Chapter 64

अथ चतुःषष्टितमोऽध्यायः नारायण उवाच सर्व कृत्वा परामर्शं सत्यकश्च पुरोहितः । बुद्धिमाञ्छुक्रशिष्यश्च तमुवाच हितं मुने ।। १ ।। सत्यक उवाच भयं त्यज महाभाग भयं किं ते मयि स्थिते । कुरु यागं महेशस्य मर्वारिष्टविनाशनम् ।। २ ।। यागो धनुर्मखो नाम बह्वन्नो बहुदक्षिणः । दुःशप्नानां नाशकरः शत्रुभीतिविनाशकः ।। ३ ।। आध्यात्मिकमाधिदैवमाधिभौतिकमुत्कटम् । एषां त्रिविधोत्पातानां खण्डनो भूतिवर्धंनः ।। ४ ।। यागे समाप्ते शंभुश्च जरामृत्युहरं वरम् । ददाति साक्षाद्भवति दाता च सर्वसंपदाम् ।। ५ ।। चकारेमं च यागं च पुरा बाणो महाबलः । नन्दी परशुरामश्च भल्लश्च बलिनां वरः ।। ६ ।। पुरा ददौ धनुरिदं शिवो नन्दीश्वराय च । यागेन भूत्वा सिद्धः स ददौ बाणाय धार्मिकः ।। ७ ।। कृत्वा यागं महासिद्धो ददौ रामाय पुष्करे । तुभ्यं ददौ परशुरामः कृपया च कृपानिधिः ।। ८ ।। सहस्रहस्तपरिमितं दैर्ध्येऽतिकठिनं नृप । दशहस्तप्रशस्तं च शंकरेच्छाविनिर्मितम् ।। ९ ।। पशुपतेः पशुपतं युक्तयानेन दुर्वहम् । सर्वे भङ्क्तुं न शक्ताश्च देवं नारायणं विना ।। १० ।। यागे च धनुषः पूजां शंकरस्य तु शंकरे । कुरु शीघ्रं शुभार्थं च सर्वान्कुरु निमन्त्रणम् ।। ११ ।। अस्मिन्यागे धनुर्भङ्गो भवेद्यदि नराधिप । विनाशो यजमानस्य भविष्यति न संशयः ।। १२ ।। भग्ने धनुषि यागश्च भग्नो भवति निश्चितम् । फलं ददाति को वाऽत्र चानिष्पन्ने च कर्मणि ।। १३ ।। ब्रह्मा च धनुषो मूले मध्ये नारायणः स्वयम् । अग्रे चोग्रप्रतापश्च महादेवो महामते ।। १४ ।। धनुर्हि त्रिविकारं च सद्रत्नखचितं वरम् । ग्रीष्ममध्याङ्नमार्तंण्डप्रभाप्रच्छन्नकारण् ।। १५ ।। अशक्तश्च नमयितुमनन्तश्च महाबलः । सुर्यश्च कार्तिकेयश्च का कथाऽन्यस्य भूमिप ।। १६ ।। त्रिपुरारिः पुराऽनेन जघान त्रिपुरं मुदा । निर्भयं कुरु स्वच्छन्दं मङ्गलार्ह महोत्सवम् ।। १७ ।। मत्यकस्य वचः श्रुत्वा चन्द्रवंशविवर्धनः । उवाच कंसः सर्वार्थे सततं च हितैषिणम् ।। १८ ।। कंस उवाच वसुदेवगृहे जज्ञे मद्वधी कुरनाशनः । स्वच्छन्दं नन्दगेहे च वर्धते नन्दनन्दनः ।। १९ ।। मद्वन्धुवर्गाञ्छूरांश्च मन्त्रिणः सुविशारदान् । भगिनीं पूतनां पूतां जघान बालको बली ।। २०।। गोवर्धनं दधार्रककरेण बलवर्धनः । महेन्द्रस्य च शूरस्य चकार च पराभवम् ।। २१ ।। ब्रह्माणं दर्शयामास ब्रह्मरूपं चराचरम् । निवहं बारवत्सानां चकार कृत्रिमं मुदा ।। २२ ।। तमेव बलिनं हन्तुं मन्त्रणां कुरु सत्यक । मम शत्रुर्विना तेन नास्तिह धरणीतले ।। २३ ।। नहि स्वर्गे न पाताले त्रिषु लोकेषु निश्चितम् । सन्ति सन्तश्च राजानः सर्वत्र मम बान्धवाः ।। २४ ।। महातपस्वी ब्रह्मा च तपस्वीं शंकरः स्वयाम् । विष्णुः सर्वत्र सर्वात्मा समदर्शो सनातनः ।। २५ ।। नन्दपुत्रं निहत्याहं त्रिषु लोकेषु पूजितः । मार्वभौमो भविष्यामि सप्तद्वीपेश्वरो महान् ।। २६ ।। स्वर्गे निहत्य शक्रं च दुर्बलं दैत्यनिर्जितम् । भविष्यामि महेन्द्रश्च तत्र निर्जित्य भास्करम् ।। २७ ।। यक्ष्मग्रस्तं च चन्द्रं च ममैव पूर्वपूरुषम् । वायुं कुबेरं वरुणं यमं जेष्यामि निश्चितम् ।। २८ ।। गच्छ नन्दव्रजं शीघ्रं नन्दं च नन्दनन्दनम् । तद्भ्रातरं च बलिनं बलमानय संप्रतम् ।। २९ ।। कंसस्य वचनं श्रुत्वा तमुवाच स सत्यकः । हितं सत्यं नीतिसारं परं सामयिकं तथा ।। ३० ।। सत्यक उवाच अक्रूरमुद्धवं वाऽपि वसुदेवमथापि वा । प्रस्थापय महाभाग नन्दव्रजमभीप्सितम् ।। ३१ ।। सत्यकस्य वचः श्रुत्वा वसन्तं तत्र संसदि । स्वर्णसिंहासनस्थं च वसुदेवमुवाच सः ।। ३२ ।। कंम उवाच तत्तवज्ञो नीतिशास्त्राणां त्वमुपायविशारदः । व्रज नन्दव्रजं बन्धो वसुदेव मुतालयम् ।। ३३ ।। वृषभानं च नन्दं च बलं च नन्दनन्दनम् । शीघ्रमानय यज्ञेऽत्र सर्वं गोकुलवासिनम् ।। ३४ ।। गृहीत्वा पत्रिकां दूता गच्छन्तु च चतुर्दिश्म् । नृपान्मुनिगणान्सर्वान्कर्तुं विज्ञापनं मुदा ।। ३५ ।। नृपस्य वचनं श्रुत्वा शुष्ककण्ठोष्ठतालुकः । उवाच वचनं ब्रह्मन् हृदयेन विदूषता ।। ३६ ।। वसुदेव उवाच नियुक्तमत्र राजेन्द्र गमनं मम सांप्रतम् । विज्ञापितुं नन्दव्रजं नन्दं वा नन्दनन्दनम् ।। ३७ ।। यद्यायातो नन्दपुत्रो यागो ते च महोत्सवे । अवश्यं तद्विरोधश्च भविष्यति त्वया सह ।। ३८ ।। तमहं च समानीय कारयिष्यामि संयुतम् । इति मे न हि भद्रं च विध्नस्तस्य तवापि च ।। ३९ ।। पित्राऽऽनोतो मृतः कृष्ण इति सर्वो वदिष्यति । वसुदेवः सुतद्वारा जघान नृपमेव च ।। ४० ।। द्वयोरेकतरस्यापि सद्यो मृत्युर्भविष्यति । पतिष्यन्ति च शूराश्च नास्ति युद्धं निरामिषम् ।। ४१ ।। वसुदेववचः श्रुत्वा रक्तपङ्कचलोचनः । खड्गं गृहीत्वा तं हन्तुं प्रययौ नृपतीश्वरः ।। ४२ ।। हाहेति कृत्वा पुत्रं च वारयामास तत्क्षणम् । उग्रसेनो महाराजमतीव बलवान्मुने ।। ४३ ।। स्वपीठाद्वसुदेवश्च कोपाविष्टो गृहं ययौ । अक्रूरं प्रेरयामास गन्तुं नन्दव्रजं नृपः ।। ४४ ।। दूतान्प्रस्थापयामास शीघ्रं प्रतिदिशं तथा । आययुर्मुनयः सर्वे नृपश्च सपरिच्छदा ।। ४५ ।। दिक्पालाश्च सुराः सर्वे ब्राह्मणाश्च तपस्विनः । सनकश्च सनन्दश्च वोढुः पञ्चशिखस्तथा ।। ४६ ।। सनत्कुमारो भगवान्प्रज्वलन्ब्रह्मतेजसा । कपिलश्चासुरिः पैलः सुमन्तुश्च सनातनः ।। ४७ ।। पुलहश्च पुलस्त्यश्च भृसुश्च क्रतुरङ्गिराः । मरीचिः कश्यपश्चैव दक्षोऽत्रिश्च्यवनस्तथा ।। ४८ ।। भरद्वाजश्च व्यासश्च गौतमश्च पराशरः । प्रचेताश्च वसिष्ठश्च संवर्तश्च बृहस्पतिः ।। ४९ ।। कात्यायनो याज्ञवल्क्योऽप्युत्तङ्कः सौभरिस्तथा । पर्वतो देवलश्चैव जैगीषव्यश्च जैमिनिः ।। ५० ।। विश्वामित्रश्च सुतपाः पिप्पलः शाकटायनः । जाबालिर्जाङ्गलिश्चैव पिशलिश्च शिलालिकः ।। ५१ ।। आस्तौकश्च जगत्कारुस्तथा कल्याणमित्रकः । दुर्वासा वामदेवश्च ऋष्यश्रृङ्गो विभाण्डकः ।। ५२ ।। पथिः कविः कणादश्च गौशिकः पाणिनिस्तथा । कौत्सोऽद्यमर्षणश्चैव वाल्मीकिर्लोमहर्षणः ।। ५३ ।। मार्कणडेयो मृकण्डुश्च पर्शुरामश्च सांकृतिः । अगस्त्यश्च तथा वान्तस्तथाऽन्ये मुनयो मुने ।। ५४ ।। सशिष्याश्च सपुत्राश्च ब्राह्मणाश्च तपस्विनः । जरासंधो दन्तवक्रो दाम्भिको द्रविडाधिपः ।। ५५ ।। शिशुपालो भीष्मकश्च भगदत्तश्च मुद्गलः । धार्तराष्ट्रो धूमकेशो धूम्रकेतुश्च शम्बरः ।। ५६ ।। शल्यः सत्राजितः शङ्कुर्नृपाश्चान्ये महाबलाः । भीष्मो द्रोणः कृपाचार्यो ह्यश्वत्थामा महाबलाः ।। ५७ ।। भूरिश्रवाश्च शाल्वश्च कैकेयः कौशलस्तथा । सर्वान्संभाषयामास महाराजो यथोचितम् सत्यको यज्ञदिवसे चकार च शुभक्षणम् ।। ५८ ।। इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मखo उत्तo नारदनाo कंसयज्ञ- कथानं नाम चतुःषष्टितमोध्यायः ।। ६४ ।।

atha catuḥṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ nārāyaṇa uvāca sarva kṛtvā parāmarśaṃ satyakaśca purohitaḥ | buddhimāñchukraśiṣyaśca tamuvāca hitaṃ mune || 1 || satyaka uvāca bhayaṃ tyaja mahābhāga bhayaṃ kiṃ te mayi sthite | kuru yāgaṃ maheśasya marvāriṣṭavināśanam || 2 || yāgo dhanurmakho nāma bahvanno bahudakṣiṇaḥ | duḥśapnānāṃ nāśakaraḥ śatrubhītivināśakaḥ || 3 || ādhyātmikamādhidaivamādhibhautikamutkaṭam | eṣāṃ trividhotpātānāṃ khaṇḍano bhūtivardhaṃnaḥ || 4 || yāge samāpte śaṃbhuśca jarāmṛtyuharaṃ varam | dadāti sākṣādbhavati dātā ca sarvasaṃpadām || 5 || cakāremaṃ ca yāgaṃ ca purā bāṇo mahābalaḥ | nandī paraśurāmaśca bhallaśca balināṃ varaḥ || 6 || purā dadau dhanuridaṃ śivo nandīśvarāya ca | yāgena bhūtvā siddhaḥ sa dadau bāṇāya dhārmikaḥ || 7 || kṛtvā yāgaṃ mahāsiddho dadau rāmāya puṣkare | tubhyaṃ dadau paraśurāmaḥ kṛpayā ca kṛpānidhiḥ || 8 || sahasrahastaparimitaṃ dairdhye'tikaṭhinaṃ nṛpa | daśahastapraśastaṃ ca śaṃkarecchāvinirmitam || 9 || paśupateḥ paśupataṃ yuktayānena durvaham | sarve bhaṅktuṃ na śaktāśca devaṃ nārāyaṇaṃ vinā || 10 || yāge ca dhanuṣaḥ pūjāṃ śaṃkarasya tu śaṃkare | kuru śīghraṃ śubhārthaṃ ca sarvānkuru nimantraṇam || 11 || asminyāge dhanurbhaṅgo bhavedyadi narādhipa | vināśo yajamānasya bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 12 || bhagne dhanuṣi yāgaśca bhagno bhavati niścitam | phalaṃ dadāti ko vā'tra cāniṣpanne ca karmaṇi || 13 || brahmā ca dhanuṣo mūle madhye nārāyaṇaḥ svayam | agre cograpratāpaśca mahādevo