Chapter 72

अथ द्विसप्ततितमोऽध्यायः नारायण उवाच अथ कृष्णो गुरुं नत्वा निर्गम्य शिबिरान्मुने । आरुह्य स्वर्गयानं च शुभां मधुपुरीं ययौ ।। १ ।। विवेश मथुरां रम्यां सहाक्रूरगणैः समम् । निर्जित्य शक्रनगरी शोभायुक्तां मनोहराम् ।। २ ।। रत्नश्रेष्ठेन खचितां रचितां विश्वकर्मणा । अमूल्यरत्नकलशो राजितैश्च विराजनाम् ।। ३ ।। राजमर्गशतैरिष्टैर्वैष्टितां रुचिरैर्वरैः । चन्द्राकारैश्चन्द्रसारैर्मणिमिः परिसंस्कृतैः ।। ४ ।। विचित्रैर्मणिसारैश्च वीथीशतविनिर्मितैः । शोभितैर्वणिजैः श्रेष्ठैः पुण्यवस्तुसमन्वितैः ।। ५ ।। सरोवरसहस्रैश्च परितः परिशोभितम् । शुध्धस्फटिसंकाशैः पद्मरागविराजितैः ।। ६ ।। रत्नालंकारभूषाढ्यैः शोभितां पद्मिनीगणैः । स्यिरयौवनसंयुक्तैर्निमेषरहितैः परैः ।। ७।। शाक्षरैरूर्ध्ववदनैः कृष्णदर्शनलालसैः । भ्रूभङ्गलीलालोलैश्च शश्वच्चञ्चललोचनैः ।। ८ ।। शश्वत्कामसमायुक्तैः पीनश्रोणिपयोधरेः । कोमलाङ्गैर्मध्यकूपै रतिरासविशारदैः ।। ९ ।। रत्ननिर्माणयानानां कोटिभिः परिशोभिताम् । भूषणैर्भूषिताभिश्च चित्रेताभिश्च चित्रकैः ।। १० ।। नानाप्रकारश्रीयुक्तां पुष्पोद्यानत्रिकोटिभिः । नानापुष्पैः पुष्पिताभिर्युक्ताभिर्मधुसूदनैः ।। ११ ।। माधुर्यमधुसंयुक्तैर्मधुलुब्धैर्मुदाऽन्वितैः । माध्वीकमधुमत्तैश्च युक्तैर्मंधुकरीचयैः ।। १२ ।। नानाप्रकारदुर्गेश्च दुर्गम्यां वैरिणां गणैः । रणितां रणकैः शाश्चद्रक्षाशास्त्रविशारदैः ।। १३ ।। त्रिकोट्ट्याट्टालिकाभिश्च संयुक्तां सुमनोहराम् । रचितां किल सद्रत्नैर्विचित्रैर्विश्वकर्मणा ।। १४ ।। एवंभूतां च मथुरां दृष्ट्वा कमललोचनः । ददर्श पथि कुब्जां तां वृद्धामतियरादुराम् ।। १५ ।। यान्तों दण्डसहायेन चातिनम्रां नमद्वलीम् । रूक्षितां विकृताकारां बिभ्रतीं चन्दनद्रवम् ।। १६ ।। कस्तूरीकुङ्कुमाक्तं च स्पर्शमात्रेण नारद । सुगन्धिमकरन्देन गन्धाढ्यं सुमनोहरम् ।। १७ ।। सादृष्ट्वा सस्मिता वृद्धा श्रीकान्तं शान्तमीश्वरम् । श्रीयुक्तं श्रीनिवासं तं श्रीबीजं श्रीनिकेतनम् ।। १८ ।। प्रणम्य सहसा मूधर्ना भक्तिनम्रा पुटाञ्जलिः । प्रददौ चन्दनं तस्य गात्रेश्यामलसुन्दरे ।। १९ ।। गात्रेषु तद्गणानां च स्वर्णपात्रकरा वरा । कृत्वा प्रदक्षिणं कृष्णं प्रणनाम पुनः पुनः ।। २० ।। श्रीकृष्णदृष्टिमात्रेण श्रीयुक्ता सा बभूव ह । सहसा श्रीसमा रम्या रूपेण यौवनेन च ।। २१ ।। वहिशुद्धांशुवसना रत्नभूषणभूषिता । यथा द्वादशवर्षोया कन्या धन्या मनोहरा ।। २२ ।। बिम्बोष्ठी सस्मिता श्यामा तप्तकाञ्चनसंनिभा । सुश्रोणी सुदती बिल्वफलतुल्यपयोधरा ।। २३ ।। अमूल्यरत्ननिर्माणहारसारविराजिता । गजेन्द्रराजगमना रत्नमञ्जीररञ्जिता ।। २४ ।। बिभ्रती कबरीभारं मालतीमाल्यवेष्टितम् । रक्षितं वामभागेन रुचिरं वर्तुलाकृतिम् ।। २५ ।। सिन्दूरबिन्दुं दधतों दाडिमीकुसुमाकृतिम् । कस्तूरी बिन्दुमुपरि सार्ध चन्दनबिन्दुभिः ।। २६ ।। रन्नदर्पणाहस्ता च प्रशस्ता रतिकर्मसु । श्रीकृष्णं वरयामास लोललोचनकोणतः ।। २७ ।। श्रीवासस्तां समाश्वस्य ययौ स्थानान्तरं परम् । कृतार्थरूपा सा प्रीत्या ययौ पद्मयथाऽऽलयम् ।। २८ ।। स ददर्श स्वभवनं यया पद्यालयालयम् । रत्नशय्याविरचितं सद्रत्नसारनिर्मितम् ।। २९ ।। रत्नप्रदीपराजीभी राजिताभिश्च राजितम् । रत्नदर्पणराजैश्च राजितं परितस्ततः ।। ३० ।। सिन्दूरवस्त्रताम्बूलं श्चेतचामरमाल्यकम् । बिभ्रतीभिश्च