvibhūtiṃ sukhāvahām || 51 || purā yā kathitā tāta brahmaṇe vyaktajanmane | kṛṣṇo'haṃ devatānāṃ ca goloke dvibhujaḥ svayam || 52 || caturbhujo'haṃ vaikuṇṭhe śivaloke śivaḥ svayam | brahmaloke ca brahmā'haṃ sūyastejasvināmaham || 53 || pavitrāṇāmahaṃ vahnirjalameva draveṣu ca | indriyāṇāṃ manaścāsmi samīraḥ śīghragāminām || 54 || yamo'haṃ daṇḍakarta ṇāṃ kālaḥ kalayatāmaham | akṣarāṇāmakāro'smi sāmnāṃ ca sāma eva ca || 55 || indraścaturdaśendreṣu kubero dhanināmaham | īśāno'haṃ dimīśānāṃ vyāpakānāṃ nabhastathā || 56 || sarvāntarātmā jīveṣu brāhmaṇaścā''śrameṣu ca | dhanānāṃ ca ratnamahamamūlyaṃ sarvadurlabham || 57 || taijasānāṃ suvarṇo'haṃ maṇīnāṃ kaustubhaḥ svayam | vaiṣṇavānāṃ kumāro'haṃ yogīndrāṇāṃ gaṇeśvaraḥ || 58 || puṣpāṇāṃ pārijāto'haṃ tīrthānāṃ puṣkaraḥ svayam | śālagrāmastathā'rcyānāṃ patrāṇāṃ tulasīti ca || 59 || senāpatīnāṃ skando'haṃ lakṣmaṇo'haṃ dhanuṣmatām | rājendrāṇāṃ ca rāmo'haṃ nakṣatrāṇāmahaṃ śaśī || 60 || māsānāṃ margaśīrṣo'hamṛtūnāmasmi mādhavaḥ | vāreṣvādityavāro'haṃ tithiṣvekādaśīti ca || 61 || sahiṣṇūnāṃ ca pṛthivī mātā'haṃ bāndhaveṣu ca | amṛtaṃ bhakṣyavastūnāṃ gavyeṣvājyamahaṃ tathā || 62 || kalpavṛkṣaśca vṛkṣāṇāṃ surabhiḥ kāmadhenuṣu | gaṅgā'haṃ saritāṃ madhye kṛtapāpavināśinī || 63 || vāṇīti paṇḍitānāṃ ca mantrāṇāṃ praṇavastathā | vidyāsu bījarūpo'haṃ sasyānāṃ dhānyameva ca || 64 || aśvatthaḥ phalināmeva gurūṇāṃ mantradaḥ svayam | kaśyapaśca prajeśānāṃ garuḍaḥ pakṣiṇāṃ tathā || 65 || ananto'haṃ ca nāgānāṃ narāṇāṃ ca narādhipaḥ | brahmarṣīṇāṃ bhṛgurahaṃ devarṣīṇāṃ ca nāradaḥ || 66 || rājarṣīṇāṃ ca janako maharṣīṇāṃ śukastathā | gandharvāṇāṃ citrarathaḥ siddhānāṃ kapilo munīḥ || 67 || bṛhaspatirbuddhimatāṃ kavīnāṃ śukra eva ca | grahāṇāṃ ca śanirahaṃ viśvakarmā ca śilpinām || 68 || mṛgāṇāṃ ca mṛgendo'haṃ vṛṣāṇāṃ śivavāhanam | airāvato gajendrāṇāṃ gāyatrī chandasāmaham || 69 || vedāśca sarvaśāstrāṇāṃ varuṇo yādasāmaham | urvaśyapsarasāmeva samudrāṇāṃ jalārṇavaḥ || 70 || sumeruḥ parvatānāṃ ca ratnavatsu himālayaḥ | durgā ca prakṛtīnāṃ ca devīnāṃ kamalālayā || 71 || śatarūpā ca nārīṇāṃ matpriyāṇāṃ ca rādhikā | sādhvīnāmapi sāvitrī vedamātā ca niścitam || 72 || prahlādaścāpi daityānāṃ baliṣṭhānāṃ baliḥ svayām | nārāyaṇarṣirbhagavāñjñānināṃ madhya eva ca || 73 || hanūmānvānarāṇāṃ ca pāṇḍavānāṃ dhanaṃjayaḥ | manasā nāgakanyānāṃ vasūnāṃ droṇa eva ca || 74 || droṇo jaladharāṇāṃ ca varṣāṇāṃ bhārataṃ tathā | kāmināṃ kāmadevo'haṃ rambhā ca kāmukīṣu ca || 75 || golokaścāsmi lokānāsuttamaḥ sarvataḥ paraḥ | mātṛkāsu śāntirahaṃ ratiśca sundarīṣu ca || 76 || dharmo'haṃ sākṣiṇāṃ madhye saṃdhyā ca vāsareṣu ca | deveṣvahaṃ ca māhendo rākṣaseṣu vibhīṣaṇaḥ || 77 || kālāgnirudro rudrāṇāṃ saṃhāro bhairaveṣu ca | śaṅkheṣu pāñcajanyo'hamaṅgeṣvapi ca mastakaḥ || 78 || paraṃ purāṇasūtreṣu cāhaṃ bhāgavataṃ varam | bhārataṃ cetihāseṣu pañcarātreṣu kāpilam || 79 || svāyaṃbhuvo manūnāṃ ca munīnāṃ vyāsadevakaḥ | svadhā'haṃ pitṛpatnīṣu svāhā vaṅnipriyāsu ca || 80 || yajñānāṃ nājasūyo'haṃ yajñapatnīṣu dakṣiṇā | śastrāstrajñeṣu rāmo'haṃ jamadagnisuto mahān || 81 || paurāṇikeṣu sūto'haṃ nītimatsvaṅgirā muniḥ | viṣṇuvrataṃ vratānāṃ ca balānāṃ daivameva ca || 82 || oṣadhīnāmahaṃ dūrvā tṛṇānāṃ kuśameva ca | dharmakarmasu satyaṃ ca snehapātreṣu putrakaḥ || 83 || ahaṃ vyādhiśca śatrūṇāṃ jvaro vyādhiṣvahaṃ tathā | madbhaktiṣvapi maddāsyaṃ vareṣu ca varaḥ smṛtaḥ || 84 || āśramāṇāṃ gṛhastho'haṃ saṃnyāsī ca vivekinām | sudarśanaṃ ca śastrāṇāṃ kuśalaṃ ca śubhāśiṣām || 85 || eśvaryāṇāṃ mahājñānaṃ vairāgyaṃ ca sukheṣvaham | mi (i) ṣṭavākyaṃ prītideṣu dāneṣu cā''tmadānakam || 86 || saṃcayeṣu dharmakarma karmaṇāṃ ca madarcanam | kaṭhoreṣu tapaścāhaṃ phaleṣu mokṣa eva ca || 87 || aṣṭasiddhiṣu prākāmyamahaṃ kāśīpurīṣu ca | nagareṣu tathā kāñcī sa deśo yatra vaiṣṇavaḥ || 88 || sarvādhāreṣu sthūleṣu ahameva mahānvirāṭ | paramāṇurahaṃ viśve mahāsūkṣmeṣu nityaśaḥ || 89 || vaidyānāmaśvinīputrau jauṣadhīṣu rasāyanam | dhanvantarīrmantravidāṃ viṣādaḥ kṣayakāriṇām || 90 || rāgāṇāṃ meghamallāraḥ kāmodastatpriyāsu ca | matpārṣadeṣu śrīdāmā madvanvuṣvahamuddhavaḥ || 91 || paśujantuṣu gauścahaṃ candanaṃ kānaneṣu ca | tīrthapūtaśca pūteṣu niḥśaṅkeṣu ca vaiṣṇavaḥ || 92 || na vaiṣṇavātparaḥ prāṇī manmantropāsakaśca yaḥ | vṛkṣeṣvaṅkurarūpo'hamākāraḥ sarvavastuṣu || 93 || ahaṃ ca sarvabhūteṣu mayi sarve ca saṃtatam | yathā vṛkṣe phalānyeva phaleṣu cāṅkurastaroḥ || 94 || sarvakāraṇarūpo'haṃ na ca matkāraṇaṃ param | sarveśī'haṃ na me'pīśo hyahaṃ kāraṇakāraṇam || 95 || sarveṣāṃ sarvabījānāṃ pravadanti manīṣiṇaḥ | manmāyāmohitajanā māṃ na jānanti pāpinaḥ || 96 || pāpagrastena durbuddhyā vidhinā vañcitena ca | svātmā'haṃ sarvajantūnāṃ svāmyahaṃ nādṛtaḥ svayam || 97 || yatrāhaṃ śaktayastatra kṣutpipāsādayastathā | gate mayi tathā yānti naradehe (ve) yathā'nugāḥ || 98 || he vrajeśa nanda tāta jñānaṃ jñātvā vrajaṃ vraja | kathayasva ca tāṃ rādhāṃ yaśodāṃ jñānameva ca || 99 || jñātvā jñānaṃ vrajeśaśca jagāma svānugaiḥ saha | gatvā ca kathayāmāsa te dve ca yoṣitāṃ vare || 100 || te ca sarve jahaḥ śokaṃ mahājñānena nārada | kṛṣṇo yadyapi nirlipto māyeśo māyayā rataḥ || 101 || yaśodayā preritaśca punarāgatya mādhavam | tuṣṭāva paramānandaṃ nandaśca nandanandanam || 102 || sāmavedoktastotreṇa kṛtena brahmaṇā purā | putrasya purataḥ sthitvā ruroda ca punaḥ punaḥ || 103 || iti śrībrahmao mahāo śrīkṛṣṇajanmakhao uttao nāradanāo nandādi- ṇokapramocanaṃ nāma trisaptatitamo'dhyāyaḥ || 73 ||