mahāmate || 14 || dhanurhi trivikāraṃ ca sadratnakhacitaṃ varam | grīṣmamadhyāṅnamārtaṃṇḍaprabhāpracchannakāraṇ || 15 || aśaktaśca namayitumanantaśca mahābalaḥ | suryaśca kārtikeyaśca kā kathā'nyasya bhūmipa || 16 || tripurāriḥ purā'nena jaghāna tripuraṃ mudā | nirbhayaṃ kuru svacchandaṃ maṅgalārha mahotsavam || 17 || matyakasya vacaḥ śrutvā candravaṃśavivardhanaḥ | uvāca kaṃsaḥ sarvārthe satataṃ ca hitaiṣiṇam || 18 || kaṃsa uvāca vasudevagṛhe jajñe madvadhī kuranāśanaḥ | svacchandaṃ nandagehe ca vardhate nandanandanaḥ || 19 || madvandhuvargāñchūrāṃśca mantriṇaḥ suviśāradān | bhaginīṃ pūtanāṃ pūtāṃ jaghāna bālako balī || 20|| govardhanaṃ dadhārrakakareṇa balavardhanaḥ | mahendrasya ca śūrasya cakāra ca parābhavam || 21 || brahmāṇaṃ darśayāmāsa brahmarūpaṃ carācaram | nivahaṃ bāravatsānāṃ cakāra kṛtrimaṃ mudā || 22 || tameva balinaṃ hantuṃ mantraṇāṃ kuru satyaka | mama śatrurvinā tena nāstiha dharaṇītale || 23 || nahi svarge na pātāle triṣu lokeṣu niścitam | santi santaśca rājānaḥ sarvatra mama bāndhavāḥ || 24 || mahātapasvī brahmā ca tapasvīṃ śaṃkaraḥ svayām | viṣṇuḥ sarvatra sarvātmā samadarśo sanātanaḥ || 25 || nandaputraṃ nihatyāhaṃ triṣu lokeṣu pūjitaḥ | mārvabhaumo bhaviṣyāmi saptadvīpeśvaro mahān || 26 || svarge nihatya śakraṃ ca durbalaṃ daityanirjitam | bhaviṣyāmi mahendraśca tatra nirjitya bhāskaram || 27 || yakṣmagrastaṃ ca candraṃ ca mamaiva pūrvapūruṣam | vāyuṃ kuberaṃ varuṇaṃ yamaṃ jeṣyāmi niścitam || 28 || gaccha nandavrajaṃ śīghraṃ nandaṃ ca nandanandanam | tadbhrātaraṃ ca balinaṃ balamānaya saṃpratam || 29 || kaṃsasya vacanaṃ śrutvā tamuvāca sa satyakaḥ | hitaṃ satyaṃ nītisāraṃ paraṃ sāmayikaṃ tathā || 30 || satyaka uvāca akrūramuddhavaṃ vā'pi vasudevamathāpi vā | prasthāpaya mahābhāga nandavrajamabhīpsitam || 31 || satyakasya vacaḥ śrutvā vasantaṃ tatra saṃsadi | svarṇasiṃhāsanasthaṃ ca vasudevamuvāca saḥ || 32 || kaṃma uvāca tattavajño nītiśāstrāṇāṃ tvamupāyaviśāradaḥ | vraja nandavrajaṃ bandho vasudeva mutālayam || 33 || vṛṣabhānaṃ ca nandaṃ ca balaṃ ca nandanandanam | śīghramānaya yajñe'tra sarvaṃ gokulavāsinam || 34 || gṛhītvā patrikāṃ dūtā gacchantu ca caturdiśm | nṛpānmunigaṇānsarvānkartuṃ vijñāpanaṃ mudā || 35 || nṛpasya vacanaṃ śrutvā śuṣkakaṇṭhoṣṭhatālukaḥ | uvāca vacanaṃ brahman hṛdayena vidūṣatā || 36 || vasudeva uvāca niyuktamatra rājendra gamanaṃ mama sāṃpratam | vijñāpituṃ nandavrajaṃ nandaṃ vā nandanandanam || 37 || yadyāyāto nandaputro yāgo te ca mahotsave | avaśyaṃ tadvirodhaśca bhaviṣyati tvayā saha || 38 || tamahaṃ ca samānīya kārayiṣyāmi saṃyutam | iti me na hi bhadraṃ ca vidhnastasya tavāpi ca || 39 || pitrā''noto mṛtaḥ kṛṣṇa iti sarvo vadiṣyati | vasudevaḥ sutadvārā jaghāna nṛpameva ca || 40 || dvayorekatarasyāpi sadyo mṛtyurbhaviṣyati | patiṣyanti ca śūrāśca nāsti yuddhaṃ nirāmiṣam || 41 || vasudevavacaḥ śrutvā raktapaṅkacalocanaḥ | khaḍgaṃ gṛhītvā taṃ hantuṃ prayayau nṛpatīśvaraḥ || 42 || hāheti kṛtvā putraṃ ca vārayāmāsa tatkṣaṇam | ugraseno mahārājamatīva balavānmune || 43 || svapīṭhādvasudevaśca kopāviṣṭo gṛhaṃ yayau | akrūraṃ prerayāmāsa gantuṃ nandavrajaṃ nṛpaḥ || 44 || dūtānprasthāpayāmāsa śīghraṃ pratidiśaṃ tathā | āyayurmunayaḥ sarve nṛpaśca saparicchadā || 45 || dikpālāśca surāḥ sarve brāhmaṇāśca tapasvinaḥ | sanakaśca sanandaśca voḍhuḥ pañcaśikhastathā || 46 || sanatkumāro bhagavānprajvalanbrahmatejasā | kapilaścāsuriḥ pailaḥ sumantuśca sanātanaḥ || 47 || pulahaśca pulastyaśca bhṛsuśca kraturaṅgirāḥ | marīciḥ kaśyapaścaiva dakṣo'triścyavanastathā || 48 || bharadvājaśca vyāsaśca gautamaśca parāśaraḥ | pracetāśca vasiṣṭhaśca saṃvartaśca bṛhaspatiḥ || 49 || kātyāyano yājñavalkyo'pyuttaṅkaḥ saubharistathā | parvato devalaścaiva jaigīṣavyaśca jaiminiḥ || 50 || viśvāmitraśca sutapāḥ pippalaḥ śākaṭāyanaḥ | jābālirjāṅgaliścaiva piśaliśca śilālikaḥ || 51 || āstaukaśca jagatkārustathā kalyāṇamitrakaḥ | durvāsā vāmadevaśca ṛṣyaśrṛṅgo vibhāṇḍakaḥ || 52 || pathiḥ kaviḥ kaṇādaśca gauśikaḥ pāṇinistathā | kautso'dyamarṣaṇaścaiva vālmīkirlomaharṣaṇaḥ || 53 || mārkaṇaḍeyo mṛkaṇḍuśca parśurāmaśca sāṃkṛtiḥ | agastyaśca tathā vāntastathā'nye munayo mune || 54 || saśiṣyāśca saputrāśca brāhmaṇāśca tapasvinaḥ | jarāsaṃdho dantavakro dāmbhiko draviḍādhipaḥ || 55 || śiśupālo bhīṣmakaśca bhagadattaśca mudgalaḥ | dhārtarāṣṭro dhūmakeśo dhūmraketuśca śambaraḥ || 56 || śalyaḥ satrājitaḥ śaṅkurnṛpāścānye mahābalāḥ | bhīṣmo droṇaḥ kṛpācāryo hyaśvatthāmā mahābalāḥ || 57 || bhūriśravāśca śālvaśca kaikeyaḥ kauśalastathā | sarvānsaṃbhāṣayāmāsa mahārājo yathocitam satyako yajñadivase cakāra ca śubhakṣaṇam || 58 || iti śrībrahmao mahāo śrīkṛṣṇajanmakhao uttao nāradanāo kaṃsayajña- kathānaṃ nāma catuḥṣaṣṭitamodhyāyaḥ || 64 ||