दासीभिर्वेष्टितं दाससंघकैः ।। ३१ ।। तत्र गत्वा च भुक्त्वा च मिष्टान्नं परमं मुदा । सुष्वाप रत्नपर्यङ्के सा दासीभिश्च सेविता ।। ३२ ।। सकर्पूरं च ताम्बूलं कस्तूरीकुङ्कुमान्वितम् । चन्दनं स्थापयामास स्वतल्पे हरये सती ।। ३३ ।। मालतीमाल्ययुगलं कर्पूरादिसुवासितम् । शीतलं सलिलं स्वादु मिष्टान्नं स्वसमीपतः ।। ३४ ।। कर्मणा मनसा वाचा चिन्तयन्ती हरेः पदम् । हरेरागमनं चापि मुखचन्द्रं मनोहरम् ।। ३५ ।। जगत्कृष्णमयं शश्वत्पश्यन्ती कामुकी मुने । कोटिकन्दर्पलीलाभं कामसक्तं च कामुकम् ।। ३६ ।। ततो तदर्श श्रीकृष्णो मालाकारं मनोहरम् । मालासमूहं बिभ्रन्तं गच्छन्तं राजमन्दिरम् ।। ३७ ।। सोऽपि दृष्ट्वा च श्रीकान्तं प्रणम्य शिरशा भुवि । ददौ माल्यसमूहं च कृष्णाय परमात्मने ।। ३८ ।। कृष्णस्तस्मै वरं दत्तवा स्वदास्यमतिदुर्लभम् । माल्यं गृहीत्वा प्रययौ राजमार्गे वरं वरः ।। ३९ ।। ततो ददर्श रजकं बिभ्रतं वस्त्रपुञ्जकम् । अहंकृतिबलिष्ठं च सततं योवनोद्वतम् ।। ४० ।। वस्त्रं ययाचे तं कृष्णो विनयेन महामुने । स तस्मै न ददौ वस्त्रं तमुवाच च निष्ठुरम् ।। ४१ ।। गोरक्षकाणां त्वद्योग्यं वस्त्रमेतत्सुदुर्लभम् । राजयोग्यं च हे मूढ हे गोपजनवल्लभ ।। ४२ ।। गृहीत्वा गोपकन्याश्च कन्यालोलुप लम्पट । यद्विहारः कृतस्तत्र वृन्दारण्येऽप्यराजके ।। ४३ ।। न चात्र तादृशं कर्म राज्ञः कंसस्य वर्त्मंनि । विद्यमानोऽत्र राजेन्द्रः शास्ता दुष्टस्य तत्क्षणम् ।। ४४ ।। रजकस्य वचः श्रुत्वा जहास मधुसूदनः । जहास बलदेवश्च साक्रूरो गोपवर्गकः ।। ४५ ।। तं निहत्य चपेटेन जग्राह वस्त्रपुञ्जकम् । वस्त्रं संधारयामास श्रीकृष्णः सगणस्तथा ।। ४६ ।। रत्नयानेन गोनोकं पार्षदेर्वेष्टितेन च । ययौ रजकराजश्च धृत्वा दिव्यकलेवरम् ।। ४७ ।। शश्वद्यौवनयुक्तं च जरामृत्युहरं वरम् । पीतवस्त्रसमायुक्तं सस्मितं श्यामसुन्दरम् ।। ४८ ।। बभूव सोऽपि गोलोके पार्षदेषु च पार्षदः । कृष्णस्याऽऽगमनं तत्र सस्मार सततं वशी ।। ४९ ।। अस्तं गतो दिनकरोऽप्यक्रूरः स्वगृहं ययौ । कृष्णस्यानुमतिं प्राप्य कृष्णोऽपि कस्यचिद्गृहम् ।। ५० ।। वैष्णवस्य कुविन्दस्य तस्मिन्नस्तधनस्य च । सानन्दो नन्दसहितो बलदेवादिभिर्युतः ।। ५१ ।। स भक्तः पूजयामास प्रणम्य श्रीनिकेतनम् । तस्मै ददौ स्वदास्यं च वरं ब्रह्मादिदुर्लभम् ।। ५२ ।। पर्यङ्के सुषुपुः सर्वे भुक्त्वा मिष्टान्नसुत्तमम् । निद्रां च लेभे सा कुब्जा निद्रेशोऽपिययौ मुदा ।। ५३ ।। गत्वा ददर्श कुब्जां तां रत्नतल्पे च निद्रिताम् । दासीगणैः परिवृतां सुन्दरीं कमलामिव ।। ५४ ।। बोधयामास तां कृष्णो न दासीस्वपि निद्रिताः । तामुवाच जगन्नाथो जगन्नाथप्रियां सतीम् ।। ५५ ।। श्रीभगवानुवाच त्यज निद्रां महाभागे शृङ्गारं देहि सुन्दरि । पुरा शूर्पणखा त्वं च भगिनीं रावणस्य च ।। ५६ ।। रामजन्मनि मद्धेतोस्त्वया कान्ते तपः कृतम् । तपःप्रभावान्मां कान्तं भज श्रीकृष्णजन्मनि ।। ५७ ।। अधुना सुखसंयोगं कृत्वा गच्छ ममाऽऽलयम् । सुदुर्लभं च गोलोकं जरासृत्युहरं परम् ।। ५८ ।। इत्युकत्वा श्रीनिवासश्च कृत्वातामेव वक्षसि । नग्नां चकार शृङ्गारं चुम्बनं चापि कामुकीम् ।। ५९ ।। स सस्मिता च श्रीकृष्णं नवसंगमलज्जिता । चुचुम्ब गण्डे क्रोडे तं चकार कमला यथा ।। ६० ।। सुरतेर्विरतिर्नास्ति दंपती रतिपण्डितौ । नानाप्रकारसुरतं बभूव तत्र नारद ।। ६१ ।। स्तनश्रोणियुगं तस्या विक्षतं च चकार ह । भगवान्नखरैस्तीक्ष्णैर्दशनैरधरं वरम् ।। ६२ ।। निशावसानसमये वीर्याधानं चकार सः । सुखसंभोगभोगेन मूर्च्छामाप च सुन्दरी ।। ६३ ।। तत्राऽऽजगामतां तन्द्रा कृष्णवक्षःस्थलस्थिताम् । बुबुधे न दिवारात्रं स्वर्ग मर्त्य जलं स्थलम् ।। ६४ ।। सुप्रभाता च रजनी बभूव रजनीपतिः । पत्युर्व्यतिक्रमेणैव लज्जयेव मलीमसः ।। ६५ ।। अथाजगाम गोलोकाद्रथो रत्नविनिर्मितः । जगाम तेन तं लोकं धृत्वा दिव्यकलेवरम् ।। ६६ ।। वह्निशुद्धां शुकाधानं रत्नभूषणभूषितम् । प्रतप्तकाञ्चनाभासं नित्यं जन्मादिवर्जितम् ।। ६७ ।। सा बभूव च तत्रैव गोपी चन्द्रमुखी मुने । गोप्यः कतिविधास्तस्या बभूवुः परिचारिकाः ।। ६८ ।। भगवानपि तत्रैव क्षणं स्थित्वा स्वमन्दिरम् । जगाम यत्र नन्दश्च सानन्दो नन्दनन्दनः ।। ६९ ।। अथ कंसो निशायां च निद्रायां भयविह्वलः । ददर्श दुःखदुःस्वप्नमात्मनो मृत्युसूचकम् ।। ७० ।। ददर्श सूर्यं भूमिस्थं चतुःखण्डं नभश्च्युतम् । दशखण्डे चन्द्रबिम्बं भूमिस्थं खाच्च्युतं मुने ।। ७१ ।। पुरुषान्विकृताकारान्रज्जुहस्तान्दिगम्बरान् । विधवां शूद्रपत्नीं च नग्नां च च्छिन्ननासिकाम् ।। ७२ ।। हसन्तीं चूर्णतिलकां श्वेतकृष्णोच्चमूर्धजाम् । खड्गखर्परहस्तां च लोलजिह्वां च बिभ्रतीम् ।। ७३ ।। रुण्डमालासमायुक्तां गर्दभं महिषं वृषम् । भल्लूकं सूकरं काकं गृध्रं कह्कं च वानरम् ।। ७४ ।। विरजं कुक्कुरं नक्रं शृगालं भस्मपुञ्जकम् । अस्थिराशिं तालफलं केशं कार्पासमुल्बणम् ।। ७५ ।। निर्वाणाङ्गारमिल्कां च शवं सर्त्यं चिताश्रितम् । कुलालतैलकाराणां चक्रं वक्रं कपर्दकम् ।। ७६ ।। श्मशानं दग्धकाष्ठं च शुष्ककाष्ठं कुणं तृणाम् । गच्छन्तं च कबन्धं च नदन्तं मृतमस्तकम् ।। ७७ ।। दग्धस्थानं भस्मयुतं तडागं जलवर्जितम् । दग्धमत्स्यं च लोहं च निर्वाणदग्धकाननम् ।। ७८ ।। गलत्कुष्ठं च वृषलं नग्नं च सुक्तसूर्धचम् । अतीव रूपटं विप्रं च शपन्तं गुरुमीदृशाम् ।। ७९ ।। अतीवरुष्टं भिक्षुं च योगिनं वैष्णवं नरम् । एवं दृष्ट्वा समुत्थाय कथयामास मातरम् ।। ८० ।। पितरं भ्रातरं पत्नीं रुदतीं प्रेमविह्वलम् ।। मञ्चकान्कारयामस स्थापयामास हस्तिनम् ।। ८१ ।। मल्लसैन्यं च योद्धारं कारयामास मङ्गलम् । सभां च कारयामास पुण्यं स्वस्त्ययनं शिवम् ।। ८२ ।। यत्नेन योजयामास योगे युक्तं पुरोहितम् । उवास मञ्चके रम्ये धृत्वा खड्गं विलक्षणम् ।। ८३ ।। रणे नियोजयामास योद्धारं युद्धकोविदम् । वासयामास राजेन्द्रान्ब्राह्मणांश्च मुनीश्वरान् ।। ८४ ।। ब्राह्मणाश्च सुहृद्वर्गान्धर्मिष्ठान्रणकोविदान् । अथाऽऽजगम गोविन्दो रामेण सह नारद ।। ८५ ।। महेशस्य धनुर्मध्यं बभञ्ज तत्र लीलया । शब्देन तस्य मथुरा बधिरा च बभूव ह ।। ८६ ।। विषादं प्राप कंसश्च मुदं च देवकीसुतः । उपस्थितः सभामद्धे गजं मल्लं निहत्य च ।। योगी ददर्श तं देवं परमात्मानमीश्वरम् ।। ८७ ।। यथा हृत्पद्ममध्यस्थं तादृशं बहिरेव च । राजेन्द्ररूपं राजानः शास्तारं दण्डधारिणा म् ।। ८८ ।। पिता माता दुग्धमुखं स्तनान्धं बालकं यथा । कामिन्यः कोटिकन्दर्पलीलालावप्यधारिणम् ।। ८९ ।। कंसश्च कालपुरुषं वैरिणं तस्य बान्धवाः । मल्ला मृत्युप्रदं चैव प्राणतुल्यं च यादवाः ।। ९० ।। नमस्कृत्य मुनीन्विप्रान्पितरं मातरं गुरुम् । जगाम मञ्चकाम्याशं हस्ते कृत्वा सुदर्शनम् ।। ९१ ।। दृष्टावा भक्तं भक्तबन्धुः कृपया च कृपानिधिः । आकृष्य मञ्चकात्कंकं जघान लीलया मुने ।। ९२ ।। राजा ददर्श विश्वं च सर्वं कृष्णमयं परम् । पुरतो रत्नयानं च हीरकाहारभूषितम् ।। ९३ ।। ययौ विष्णुपदं स्फीतो दिब्यरूपं विधाय च । तेजो विवेश परमं कृष्णपादाम्बुजे मुने ।। ९४ ।। निवृत्य तस्य सत्कारं ब्राह्मणेम्यो धरं ददौ । ददौ राज्यं राजछत्रमुग्रसेनाय धीमते ।। ९५ ।। स बभूव नृपेन्द्रश्च चन्द्रवंशसमुद्भवः । विललाप कंसमाता पत्नीवर्गश्च तत्पिता ।। ९६ ।। बान्धवा मातृवर्गश्च भगिनी भ्रातृकामिनी । दर्शनं देहि राजेन्द्र समुत्तिष्ठ नृपासने ।। ९७ ।। राज्यं रक्ष धनं रक्ष बान्धवं बलमेव च । क्व यासि बान्धवान्हित्वा त्वमनाथान्महाबल ।। ९८ ।। ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तमसंख्यं विश्वमेव च । सर्वं चराचराधारं यः सृजत्येव लीलया ।। ९९ ।। ब्रह्मेशशेषधर्माश्च दिनेशश्च गणेश्वरः । मुनीन्द्रवर्गो देवेन्द्रो ध्यायते यमहर्निशम् ।। १०० ।। वेदाः स्तुपन्ति यं कृष्णं स्तौति भीता सरस्वती । स्तौति यं प्रकृतिर्हृष्टा प्राकृतं प्रकृतेः परम् ।। १०१ ।। स्वेच्छामयं निरीहं च निर्गुणं च निरञ्जनम् । परात्परतरं ब्रह्म परमात्मानमीश्वरम् ।। १०२ ।। नित्यं ज्योतिःस्वरूपं च भक्तानुग्रहविग्रहम् । नित्यानन्दं च नित्यं च नित्यमक्षरविग्रहम् ।। १०३ ।। सोऽवतीर्णों हि भगवान्भारावतरणाय च । गोपालबालवेषश्च मायेशो मायया प्रभुः ।। १०४ ।। स यं हन्ति च सर्वेशो रक्षिता तस्य कः पुमान् । स यं रक्षति सर्वात्मा तस्य हन्ता न कोऽपि च ।। १०५ ।। इत्येवमुक्त्वा सर्वश्च विरराम महामुने । ब्राह्मणान्भोजयामास तेभ्यः सर्वं धनं ददौ ।। १०६ ।। भगवानपि सर्वात्मा जगाम पितुरन्तिकम् । छित्तवा च लोहनिगडं तयोर्मोक्षं चकार सः ।। १०७ ।। ननाम दण्डवद्भमौ मातरं पितरं तथा । तुष्टाव भक्त्तया देवेशो भक्तिनम्रात्मकंधरः ।। १०८ ।। श्रीभगवानुवाच पितरं मातरं विद्यामन्त्रदं गुरुमेव च । यो न पुष्णाति पुरुषो यावज्जीवं च सोऽशुचिः ।। १०९ ।। सर्वेषामपि पूज्यानां पिता वन्द्यो महान् गुरुः । पितुः शतगुणैर्माता गर्भधारणपोषणात् ।। ११० ।। माता च पृथिवीरूपा सर्वेभ्यश्च हिरैषिणी । नास्ति मातुः परो बन्धुः सर्वेषां जगतीतले ।। १११ ।। विद्यामन्त्रप्रदः कत्यं मातुः परतनो गुरुः । न हि तस्मात्परः कौऽपि वन्द्यः पूज्यश्च वेदतः ।। ११२ ।। इत्येवमुक्त्वा श्रीकृष्णो बलभद्रो ननाम च । माता चकारतौ क्रोडे पिता च सादरं मुने ।। ११३ ।। मिष्टान्नं परमं तौ च भोजयामास ब्राह्मणान् । वसुर्वसुसमूहं च ब्राह्मणेभ्यो ददौ मुदा ।। ११४ ।। इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मखo उत्तo नारदनाo कंसवधवसुदेव- देवकीमोक्षणं नाम द्विसप्ततितमोध्यायः ।। ७२ ।।

atha dvisaptatitamo'dhyāyaḥ nārāyaṇa uvāca atha kṛṣṇo guruṃ natvā nirgamya śibirānmune | āruhya svargayānaṃ ca śubhāṃ madhupurīṃ yayau || 1 || viveśa mathurāṃ ramyāṃ sahākrūragaṇaiḥ samam | nirjitya śakranagarī śobhāyuktāṃ manoharām || 2 || ratnaśreṣṭhena khacitāṃ racitāṃ viśvakarmaṇā | amūlyaratnakalaśo rājitaiśca virājanām || 3 || rājamargaśatairiṣṭairvaiṣṭitāṃ rucirairvaraiḥ | candrākāraiścandrasārairmaṇimiḥ parisaṃskṛtaiḥ || 4 || vicitrairmaṇisāraiśca vīthīśatavinirmitaiḥ | śobhitairvaṇijaiḥ śreṣṭhaiḥ puṇyavastusamanvitaiḥ || 5 || sarovarasahasraiśca paritaḥ pariśobhitam | śudhdhasphaṭisaṃkāśaiḥ padmarāgavirājitaiḥ || 6 || ratnālaṃkārabhūṣāḍhyaiḥ śobhitāṃ padminīgaṇaiḥ | syirayauvanasaṃyuktairnimeṣarahitaiḥ paraiḥ || 7|| śākṣarairūrdhvavadanaiḥ kṛṣṇadarśanalālasaiḥ | bhrūbhaṅgalīlālolaiśca śaśvaccañcalalocanaiḥ || 8 || śaśvatkāmasamāyuktaiḥ pīnaśroṇipayodhareḥ | komalāṅgairmadhyakūpai ratirāsaviśāradaiḥ || 9 || ratnanirmāṇayānānāṃ koṭibhiḥ pariśobhitām | bhūṣaṇairbhūṣitābhiśca citretābhiśca citrakaiḥ || 10 || nānāprakāraśrīyuktāṃ puṣpodyānatrikoṭibhiḥ | nānāpuṣpaiḥ puṣpitābhiryuktābhirmadhusūdanaiḥ || 11 || mādhuryamadhusaṃyuktairmadhulubdhairmudā'nvitaiḥ | mādhvīkamadhumattaiśca yuktairmaṃdhukarīcayaiḥ || 12 || nānāprakāradurgeśca durgamyāṃ vairiṇāṃ gaṇaiḥ | raṇitāṃ raṇakaiḥ śāścadrakṣāśāstraviśāradaiḥ || 13 || trikoṭṭyāṭṭālikābhiśca saṃyuktāṃ sumanoharām | racitāṃ kila sadratnairvicitrairviśvakarmaṇā || 14 || evaṃbhūtāṃ ca mathurāṃ dṛṣṭvā kamalalocanaḥ | dadarśa pathi kubjāṃ tāṃ vṛddhāmatiyarādurām || 15 || yāntoṃ daṇḍasahāyena cātinamrāṃ namadvalīm | rūkṣitāṃ vikṛtākārāṃ bibhratīṃ candanadravam || 16 || kastūrīkuṅkumāktaṃ ca sparśamātreṇa nārada | sugandhimakarandena gandhāḍhyaṃ sumanoharam || 17 || sādṛṣṭvā sasmitā vṛddhā śrīkāntaṃ śāntamīśvaram | śrīyuktaṃ śrīnivāsaṃ taṃ śrībījaṃ śrīniketanam || 18 || praṇamya sahasā mūdharnā bhaktinamrā puṭāñjaliḥ | pradadau candanaṃ tasya gātreśyāmalasundare || 19 || gātreṣu tadgaṇānāṃ ca svarṇapātrakarā varā | kṛtvā pradakṣiṇaṃ kṛṣṇaṃ praṇanāma punaḥ punaḥ || 20 || śrīkṛṣṇadṛṣṭimātreṇa śrīyuktā sā babhūva ha | sahasā śrīsamā ramyā rūpeṇa yauvanena ca || 21 || vahiśuddhāṃśuvasanā ratnabhūṣaṇabhūṣitā | yathā dvādaśavarṣoyā kanyā dhanyā manoharā || 22 || bimboṣṭhī sasmitā śyāmā taptakāñcanasaṃnibhā | suśroṇī sudatī bilvaphalatulyapayodharā || 23 || amūlyaratnanirmāṇahārasāravirājitā | gajendrarājagamanā ratnamañjīrarañjitā || 24 || bibhratī kabarībhāraṃ mālatīmālyaveṣṭitam | rakṣitaṃ vāmabhāgena ruciraṃ vartulākṛtim || 25 || sindūrabinduṃ dadhatoṃ dāḍimīkusumākṛtim | kastūrī bindumupari sārdha candanabindubhiḥ || 26 || rannadarpaṇāhastā ca praśastā ratikarmasu | śrīkṛṣṇaṃ varayāmāsa lolalocanakoṇataḥ || 27 || śrīvāsastāṃ samāśvasya yayau sthānāntaraṃ param | kṛtārtharūpā sā prītyā yayau padmayathā''layam || 28 || sa dadarśa svabhavanaṃ yayā padyālayālayam | ratnaśayyāviracitaṃ sadratnasāranirmitam || 29 || ratnapradīparājībhī rājitābhiśca rājitam | ratnadarpaṇarājaiśca rājitaṃ paritastataḥ || 30 || sindūravastratāmbūlaṃ ścetacāmaramālyakam | bibhratībhiśca dāsībhirveṣṭitaṃ dāsasaṃghakaiḥ || 31 || tatra gatvā ca bhuktvā ca miṣṭānnaṃ paramaṃ mudā | suṣvāpa ratnaparyaṅke sā dāsībhiśca sevitā || 32 || sakarpūraṃ ca tāmbūlaṃ kastūrīkuṅkumānvitam | candanaṃ sthāpayāmāsa svatalpe haraye satī || 33 || mālatīmālyayugalaṃ karpūrādisuvāsitam | śītalaṃ salilaṃ svādu miṣṭānnaṃ svasamīpataḥ || 34 || karmaṇā manasā vācā cintayantī hareḥ padam | harerāgamanaṃ cāpi mukhacandraṃ manoharam || 35 || jagatkṛṣṇamayaṃ śaśvatpaśyantī kāmukī mune | koṭikandarpalīlābhaṃ kāmasaktaṃ ca kāmukam || 36 || tato tadarśa śrīkṛṣṇo mālākāraṃ manoharam | mālāsamūhaṃ bibhrantaṃ gacchantaṃ rājamandiram || 37 || so'pi dṛṣṭvā ca śrīkāntaṃ praṇamya śiraśā bhuvi | dadau mālyasamūhaṃ ca kṛṣṇāya paramātmane || 38 || kṛṣṇastasmai varaṃ dattavā svadāsyamatidurlabham | mālyaṃ gṛhītvā prayayau rājamārge varaṃ varaḥ || 39 || tato dadarśa rajakaṃ bibhrataṃ vastrapuñjakam | ahaṃkṛtibaliṣṭhaṃ ca satataṃ yovanodvatam || 40 || vastraṃ yayāce taṃ kṛṣṇo vinayena mahāmune | sa tasmai na dadau vastraṃ tamuvāca ca niṣṭhuram || 41 || gorakṣakāṇāṃ tvadyogyaṃ vastrametatsudurlabham | rājayogyaṃ ca he mūḍha he gopajanavallabha || 42 || gṛhītvā gopakanyāśca kanyālolupa lampaṭa | yadvihāraḥ kṛtastatra vṛndāraṇye'pyarājake || 43 || na cātra tādṛśaṃ karma rājñaḥ kaṃsasya vartmaṃni | vidyamāno'tra rājendraḥ śāstā duṣṭasya tatkṣaṇam || 44 || rajakasya vacaḥ śrutvā jahāsa madhusūdanaḥ | jahāsa baladevaśca sākrūro gopavargakaḥ || 45 || taṃ nihatya capeṭena jagrāha vastrapuñjakam | vastraṃ saṃdhārayāmāsa śrīkṛṣṇaḥ sagaṇastathā || 46 || ratnayānena gonokaṃ pārṣaderveṣṭitena ca | yayau rajakarājaśca dhṛtvā divyakalevaram || 47 || śaśvadyauvanayuktaṃ ca jarāmṛtyuharaṃ varam | pītavastrasamāyuktaṃ sasmitaṃ śyāmasundaram || 48 || babhūva so'pi goloke pārṣadeṣu ca pārṣadaḥ | kṛṣṇasyā''gamanaṃ tatra sasmāra satataṃ vaśī || 49 || astaṃ gato dinakaro'pyakrūraḥ svagṛhaṃ yayau | kṛṣṇasyānumatiṃ prāpya kṛṣṇo'pi kasyacidgṛham || 50 || vaiṣṇavasya kuvindasya tasminnastadhanasya ca | sānando nandasahito baladevādibhiryutaḥ || 51 || sa bhaktaḥ pūjayāmāsa praṇamya śrīniketanam | tasmai dadau svadāsyaṃ ca varaṃ brahmādidurlabham || 52 || paryaṅke suṣupuḥ sarve bhuktvā miṣṭānnasuttamam | nidrāṃ ca lebhe sā kubjā nidreśo'piyayau mudā || 53 || gatvā dadarśa kubjāṃ tāṃ ratnatalpe ca nidritām | dāsīgaṇaiḥ parivṛtāṃ sundarīṃ kamalāmiva || 54 || bodhayāmāsa tāṃ kṛṣṇo na dāsīsvapi nidritāḥ | tāmuvāca jagannātho jagannāthapriyāṃ satīm || 55 || śrībhagavānuvāca tyaja nidrāṃ mahābhāge śṛṅgāraṃ dehi sundari | purā śūrpaṇakhā tvaṃ ca bhaginīṃ rāvaṇasya ca || 56 || rāmajanmani maddhetostvayā kānte tapaḥ kṛtam | tapaḥprabhāvānmāṃ kāntaṃ bhaja śrīkṛṣṇajanmani || 57 || adhunā sukhasaṃyogaṃ kṛtvā gaccha mamā''layam | sudurlabhaṃ ca golokaṃ jarāsṛtyuharaṃ param || 58 || ityukatvā śrīnivāsaśca kṛtvātāmeva vakṣasi | nagnāṃ cakāra śṛṅgāraṃ cumbanaṃ cāpi kāmukīm || 59 || sa sasmitā ca śrīkṛṣṇaṃ navasaṃgamalajjitā | cucumba gaṇḍe kroḍe taṃ cakāra kamalā yathā || 60 || suraterviratirnāsti daṃpatī ratipaṇḍitau | nānāprakārasurataṃ babhūva tatra nārada || 61 || stanaśroṇiyugaṃ tasyā vikṣataṃ ca cakāra ha | bhagavānnakharaistīkṣṇairdaśanairadharaṃ varam || 62 || niśāvasānasamaye vīryādhānaṃ cakāra saḥ | sukhasaṃbhogabhogena mūrcchāmāpa ca sundarī || 63 || tatrā''jagāmatāṃ tandrā kṛṣṇavakṣaḥsthalasthitām | bubudhe na divārātraṃ svarga martya jalaṃ sthalam || 64 || suprabhātā ca rajanī babhūva rajanīpatiḥ | patyurvyatikrameṇaiva lajjayeva malīmasaḥ || 65 || athājagāma golokādratho ratnavinirmitaḥ | jagāma tena taṃ lokaṃ dhṛtvā divyakalevaram || 66 || vahniśuddhāṃ śukādhānaṃ ratnabhūṣaṇabhūṣitam | prataptakāñcanābhāsaṃ nityaṃ janmādivarjitam || 67 || sā babhūva ca tatraiva gopī candramukhī mune | gopyaḥ katividhāstasyā babhūvuḥ paricārikāḥ || 68 || bhagavānapi tatraiva kṣaṇaṃ sthitvā svamandiram | jagāma yatra nandaśca sānando nandanandanaḥ || 69 || atha kaṃso niśāyāṃ ca nidrāyāṃ bhayavihvalaḥ | dadarśa duḥkhaduḥsvapnamātmano mṛtyusūcakam || 70 || dadarśa sūryaṃ bhūmisthaṃ catuḥkhaṇḍaṃ nabhaścyutam | daśakhaṇḍe candrabimbaṃ bhūmisthaṃ khāccyutaṃ mune || 71 || puruṣānvikṛtākārānrajjuhastāndigambarān | vidhavāṃ śūdrapatnīṃ ca nagnāṃ ca cchinnanāsikām || 72 || hasantīṃ cūrṇatilakāṃ śvetakṛṣṇoccamūrdhajām | khaḍgakharparahastāṃ ca lolajihvāṃ ca bibhratīm || 73 || ruṇḍamālāsamāyuktāṃ gardabhaṃ mahiṣaṃ vṛṣam | bhallūkaṃ sūkaraṃ kākaṃ gṛdhraṃ kahkaṃ ca vānaram || 74 || virajaṃ kukkuraṃ nakraṃ śṛgālaṃ bhasmapuñjakam | asthirāśiṃ tālaphalaṃ keśaṃ kārpāsamulbaṇam || 75 || nirvāṇāṅgāramilkāṃ ca śavaṃ sartyaṃ citāśritam | kulālatailakārāṇāṃ cakraṃ vakraṃ kapardakam || 76 || śmaśānaṃ dagdhakāṣṭhaṃ ca śuṣkakāṣṭhaṃ kuṇaṃ tṛṇām | gacchantaṃ ca kabandhaṃ ca nadantaṃ mṛtamastakam || 77 || dagdhasthānaṃ bhasmayutaṃ taḍāgaṃ jalavarjitam | dagdhamatsyaṃ ca lohaṃ ca nirvāṇadagdhakānanam || 78 || galatkuṣṭhaṃ ca vṛṣalaṃ nagnaṃ ca suktasūrdhacam | atīva rūpaṭaṃ vipraṃ ca śapantaṃ gurumīdṛśām || 79 || atīvaruṣṭaṃ bhikṣuṃ ca yoginaṃ vaiṣṇavaṃ naram | evaṃ dṛṣṭvā samutthāya kathayāmāsa mātaram || 80 || pitaraṃ bhrātaraṃ patnīṃ rudatīṃ premavihvalam || mañcakānkārayāmasa sthāpayāmāsa hastinam || 81 || mallasainyaṃ ca yoddhāraṃ kārayāmāsa maṅgalam | sabhāṃ ca kārayāmāsa puṇyaṃ svastyayanaṃ śivam || 82 || yatnena yojayāmāsa yoge yuktaṃ purohitam | uvāsa mañcake ramye dhṛtvā khaḍgaṃ vilakṣaṇam || 83 || raṇe niyojayāmāsa yoddhāraṃ yuddhakovidam | vāsayāmāsa rājendrānbrāhmaṇāṃśca munīśvarān || 84 || brāhmaṇāśca suhṛdvargāndharmiṣṭhānraṇakovidān | athā''jagama govindo rāmeṇa saha nārada || 85 || maheśasya dhanurmadhyaṃ babhañja tatra līlayā | śabdena tasya mathurā badhirā ca babhūva ha || 86 || viṣādaṃ prāpa kaṃsaśca mudaṃ ca devakīsutaḥ | upasthitaḥ sabhāmaddhe gajaṃ mallaṃ nihatya ca || yogī dadarśa taṃ devaṃ paramātmānamīśvaram || 87 || yathā hṛtpadmamadhyasthaṃ tādṛśaṃ bahireva ca | rājendrarūpaṃ rājānaḥ śāstāraṃ daṇḍadhāriṇā m || 88 || pitā mātā dugdhamukhaṃ stanāndhaṃ bālakaṃ yathā | kāminyaḥ koṭikandarpalīlālāvapyadhāriṇam || 89 || kaṃsaśca kālapuruṣaṃ vairiṇaṃ tasya bāndhavāḥ | mallā mṛtyupradaṃ caiva prāṇatulyaṃ ca yādavāḥ || 90 || namaskṛtya munīnviprānpitaraṃ mātaraṃ gurum | jagāma mañcakāmyāśaṃ haste kṛtvā sudarśanam || 91 || dṛṣṭāvā bhaktaṃ bhaktabandhuḥ kṛpayā ca kṛpānidhiḥ | ākṛṣya mañcakātkaṃkaṃ jaghāna līlayā mune || 92 || rājā dadarśa viśvaṃ ca sarvaṃ kṛṣṇamayaṃ param | purato ratnayānaṃ ca hīrakāhārabhūṣitam || 93 || yayau viṣṇupadaṃ sphīto dibyarūpaṃ vidhāya ca | tejo viveśa paramaṃ kṛṣṇapādāmbuje mune || 94 || nivṛtya tasya satkāraṃ brāhmaṇemyo dharaṃ dadau | dadau rājyaṃ rājachatramugrasenāya dhīmate || 95 || sa babhūva nṛpendraśca candravaṃśasamudbhavaḥ | vilalāpa kaṃsamātā patnīvargaśca tatpitā || 96 || bāndhavā mātṛvargaśca bhaginī bhrātṛkāminī | darśanaṃ dehi rājendra samuttiṣṭha nṛpāsane || 97 || rājyaṃ rakṣa dhanaṃ rakṣa bāndhavaṃ balameva ca | kva yāsi bāndhavānhitvā tvamanāthānmahābala || 98 || brahmādistambaparyantamasaṃkhyaṃ viśvameva ca | sarvaṃ carācarādhāraṃ yaḥ sṛjatyeva līlayā || 99 || brahmeśaśeṣadharmāśca dineśaśca gaṇeśvaraḥ | munīndravargo devendro dhyāyate yamaharniśam || 100 || vedāḥ stupanti yaṃ kṛṣṇaṃ stauti bhītā sarasvatī | stauti yaṃ prakṛtirhṛṣṭā prākṛtaṃ prakṛteḥ param || 101 || svecchāmayaṃ nirīhaṃ ca nirguṇaṃ ca nirañjanam | parātparataraṃ brahma paramātmānamīśvaram || 102 || nityaṃ jyotiḥsvarūpaṃ ca bhaktānugrahavigraham | nityānandaṃ ca nityaṃ ca nityamakṣaravigraham || 103 || so'vatīrṇoṃ hi bhagavānbhārāvataraṇāya ca | gopālabālaveṣaśca māyeśo māyayā prabhuḥ || 104 || sa yaṃ hanti ca sarveśo rakṣitā tasya kaḥ pumān | sa yaṃ rakṣati sarvātmā tasya hantā na ko'pi ca || 105 || ityevamuktvā sarvaśca virarāma mahāmune | brāhmaṇānbhojayāmāsa tebhyaḥ sarvaṃ dhanaṃ dadau || 106 || bhagavānapi sarvātmā jagāma piturantikam | chittavā ca lohanigaḍaṃ tayormokṣaṃ cakāra saḥ || 107 || nanāma daṇḍavadbhamau mātaraṃ pitaraṃ tathā | tuṣṭāva bhakttayā deveśo bhaktinamrātmakaṃdharaḥ || 108 || śrībhagavānuvāca pitaraṃ mātaraṃ vidyāmantradaṃ gurumeva ca | yo na puṣṇāti puruṣo yāvajjīvaṃ ca so'śuciḥ || 109 || sarveṣāmapi pūjyānāṃ pitā vandyo mahān guruḥ | pituḥ śataguṇairmātā garbhadhāraṇapoṣaṇāt || 110 || mātā ca pṛthivīrūpā sarvebhyaśca hiraiṣiṇī | nāsti mātuḥ paro bandhuḥ sarveṣāṃ jagatītale || 111 || vidyāmantrapradaḥ katyaṃ mātuḥ paratano guruḥ | na hi tasmātparaḥ kau'pi vandyaḥ pūjyaśca vedataḥ || 112 || ityevamuktvā śrīkṛṣṇo balabhadro nanāma ca | mātā cakāratau kroḍe pitā ca sādaraṃ mune || 113 || miṣṭānnaṃ paramaṃ tau ca bhojayāmāsa brāhmaṇān | vasurvasusamūhaṃ ca brāhmaṇebhyo dadau mudā || 114 || iti śrībrahmao mahāo śrīkṛṣṇajanmakhao uttao nāradanāo kaṃsavadhavasudeva- devakīmokṣaṇaṃ nāma dvisaptatitamodhyāyaḥ || 72 ||